آینده پژوهی

آینده پژوهی عربستان سعودی

بررسی مولفه ها و پیشران های اصلی شکل دهنده آینده عربستان سعودی

آینده پژوهی عربستان سعودی و بررسی مولفه ها و پیشران های اصلی شکل دهنده آینده عربستان سعودی که اصلی ترین بازیگر منطقه ای تاثیرگذار بر منافع و امنیت ملی و منطقه ای جمهوری اسلامی ایران محسوب می شود، بسیار حائز اهمیت است. در این پژوهش با بررسی نظام سیاسی و خاندان حاکم بر عربستان سعودی، وضعیت وهابیت، نقش جریان های معارض، نقش مولفه های اقتصادی، اجتماعی و نظامی- امنیتی و همچنین رویکردهای تاثیرگذار بر سیاست خارجی عربستان، سناریوهایی برای آینده این کشور ترسیم شده است. همچنین با توجه به سناریوهای به دست آمده، پیشنهادهایی به عنوان بذرهایی برای شکل دادن به آینده مطلوب ارائه شده است.

ضرورت و اهداف پژوهش

منطقه غرب آسیا در حال حاضر در شرایط گذار و عبور از بحران های متعددی است که هر یک از آن ها به تنهایی از ظرفیت بالایی برای اتلاف منابع کشورهای منطقه، ایجاد خسارت های گسترده و وارد کردن منطقه به جنگی فراگیر و تنش های فرقه ای و قومی مستمر برخوردار است. با در نظر گرفتن هزینه های احتمالی گسترش تنش و منازعه در روابط تهران و ریاض، بررسی رفتارهای آتی عربستان سعودی و روابط آن با جمهوری اسلامی ایران به عنوان یک ضرورت پژوهشی محسوب می شود.

نکته دیگر اینکه رفتارها و سیاست های عربستان سعودی تنها به خود این کشور و یا روابط دو جانبه با ایران محدود نمی شود. بلکه می تواند باعث ایجاد تغییراتی در موازنه قدرت و معادلات منطقه ای شده و به ویژه شرایط غرب آسیا را به سمت و سویی سوق دهد که باعث تشدید بحران های مختلف بین المللی و حتی بهره برداری منفی قدرت های بزرگ و رژیم صهیونیستی شود.

هدف اصلی پژوهش حاضر این است که با بررسی پیشران های اصلی شکل دهنده آینده عربستان، تصویرهایی تا حد ممکن شفاف، واقعی و قابل باور از آینده های محتمل این کشور به دست آید. تصویرهایی که هر یک می تواند نتایج خاصی برای منطقه و پیامدهایی ویژه برای جمهوری اسلامی ایران در پی داشته باشد.

روش شناسی و مراحل اجرای پژوهش

در این پژوهش با استفاده از روش تحلیل تاثیرات متقابل و روش سناریوپردازی، سناریوهای محتمل در مورد کشور عربستان سعودی به دست آمده و راهبردهای مناسب ایران در صورت وقوع هر یک از آن ها ارائه می شود.

نظام سیاسی و خاندان حاکم بر عربستان سعودی

پادشاهی مطلقه در جهان عرب، منحصر به عربستان سعودی نیست. اما آل سعود این نظام را با ویژگی های خاص و متمایزی درونی کرده است. در قالب این نظام و بر اساس توافق اولیه میان محمد بن عبدالوهاب و محمد بن سعود، آل سعود زمینه ترویج عقاید وهابی را در سرزمین های تحت سلطه خود فراهم کرده و در مقابل، علمای وهابی نیز با تایید حکومت، مشروعیت دینی گسترش سرزمینی دولت سعودی را تامین می کنند.

با این حال و پس از قریب به دو سده، قدرت آل سعود به تدریج بر قدرت علمای وهابی پیشی گرفت و آل سعود به کنشگر اصلی عرصه داخلی تبدیل شد. اگر چه سایر بازیگران و از جمله نهاد مذهبی، جایگاه قدرتمندی در عربستان سعودی دارند، با این حال محوریت آل سعود در تحولات عربستان و روابط پرتنش این خاندان به ویژه بر سر مکانیسم انتقال قدرت، عنصری تعیین کننده در آینده عربستان سعودی است.

وضعیت وهابیت در عربستان سعودی

وهابیت یکی از پیشران های مهم و تاثیرگذار بر عربستان سعودی به شمار می رود. اما این جریان که از زمان ظهور خود ایدئولوژی نسبتا واحد و یکپارچه ای داشت، اکنون به لحاظ ایدئولوژیک، فکری و جریانی دچار چندپارگی شده است و وضعیت آن بسیار متفاوت شده است.

در حال حاضر، وهابیت سلفی یا وهابیت در عربستان سعودی را می توان در قالب سه جریان عمده مورد بررسی قرار داد. نخست وهابیت رسمی یا حکومتی است که در پیوستگی و همکاری تنگاتنگ با حکومت است. دوم وهابیت رادیکال و تکفیری که منتقد و نفی کننده حکومت و ساختار برچیدن آن با رویکرد نظامی است. سوم هم وهابیت منتقد و اصلاح گر که در جریان های منتقد نوسلفی ظهور و بروز پیدا کرده است.

به رغم تضعیف تدریجی جایگاه وهابیت رسمی در عربستان و همچنین گسترش مخالفت های معطوف به تفکر وهابی و همچنین افزایش انشعابات و چالش های درونی آن، همچنان وهابیت به عنوان یکی از پایه های نظام سعودی و عنصری ذاتی برای آن است و با حذف کامل وهابیت، تصور کارکرد صحیح نظام سعودی تا حد زیادی غیرممکن به نظر می رسد.

نقش جریان های معارض در عربستان سعودی

در نگاه کلان، معارضین یا اپوزسیون ها در عربستان را می توان به دو دسته عمده دینی- مذهبی و سکولار تقسیم کرد. به دلیل اثرگذاری تفکر مذهبی در جامعه عربستان، پایگاه اجتماعی گروه ها و جریان های غیردینی و سکولار همواره محدوده بوده و به طور تاریخی، این جریان ها قدرت ناچیزی برای پیگیری مطالبات خود داشته اند.

در میان جریان های دینی- مذهبی نیز می توان از دو جریان اصلی سخن گفت. جریان مسالمت جو و جریان طرفدار کنش مسلحانه برای اعمال تغییر. این دسته بندی خود تقابل تقسیم به جریان ها و زیرمجموعه های کوچک تر است که از جمله، جریان های طرفدار کنش مسلحانه می توان داعش، القاعده و حزب الله حجاز را نام برد. از میان جریان های جویای کنش مسالمت جو نیز مهم تر از همه جریان صحوه قابل ذکر است.

معارضین عربستان سعودی را می توان به عنوان پیشران اصلی در تهدیدها و امنیت داخلی کشور در نظر گرفت. حوادثی مانند اشغال مسجدالحرام، انتقادهای آشکار علمای جنبش الصحوه همچون سلمان العوده و سفرالحوالی، موج خشونت های سال های ۲۰۰۳ تا ۲۰۰۵ و نیز طرح ترور مقامات سعودی از جمله چالش های عربستان در سال های گذشته است که ریشه در فعالیت های معارضین سیاسی و نظامی دارد.

نقش پیشران های اقتصادی، اجتماعی و نظامی- امنیتی در آینده عربستان

بر اساس شرایط جغرافیایی عربستان سعودی و نیز بر مبنای جامعه شناختی قبایل در این کشور، رفاه و امنیت را می توان به عنوان دو عامل کلیدی در زندگی اجتماعی این کشور دانست. در واقع، شکل گیری قبایل در عرسبتان محصول دو مفهومی است که اعراب به منظور دستیابی به آن، جوامع قبیله ای خود را شکل داده اند. بر این اساس، ساختار اقتصادی، اجتماعی و امنیتی- نظامی در عربستان از مهمترین پیشران های شکل دهنده آینده این کشور هستند.

مسائل، رویکردها و مولفه های تاثیرگذار بر سیاست خارجی عربستان

رویکردهای سیاست خارجی عربستان در کنار رویکردهای سیاست داخلی آن نقش بسیار مهمی در شکل دهی به آینده این کشور دارند. مولفه های تاثیرگذار بر سیاست خارجی عربستان را در سه سطح داخلی، منطقه ای و بین المللی می توان بررسی نمود.

در سطح داخلی، مولفه هایی چون «نظام سیاسی پادشاهی مطلقه»، «اقتصاد عربستان» و «ایدئولوژی وهابی» تاثیرگذار هستند. در سطح منطقه ای می توان «بحران های منطقه ای»، « آینده روابط ایران و غرب»، « جنبش های دموکراسی خواهی»، «ظهور ریز بازیگران یاغی»، «مساله فلسطین و منازعه فلسطینی- صهیونیستی» را تاثیرگذار دانست. در سطح بین المللی نیز «جابجایی ثقل اقتصاد جهانی» و «تغییر نگاه آمریکا به منطقه غرب آسیا» را می توان از مولفه های تاثیرگذار دانست.

نتیجه گیری

مجموع بررسی های انجام شده در خصوص پیشران های عربستان سعودی نشان می دهد که عربستان به عنوان کشوری خاص و شاید منحصر به فرد، مستعد برخی تغییر و تحولاتی است که می تواند آینده این کشور را به گونه ای متفاوت رقم بزند. نکته مهمتر اینکه عربستان آمادگی بسیاری برای بروز و ارائه شگفتی سازهایی دارد که می تواند تبعات بالایی برای منطقه و جمهوری اسلامی ایران داشته باشد.

 

این مطالعه در موسسه افق آینده پژوهی راهبردی در سال ۱۳۹۴ انجام شده است.

 

محصولات مرتبط:

امتیاز مطلب: ۰ (۰ نظر)
برچسب ها
امتیاز مطلب: 0 (0 نظر)
بستن