نگاه اندیشکده های جهانی به آینده مذاکرات

خاورمیانه در روزهای آغازین ژوئن ۲۰۲۶، یکی از پرمخاطره ترین امواج تشدید تنش نظامی را تجربه کرد که به شکلی بی سابقه، معادلات امنیتی و موازنه های ژئوپلیتیک منطقه را دگرگون ساخت. این تحولات میدانی پرشتاب که با تقابل مستقیم نظامی میان ارتش اسرائیل، حزب الله لبنان، حوثی های یمن و در نهایت پاسخ گسترده موشکی سپاه پاسداران همراه بود، فضای دیپلماتیک پنهان و آشکار را به شدت تحت تاثیر قرار داده است. در این میان، واکاوی رویکرد اندیشکده های جهانی به تشدید تنش های ژوئن ۲۰۲۶ نشان می دهد که تفاسیر متفاوتی از اهداف استراتژیک بازیگران و چشم انداز مذاکرات واشنگتن وجود دارد. تحلیلگران برجسته در ایالات متحده، اروپا و اسرائیل با عینک های تحلیلی گوناگون به کالبدشکافی این بحران پرداخته اند تا ابعاد پیچیده آن را تبیین کنند.

ضرورت و اهداف پژوهش

وقوع زنجیره ای از درگیری های مستقیم نظامی در محور اسرائیل-لبنان-ایران درست در زمانی رخ داد که تلاش های دیپلماتیک با میانجی گری برخی کشورهای منطقه برای دستیابی به توافقی جامع میان ایران و ایالات متحده در جریان بود. فروپاشی آتش بس شکننده آوریل ۲۰۲۶ و تبدیل تنش های غیرمستقیم به حملات موشکی و پهپادی به عمق خاک یکدیگر، شکاف عمیقی را در فرایندهای سیاست گذاری بین المللی آشکار کرد. از این رو، نیاز مبرمی به تحلیل لایه های پنهان این بحران احساس می شود تا فراتر از گزارش های روزمره میدانی، منطق استراتژیک حاکم بر دکترین بازدارندگی بازیگران کشف شود.

از این رو، هدف از این پژوهش، ترکیب هوشمند دیدگاه های اتاق های فکر معتبر جهانی برای ترسیم تصویری چندبعدی از چالش های امنیتی پیش رو و سناریوهای محتمل در خصوص آینده دیپلماسی است. این گزارش تلاش دارد با کالبدشکافی دقیق داده های برآمده از اندیشکده های آمریکایی، اسرائیلی و اروپایی، مشخص کند که چگونه میدان نبرد بر میز مذاکرات واشنگتن سایه افکنده و چه راهبردهایی برای مهار بحران یا مدیریت رویارویی فرسایشی قابل تصور است.

دکترین نظامی و پویایی های بازدارندگی در دیدگاه اندیشکده های آمریکایی

اندیشکده های مستقر در واشنگتن طیف گسترده ای از تحلیل ها را ارائه می دهند که از واقع گرایی تهاجمی تا مکتب خویشتن داری استراتژیک را در بر می گیرد. این نهادها تلاش می کنند پویایی های جدید حاکم بر دکترین نظامی ایران و پیامدهای آن بر سیاست خارجی آمریکا را ارزیابی کنند. در ادامه رویکردهای اندیشکده های معتبر آمریکایی تشریح شده است.

تثبیت معادله نوین امنیتی و اهرم های ژئواکونومیک تهران

موسسه مطالعه جنگ (ISW) و موسسه امریکن انترپرایز (AEI) بر این باورند که ایران در حال تثبیت یک معادله امنیتی نوین در منطقه است. بر اساس این دکترین، هرگونه حمله پیش دستانه یا جنبشی به شرکای کلیدی ایران، به ویژه حزب الله، با پاسخ مستقیم و سریع از خاک ایران مواجه خواهد شد. هدف از این استراتژی، تزریق عدم قطعیت به فرایند تصمیم گیری در تل آویو و واشنگتن است. به علاوه، این موسسات معتقدند تصمیم گیری های امنیتی در تهران تحت نفوذ سپاه پاسداران قرار دارد که آستانه تحمل ورود به درگیری مستقیم را کاهش داده است. از سوی دیگر، در بعد ژئواکونومیک، استراتژی تهران بر تسلیحاتی سازی گذرگاه های اقتصادی مانند تنگه هرمز و دریای سرخ استوار است تا با تحریک هراس از تورم جهانی انرژی، واشنگتن را به مهار عملیات نظامی اسرائیل وادار سازد.

دیپلماسی در سایه جنگ و استراتژی پیوندسازی پرونده ها

موسسه واشنگتن برای سیاست خاور نزدیک (WINEP) توجه خود را به ابعاد دیپلماتیک پنهان پشت تبادل آتش معطوف کرده است. تحلیلگران این موسسه به پارادوکس مذاکرات چهارجانبه واشنگتن اشاره می کنند؛ جایی که حزب الله در اتاق حضور ندارد اما منویات خود را از طریق اهرم های زمینی تحمیل می کند. WINEP هشدار می دهد که تهران با هوشمندی پرونده لبنان را به توافق نهایی هسته ای و بازگشایی تنگه هرمز گره زده است (استراتژی پیوندسازی) و هرگونه اعمال محدودیت آمریکا بر اسرائیل، یک پیروزی استراتژیک برای ایران در میز مذاکره خواهد بود.

هشدار جناح محافظه کار نسبت به فرسایش بازدارندگی غرب

اندیشکده های محافظه کارتر مانند JINSA و بنیاد دفاع از دموکراسی ها (FDD) بر فرسایش بازدارندگی غرب تمرکز کرده اند. آن ها رویکرد دونالد ترامپ را به دلیل تلاش برای منصرف کردن نتانیاهو از انتقام جویی مورد انتقاد قرار می دهند و آن را سیگنالی از سر اضطراب می دانند که موضع تهران را سخت تر کرده است. FDD تاکید می کند که استقلال عملیاتی ارتش اسرائیل نباید قربانی تعجیل کاخ سفید برای توافق شود، زیرا تهران اکنون بقای خود را پس از نبردهای پیشین به مثابه پیروزی جشن می گیرد.

رویکرد انتقادی مکتب خویشتن داری به نقش مخرب اسرائیل

موسسه کوینسی برای کشورداری مسئولانه با اتکا به مکتب خویشتن داری، خوانشی کاملا متفاوت دارد. تریتا پارسی از این موسسه استدلال می کند که فرضیات دولت ترامپ مبنی بر فروپاشی قریب الوقوع ایران غلط بوده و آمریکا را در جنگی فرسایشی گرفتار کرده است. کوینسی، اسرائیل را یک بازیگر مخرب می داند که عامدانه با بمباران زیرساخت ها در تلاش است آمریکا را به یک جنگ منطقه ای گسترده تر بکشاند.

ارزیابی تطبیقی رویکردهای تحلیلی اندیشکده های آمریکایی

• مکتب های فکری تهاجمی (ISW, AEI, FDD): خواهان پاسخ قاطع برای حفظ خطوط قرمز غرب، نابودی زیرساخت های محور مقاومت و مخالفت با هرگونه باج دهی به تهران هستند.
• واقع گرایی دیپلماتیک (WINEP, MEI, Carnegie): تنش ها را نبرد اراده ها دانسته و معتقدند مذاکرات باید گام به گام و با تمرکز بر محدودسازی توانمندی ها پیش برود.
• خویشتن داری استراتژیک (Quincy): تاکید دارند که آمریکا باید از دادن چک سفید امضا به اسرائیل دست بردارد و پایان جنگ در لبنان را شرط توافق قرار دهد.

تعارض منافع، اضطراب استراتژیک و دیدگاه های بین المللی

اندیشکده های اسرائیلی تحولات اخیر را علاوه بر تهدیدات مستقیم، از دریچه بحران بی سابقه در روابط استراتژیک تل آویو و واشنگتن واکاوی می کنند. موسسه مطالعات امنیت ملی اسرائیل (INSS) به افشاگری های رسانه ای درباره جاسوسی اطلاعاتی اسرائیل از مقامات آمریکایی اشاره دارد که سبب ارتقای سطح تهدید در پنتاگون شده است. از دیدگاه این اندیشکده، درز این اطلاعات هدفمند بوده و قدرت مانور اسرائیل را در لابی گری علیه توافق هسته ای جدید تضعیف کرده است. به علاوه، استراتژیست های اسرائیلی نگران ایجاد یک رویه خطرناک هستند؛ چرا که پاسخ مستقیم موشکی ایران نشان داد از این پس استقلال عملیاتی نیروی هوایی اسرائیل بر فراز لبنان در سایه تهدید موشک های بالستیک ایران خواهد بود و وابستگی تل آویو را به چتر حمایتی آمریکا افزایش می دهد.

در بعد بین المللی، شورای اروپایی روابط خارجی (ECFR) معتقد است ترامپ میان دو غریزه متضاد گرفتار شده است: “ژست مرد قدرتمند نظامی” در مقابل “غریزه یک معامله گر تجاری خواهان توافق تاریخی”. ECFR هشدار می دهد که زمان به سرعت به ضرر غرب در حال گذر است؛ چرا که قطعنامه ۲۲۳۱ و مکانیسم ماشه در اکتبر منقضی می شود و اگر تا سپتامبر توافقی حاصل نشود، بازگشت تحریم ها با وتوی چین و روسیه مواجه خواهد شد. گروه بین المللی بحران نیز بر ایدئولوژی وحدت میدان ها تمرکز کرده و نشان می دهد که سپاه پاسداران شرط هرگونه آتش بس را برقراری همزمان آن در تمام جبهه ها اعلام کرده است.

واکاوی لایه های پنهان پیامدها

ترکیب انتقادی گزارش ها نشان می دهد که بحران ژوئن ۲۰۲۶ صرفا یک درگیری تاکتیکی نیست، بلکه دگرگونی ساختاری در معماری ژئوپلیتیک جهان را آشکار می سازد. در این میان، سه بینش قابل استخراج است:

• فروپاشی استراتژی تفکیک جغرافیایی: تلاش ایالات متحده برای مدیریت مجزای پرونده هسته ای از مناقشات شامات با واکنش هماهنگ ایران و حوثی ها با شکست مواجه شد و جای خود را به بازدارندگی شبکه ای داد.
• ژئواکونومی به مثابه سلاح خاموش: اختلال در تنگه هرمز و دریای سرخ شوک ساختاری به زنجیره تامین جهانی وارد کرد و تهران از هراس تورم جهانی به عنوان سپر موشکی خود استفاده می کند.
• پایان هژمونی چک سفید امضا: شکاف میان واشنگتن و تل آویو با تصویب قطعنامه اختیارات جنگی در کنگره آمریکا عمیق تر شده و نهادهای امنیتی آمریکا اکنون اسرائیل را یک بازیگر دارای ریسک بالا ارزیابی می کنند.

آینده پیش رو مذاکرات

بر اساس واکاوی رویکردهای تحلیلی نهادهای پژوهشی، مسیر مذاکرات واشنگتن و تهران تحت میانجی گری فشرده کشورهای ثالث به دلیل وابستگی به متغیرهای میدانی بسیار ناهموار است. دستیابی به صلح جامع پیش از پایان تابستان ۲۰۲۶ غیرممکن به نظر می رسد و چارچوب «پیش نویس ۱۴ ماده ای» روی میز نیز صرفا یک «توقف تاکتیکی» برای ایجاد تنفس اقتصادی و کنترل غنی سازی ایران است. پرونده لبنان و عدم تمایل تهران به قربانی کردن توان عملیاتی حزب الله به عنوان ابزار اصلی بازدارندگی خود، مانع بزرگ این توافق موقت است که دولت ترامپ را برای فرار از تله جنگ، ناگزیر به مهار ماشین جنگی نتانیاهو می کند. در نهایت، این تحولات نشان دهنده گذار خاورمیانه به نظمی چندقطبی است که در آن ایالات متحده دیگر نمی تواند معادلات را یک جانبه دیکته کند و باید به دیپلماسی فرسایشی و خطوط قرمز بازیگران نوظهور تن در دهد؛ چرا که سرنوشت مذاکرات نه در متون حقوقی، بلکه در میزان تاب آوری اقتصادی و سیاسی پایتخت های درگیر رقم می خورد.

جمع بندی

تحولات پرشتاب ژوئن ۲۰۲۶ در محور اسرائیل-لبنان-ایران و بازتاب آن در اندیشکده های جهانی نشان داد که خاورمیانه در حال گذار به یک نظم چندقطبی نامتقارن است؛ جایی که ابزارهای سنتی فرافکنی قدرت توسط ابرقدرت ها کارایی سابق خود را از دست داده اند. ضرورت بازنگری در مدل های سنتی موازنه قوا از آنجا ناشی می شود که پیوند ناگسستنی میان میدان نبرد شامات، امنیت آبراهه های حیاتی ژئواکونومیک و مانیتور هسته ای تهران برقرار شده است. در حالی که نهادهای تهاجمی بر اعاده بازدارندگی از طریق ابزارهای نظامی پافشاری می کنند، اندیشکده های واقع گرا و ساختارگرا بر این واقعیت صحه می گذارند که هرگونه توافق پایدار تحت چارچوب های فعلی مانند پیش نویس های ۱۴ ماده ای، صرفا یک توقف تاکتیکی برای مدیریت بحران خواهد بود. یافته های این گزارش تحلیلی در یک قاب منسجم تبیین می کند که فرایند دیپلماسی واشنگتن دیگر نمی تواند مستقل از دکترین بازدارندگی شبکه ای ایران پیش برود. از این رو، سرنوشت نهایی موازنه قدرت در منطقه نه در قالب متون حقوقی مجزا، بلکه در میزان تاب آوری اقتصادی بازیگران غربی در برابر سلاح ژئواکونومیک و پذیرش واقعیت های نوین میدانی رقم خواهد خورد.

این مطالعه در اندیشکده رسانه و جامعه در سال 1405 انجام شده است.