نظریات ژئوپلتیک؛ از تاریخ سازی غرب تا ضرورت تئوری پردازی بومی برای ایران
گزارش جلسات اول و دوم دوره آموزشی «منطق فهم روابط قدرت» با تدریس دکتر مجید ضیائی
به گزارش گروه خبر جامعه اندیشکده ها، دوره «منطق فهم روابط قدرت» با تدریس دکتر مجید ضیائی و به همت اندیشکده مطالعات راهبردی لقمان با همکاری خانه اندیشهورزان برگزار شد. دو جلسه اول این دوره به تبیین چارچوب مفهومی و نظری تحلیل روابط قدرت با تأکید بر تاریخ، جغرافیا و ضرورت بازنگری در نظریات ژئوپلتیکی از منظر ایران اختصاص داشت.
برگزاری دورهای برای تربیت نگاه بلندمدت و نظریهمحور به قدرت
در نخستین جلسه، دکتر مجید ضیائی، پژوهشگر تاریخ و جغرافیای سیاسی، با معرفی ساختار کلی دوره، توضیح داد که این دوره در سه فصل طراحی شده است. فصل نخست شامل سه جلسه مقدماتی برای تبیین چارچوب مفهومی و نظری، فصل دوم شامل تحلیل جغرافیای سیاسی هفت اقلیم اصلی کره زمین، و فصل سوم شامل بررسی نقش و جایگاه ۲۵ کشور تأثیرگذار در روابط بینالملل خواهد بود.
او با تأکید بر اینکه تحلیل رویدادهای سیاسی بدون درک کلان تاریخی و جغرافیایی، ناقص و سطحی خواهد بود، گفت: «ما نمیتوانیم رویدادهایی نظیر جنگ اوکراین، تحولات غزه یا درگیریهای بابالمندب را بدون بررسی زمینههای تاریخی و روندهای بلندمدت تحلیل کنیم. تحلیل، زمانی معنا دارد که ما زنجیرهای از عوامل و رویدادها را در طول زمان دنبال کرده باشیم.»
ضیائی افزود: «در تحلیل قدرت باید از افق بلندمدت نگاه کرد. نباید علت یک واقعه را تنها در زمان و مکان وقوع آن جستوجو کرد، بلکه باید به روابط علی و معلولی در بستر گسترده تاریخی و جغرافیایی توجه داشت.»
نقد ساختار خبری و خطر تحلیلزدایی از افکار عمومی
در ادامه، او به پدیده «صنعت خبر» اشاره کرد و آن را ساختاری سودمحور و توجهمحور دانست که برای بقا، یا اضطراب تولید میکند یا تغافل. به گفته او، «خبر» در دنیای امروز ابزاری برای مدیریت ذهن مخاطب است و مخاطبی که یا بیشازحد متأثر یا کاملاً بیتفاوت باشد، توان تحلیل دقیق خود را از دست میدهد.
وی تصریح کرد: «تحلیل رویدادها، بدون عبور از فیلتر صنعت خبر ممکن نیست. کسی که بهواسطه رسانه، دائماً درگیر یک بحران ساختگی یا پرتوجهی مهندسیشده است، نمیتواند نسبت به اهمیت واقعی وقایع داوری کند. اینجاست که شناخت مهروندها (مگاترندها) و دیدن تحولات در چارچوبی بزرگتر، ارزشمند میشود.»
🔹 از جغرافیا بهمثابه الزام تا امکان تأثیرگذاری بر آن
یکی از پرسشهای محوری این جلسه، نسبت میان جغرافیا و تاریخ بود. ضیائی با طرح این پرسش که «آیا جغرافیا، عامل قطعی در تعیین مسیر تاریخی کشورهاست؟» بحث را به سمت بررسی ظرفیتهای تغییرپذیری جغرافیا برد.
او در این زمینه به تمایز میان جغرافیای «ثابت» (مانند خشکی، دریا، کوه، بیابان) و جغرافیای «سیال» (مانند اقلیم، رطوبت، تبخیر، جریانهای زیستی) اشاره کرد و گفت: «درک این دوگانه، ما را به این پرسش میکشاند که آیا با ابزارهای تکنولوژیک، جمعیتی، دیپلماتیک و نظامی، میتوان الزامات جغرافیایی را دگرگون کرد؟ این سؤال یکی از مهمترین محورهای بحث ما در طول این دوره خواهد بود.»
او در همین راستا به مثال تاریخی قدرتگیری بریتانیا در سال 1756 اشاره کرد و پرسید: «چرا همین کشور با همین جغرافیا، پیش از این تاریخ نتوانست قدرت جهانی شود؟» این پرسشها، به گفته او، تنها از مسیر تحلیلهای نظری قابل پاسخاند.
جلسه دوم: بازخوانی ریشههای نظریات ژئوپلتیک با نگاهی انتقادی
در دومین جلسه، دکتر ضیائی چارچوب نظری بحث را با بررسی نظریات ژئوپلتیک شکلگرفته طی ۱۵۰ سال گذشته آغاز کرد. او این نظریات را در دو محور اصلی مورد بررسی قرار داد:
۱. زمینههای تاریخی شکلگیری نظریه
۲. منظر صادرکننده نظریه و نسبت آن با قدرت ملی کشور خود
در همین راستا، او با نگاهی تاریخی، نظریات متعددی را بازخوانی کرد. از جمله نظریه قدرت دریایی آلفرد ماهان، نظریه هارتلند مکیندر، نظریه ریملند اسپایکمن، نظریه فضای حیاتی راتزل، نظریه توازن قوا مورگنتا و نظریه بازدارندگی جورج کنان.
وی تأکید کرد: «همه این نظریهها در خدمت بازتعریف منافع و قدرت کشورهای غربی بودهاند. آمریکا، بریتانیا، آلمان و شوروی، هر یک بر اساس نظریههایی قدرت خود را توسعه دادند. اما این به آن معنا نیست که این نظریات برای ما نیز کاربرد قدرتساز داشته باشند.»
🔹 از مصرف نظریه به تولید نظریه: وظیفه ما چیست؟
ضیائی با اشاره به تجربه نظریهپردازان غربی، گفت: «اگر ما فقط مصرفکننده نظریات باشیم، عملاً سیاستگذاری خود را به بستر تاریخی و منافع دیگران گره زدهایم. ما نیاز به نظریهای داریم که نه از منظر لندن و واشنگتن، بلکه از منظر تهران، اصفهان و مشهد نوشته شده باشد.»
او بر ضرورت تولید «منظر ایرانی» در تحلیل روابط قدرت تأکید کرد و خاطرنشان ساخت: «قدرتسازی در عصر حاضر، نیازمند بازتعریف نظریههایی است که بتوانند از جغرافیای ما، از تاریخ ما، و از ظرفیتهای تمدنی ما سخن بگویند. بدون این، در زمین دیگران بازی خواهیم کرد.»
علاقهمندان به بهرهمندی از محتوای کامل و ویدیویی جلسات دوره «منطق فهم روابط قدرت» میتوانند از طریق پلتفرم آموزشی کاریز اقدام کرده و به آرشیو جلسات و محتوای تکمیلی این دوره دسترسی داشته باشند.
