بندر چابهار، ابزار مهم دیپلماسی آب ایران با افغانستان

وجود امنیت آبی در بخش های مختلف کشور بخصوص در حوضه های فرامرزی شرق کشور به دلیل شرایط خاص سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و امنیتی آن مناطق، از اهمیت خاصی برخوردار است. از جمله مواردی که امنیت آبی شرق کشور، بخصوص دشت سیستان را با خطر جدی مواجه کرده، اختلافات آبی ایران و افغانستان حول رودخانه بین المللی هیرمند است. برآورده نشدن حقابه ایران در قرارداد سال 1351 رودخانه هیرمند، باعث ایجاد مشکلات فراوان محیط زیستی، اقتصادی و انسانی در ناحیه سیستان شده است. این موضوع در کنار برنامه ریزی های اخیر افغانستان برای ساخت 21 سد دیگر بر روی رودهای مرزی این کشور، شرایط را برای ناحیه سیستان دشوارتر خواهد ساخت.

ضرورت و اهداف پژوهش

ایران همواره با برخی از کشورهای همسایه خود نظیر افغانستان چالش های عدیده ای در زمینه دیپلماسی آب داشته است. با این حال ایران می تواند از محصور بودن در خشکی و نیاز جدی و مبرم این کشور به بحث ترانزیت و دسترسی به آب های ساحلی بین المللی، برای رفع این چالش ها استفاده کند. ایران می تواند با استفاده از پتانسیل دسترسی به آب های آزاد، به ویژه بندر چابهار، در تامین نیاز مبرم و جدی افغانستان در بحث ترانزیت از واردات و دسترسی به بازارهای جهانی در امنیت اقتصاد افغانستان تاثیر بسزایی داشته باشد. در مقابل، ایران می تواند خواستار احقاق حق خود از رودخانه های مشترک مرزی شده و امنیت آبی دشت سیستان را تامین کند. از این رو در این پژوهش به بررسی پتانسیل بندر چابهار جهت رفع مسائل اقتصادی و آبی ایران و افغانستان پرداخته شده است.

مشکلات آبی ایران در دشت سیستان

دشت سیستان به شدت به آوردهای رودخانه هیرمند وابسته است به طوری که میزان وابستگی کشاورزی-اکولوژیکی این منطقه به آوردهای رودخانه هیرمند حدود 80 تا 100 درصد برآورد شده است که نشان از آسیب پذیری شدید این ناحیه در برابر تغییرات آوردهای هیرمند به ایران است. حقابه ایران در معاهده سال 1351 (820 میلیون مترمکعب در سال) صرفا محدود به حقابه انسانی (شرب، کشاورزی و…) بوده و در آن نیازهای آبی زیست محیطی تالاب های بین المللی هامون در نظر گرفته نشده است.

خشکسالی های پی در پی در کنار عدم تامین حقابه زیست محیطی منتج به خشک شدن تالاب ها در سال 2000 شد که خسارات شدید محیط زیستی و از بین رفتن کارکردهای اقتصادی تالاب ها را به دنبال داشت. میزان کارکردهای اقتصادی این تالاب ها حدود 331 میلیارد تومان برآورد شده است که با از میان رفتن تالاب های بین المللی هامون، این مزایا نیز از بین رفت. اما مشکلات خشک شدن دریاچه تنها به این موارد محدود نمی شود و مسئله گرد و غبار ناشی از برداشت ماسه از بستر رودخانه و هزینه های مربوط به آن نیز باید لحاظ شود.

مشکلات افغانستان در بخش غذایی

در کشور افغانستان گندم حدود 59.5 درصد از سهم تامین کالری را در رژیم غذایی بر عهده دارد. با توجه به مشکلات امنیتی و از بین رفتن زیرساخت های کشاورزی، میزان تولید محصولات کشاورزی کاهش یافته است. همچنین عدم وجود امنیت و تسلط طالبان بر بخش هایی از این کشور، باعث شده که کشاورزان تحت تاثیر فشارهای طالبان اقدام به کشت تریاک کنند که این نیز عاملی دیگر در کاهش سطح زیر کشت محصولات غذایی در این کشور شده است. مجموع عوامل یادشده باعث وابستگی کشور افغانستان به واردات محصولات غذایی شده به طوری که از سال 2001 تا 2013 به طور میانگین سالانه حدود 1.22 میلیون تن گندم به این کشور وارد شده است که نشان از وابستگی بالا (حدود 40 درصد) به واردات این محصولات دارد. هند از جمله کشورهایی است که سهم بالایی در تامین گندم افغانستان دارد.

مشکلات افغانستان در دسترسی به آب های آزاد

حمل و نقل و تجارت از اجزای مهم و موتورهای اصلی اقتصاد به حساب می آیند. این موضوع در کشورهایی مانند افغانستان که محاط به خشکی هستند، اهمیت بیشتری پیدا می کند چرا که، بدون دسترسی به بازارهای منطقه ای و بین المللی امکان توسعه وجود ندارد. با استفاده از سیستم حمل و نقل ریلی و جاده ای مناسب، افغانستان می تواند از طریق بازارهای منطقه ای و بین المللی محصولات را صادر یا وارد کند. دسترسی افغانستان به آب های آزاد تاکنون از طریق بندرهای پاکستان صورت می گرفت اما گاهی به دلایلی همچون روابط دوستانه افغانستان و هند، مشکلات مرزی پاکستان و افغانستان و وجود گروه طالبان، در این دسترسی اختلالاتی ایجاد شده است. با وجود چنین شرایطی، تنها کشوری که از طریق آن امکان دسترسی امن به دریای آزاد برای افغانستان وجود دارد، ایران است. درک اهمیت ایران برای افغانستان و هند در خصوص دسترسی به آب های آزاد منتج به عقد قراردادی در خصوص بندر چابهار برای ایجاد دسترسی هند به افغانستان شد. با این قرارداد، دسترسی افغانستان به آب های آزاد نیز تسهیل گشته و چالش های یاد شده را پشت سر می گذارد.

پتانسیل ایران در بندر چابهار

یکی از بندرهای مهمی که در جنوب کشور وجود دارد، بندر چابهار است که قابلیت ارتقا و بهره برداری بالایی دارد. از جمله این قابلیت ها، استفاده از این بندر در بهبود روابط و حل برخی از مشکلات موجود (از جمله مسائل آبی) میان ایران و افغانستان است. افغانستان با استفاده از موقعیت ایران در چابهار، می تواند به آب های آزاد و بازارهای جهانی دسترسی پیدا کرده و کمک های هند را دریافت کند. این بندر حتی دسترسی هند را به بازارهای آسیای میانه همواره خواهد ساخت.

موافقت نامه سوم به چابهار در حالی در سوم خرداد 1395 با حضور روسای جمهور ایران، افغانستان و نخست وزیر هند در تهران امضا شد. با این حال، ایران نتوانست به خوبی از فرصت در اختیار قرار داده شده به افغانستان در مقابل ایجاد تعهد برای این کشور به منظور افزایش حقابه ایران، استفاده کند. با توجه به مزیت های حیاتی این بندر برای افغانستان، این کشور می تواند به نوعی توسعه، ترانزیت و امنیت تامین محصولات غذایی و دسترسی به آب های آزاد را برای خود فراهم کند و از چالش های مرتبط با طالبان و پاکستان دوری جوید. امکان دسترسی به این بندر برای هند نیز منافع استراتژیک بسیار جدی دارد. با دسترسی به بندر چابهار، هند می تواند به افغانستان صادرات داشته باشد و به آسیای مرکزی دسترسی یابد و همچنین به نوعی به رقابت با چین در بندر گوادر پاکستان بپردازد.

علاوه بر این، بندرچابهار می تواند منجر به رفع وابستگی افغانستان به پاکستان شود. در گذشته، افغانستان تنها به یک مسیر ترانزیت وابسته بوده که از مسیر کراچی بوده است؛ اما در حال حاضر هر دو کشور افغانستان و هند با پاکستان روابط حسنه ای ندارند. از این رو، منافعی که این بندر برای هند ایجاد خواهد کرد نیز به اهمیت ژئواستراتژیک آن میافزاید و هند را از طریق افغانستان به کشورهای آسیای میانه متصل می کند. این در حالی است که پیش از این، به خاطر اختلافات بین هند و پاکستان، دهلی نو به بازارهای افغانستان و آسیای میانه دسترسی نداشته است.

در نتیجه بندر چابهار راهی مطمئن تر برای ترانزیت و تجارت دو کشور افغانستان و هند است. با این تفاسیر، ایران می تواند در گام های بعدی با آگاهی از نقاط ضعف یاد شده کشور افغانستان و اشتیاق هند برای بهره برداری از این بندر، اقدام به مذاکره در خصوص گنجاندن بندهایی برای احقاق حق تاریخی و قانونی و عرفی خود را از رودخانه هیرمند در قبال اجازه دسترسی افغانستان به آب های آزاد ایران کند.

جمع بندی

ایران در راستای احقاق حق خود از رودخانه های مشترک مرزی و تامین امنیت آبی دشت سیستان می تواند از پتانسیل خود در دسترسی به آب های آزاد، به طور شاخص بندر چابهار، استفاده کند. این بندر می تواند در تامین نیاز مبرم و جدی افغانستان در بحث ترانزیت و دسترسی به بازارهای جهانی، تاثیر عمیقی در امنیت اقتصادی این کشور داشته باشد. همچنین این بندر دسترسی هند را به بازارهای آسیای میانه همواره خواهد ساخت. با این تفاسیر، ایران می تواند با آگاهی از نقاط ضعف یاد شده کشور افغانستان و اشتیاق هند برای بهره برداری از این بندر، اقدام به مذاکره در خصوص گنجاندن بندهایی برای احقاق حق تاریخی و قانونی و عرفی خود را از رودخانه هیرمند در قبال اجازه دسترسی افغانستان به آب های آزاد ایران کند.

این مطالعه در مرکز بررسی های استراتژیک ریاست جمهوری در سال 1403 انجام شده است.