کرونا و فرصت های ایجادشده به منظور ارتقای نظام آموزشی

در بحران کرونا و تعطیلی کلاس های حضوری مدارس و دانشگاه ها، بدون شک روال عادی فرایند یاددهی و یادگیری دچار چالش و مشکلاتی شد. تغییر شیوه آموزش از آموزش در کلاس ها به صورت حضوری به آموزش آنلاین، چالش هایی از قبیل مشکلات مربوط به سامانه های تدریس مجازی، عدم هماهنگی، عدم آمادگی نظام آموزشی برای آموزش های از راه دور ایجاد کرد. با وجود تمامی این چالش ها و مشکلات، نمی توان نگاه منفی و بدبینانه صرف به شرایط ناشی از کرونا در نظام آموزش عمومی و عالی داشت؛ چراکه این بحران به همراه خود فرصت هایی را نیز به ارمغان آورد که با شناسایی و بهره گیری از آن ها می توان بهره وری نظام آموزشی را توسعه و ارتقا داد.

ضرورت و اهداف پژوهش

شیوع ناگهانی کووید- 19 در اسفند ماه 1398 علاوه بر اینکه نظام بهداشتی-درمانی کشور را با چالش روبه رو کرد؛ دیگر حوزه های زندگی، به ویژه تعلیم و تربیت را نیز به شدت تحت تاثیر قرار داد. با تعطیل شدن مدارس و دانشگاه ها در این زمان، راهکارهای مختلفی برای ادامه روند آموزش ارائه شد. در این دوران دانشگاه ها و مراکز آموزش عالی از برنامه ها و بسترهای یادگیری آنلاین و گوناگونی در جهت تداوم فعالیت های یاددهی- یادگیری استفاده کردند. این برنامه ها دارای نقاط قوت و ضعف خاص خود بودند. بررسی ها نشان می دهند که هرچند کرونا موجب به وجود آمدن چالش در فرایند آموزش شد؛ با این حال، تجربه آموزش و یادگیری مجازی و فرصت یادگیری و آموزش از راه دور، فرصت مغتنمی بود که توانست میزان آماده بودن بسترها، امکانات و همچنین سطح توانایی و مهارت مربیان و مدیران آموزش را مورد سنجش قرار دهد. از همین رو مسئله پژوهش حاضر، کشف و شناسایی راهکارهای موثر برای ارتقای بهره وری نظام آموزش مبتنی بر تجربیات آموزش مجازی دوره کرونا است.

فرصت های ارتقای بهره وری برآمده از آموزش مجازی دوران کرونا

در این بخش به فرصت ها و امکاناتی که آموزش مجازی در دوران کرونا برای نظام آموزشی به ارمغان آورده اشاره می شود. این فرصت ها عبارتند از:

بازآموزی و آموزش معلمان و مدرسان به منظور اجرای آموزش مجازی

یکی از مسائل و چالش های مهمی که در ابتدای شروع ویروس کرونا و تغییر شکل آموزش ها از حضوری به مجازی پیش آمد مسئله آشنایی ناکافی و در برخی مواقع حتی عدم آشنایی مربیان و مدرسان به شیوه های آموزش مجازی بود که آنان را با مشکلاتی نسبتا جدی روبه رو ساخته بود. بدون شک معلمان و مربیان در سطح مدرسه و دانشگاه، سربازان خط مقدم آموزش هستند و هر چه این افراد از توانمندی و مهارت بالایی برخوردار باشند، کارایی و اثربخشی آموزش و درنتیجه بهره وری آنان بیش از پیش توسعه می یابد. اپیدمی ویروس کرونا در سطح کشور هرچند مشکلات و مصیبت های زیادی به وجود آورد و نظام های مختلف ازجمله نظام آموزشی را نیز به شدت تحت تاثیر قرار داد؛ با این حال توانست به عنوان فرصتی برای توانمندسازی و ارتقای مهارت های معلمان در نظر گرفته شود. ممکن است این تصور پیش آید که مربیان و معلمان نیاز چندانی به این مهارت ها مگر در مواقع خاص نخواهند داشت. قطعا پاسخ مثبت است؛ اما نظام های پویا و کارآمد آموزش باید خود را برای مواقع خاص و بحران نیز آماده کنند که یکی از آن ها بحران های این چنینی و ضرورت اجرای آموزش ها به صورت مجازی است که شیوه ها و الگوهای خاص خود را می طلبد و مربیان باید با آن ها آشنایی کافی داشته باشند.

تقویت بنیان های آموزش مجازی به ویژه در آموزش عالی و بهره وری آموزش

امروزه اغلب کشورها در حال تلاش برای افزایش اثربخشی فناوری هایی نوظهور در فعالیت های آموزشی خود هستند. با توجه به منافع آموزش مجازی در سطح آموزش عالی، تقاضا برای برگزاری دوره های آموزش مجازی در برنامه آموزشی دانشگاه ها رو به افزایش نهاده است. انتخاب و کاربست فناوری اطلاعات و ارتباطات در فرایند یاددهی- یادگیری برای استادان دلایل متعددی دارد که از آن جمله می توان به تقویت و بهبود فرایند یاددهی و یادگیری، افزایش انعطاف پذیری در فعالیت های شغلی با توجه به از میان برداشتن محدودیت زمانی و مکانی، پاسخ دادن به نیاز دانشجویان برای فعالیت های آموزشی به صورت الکترونیکی، برقراری تعامل مستمر با دانشجویان و ایجاد زمینه های جدید برای خلاقیت در فعالیت های آموزشی اشاره داشت. به نظر می رسد ضرورت به کارگیری آموزش مجازی در دوران کرونا فرصتی برای تمرین، تقویت بسترها و امکانات و همچنین مهارت های مسئولان و متصدیان نظام آموزشی در زمینه آموزش مجازی است. بازتعریف نقش آموزش مجازی در نظام آموزشی موجب تقویت بنیان های این شیوه آموزش و انتفاع دانشگاه ها و موسسات آموزشی از فواید و مزیت های آن خواهد بود.

فرصت های آموزش مجازی برای فراگیران (انعطاف پذیری در آموزش و تدریس)

زمان ها و برنامه های کلاس ها اغلب از سوی مدیران و معاونت های آموزشی مدرسه یا مرکز آموزشی تنظیم و به مربیان و فراگیران اعلام می شود. با وجود این ممکن است برخی از مربیان تمایل به برنامه زمانی جدیدی داشته باشند که به طور طبیعی با هماهنگی مراجع آموزشی باید تنظیم شود. در فضای مجازی فرصت هایی کمیاب و نو برای تشکیل تیم و واگذاری فعالیت های یادگیری، به ویژه در انجام تکالیف و پیش بردن پروژه ها وجود دارد. در شرایطی که به دلیل وجود وضعیت فوق العاده، فراگیران و مربیان از حضور فیزیکی در کنار یکدیگر منع می شوند و محروم هستند، اشتیاق آنان برای همکاری در فعالیت های درسی و یادگیری در کنار همکلاسی های خود تحت نظر مربیان، به صورت غیرحضوری بیشتر از زمان های دیگر است. در برگزاری آزمون های میانی و پایان نیمسال نیز ارزشیابی بر اساس گروه های کوچک در صورتی که با ماهیت موضوع درسی و تکالیف مربوطه هماهنگ باشد و به درستی مدیریت شود در ارتقای کارآمدی فراگیران و حفظ و تقویت انگیزه آنان موثر است.

هر مدرس یا معلمی وظیفه دارد خود را برای تدریس و ارائه دانش تخصصی به فراگیران آماده کند. همانند آموزش در شرایط متعارف و معمول که به صورت چهره به چهره و حضوری انجام می شود و مربی یا مدرس از طریق تجهیزات آموزشی و هنر استفاده از مهارت های تدریس، فرایند یاددهی- یادگیری را اثربخش می سازد، در شیوه آموزش مجازی یا آموزش غیرحضوری نیز لازم است معلمان به ویژگی های منحصر به فرد این شیوه یادگیری توجه داشته باشند. هم در آموزش حضوری و هم آموزش غیرحضوری مربی یا مدرس ممکن است از پیشرفت تحصیلی فراگیر، بازخورد ناکافی ارائه دهد و یا ارزشیابی آغازین و مستمر را نادیده بگیرد. بدترین حالت این است که مربی یا مدرس روی یک صفحه هم از متن استفاده کند و هم از صدا؛ در این حالت دانش آموزان مجبورند که کلمات مفاهیم مشابه را هم زمان هم بخوانند و هم بشنوند. انعطاف در روش ها و شیوه های تدریس و تنوع بخشیدن به شیوه های آموزش و یادگیری در آموزش های غیرحضوری، با قابلیت های یادگیری فراگیران سازگارتر و هماهنگ تر است.

صرفه جویی در هزینه های آموزشی

هرچند کرونا در شرایطی شروع شد که نظام آموزشی کشور هنوز آمادگی کافی برای تغییر شیوه های آموزش از آموزش حضوری به آموزش و یادگیری مجازی را نداشت و در این رابطه چالش هایی نیز پیش آمد؛ اما همین امر موجب شد تا نظام آموزشی امکانات و بسترهای آموزش مجازی را توسعه و ارتقا دهد و بتواند از طریق شبکه ها و برنامه های آموزش مجازی فرایند آموزش و یادگیری را مدیریت کند و آن را تداوم بخشد. در این مسیر، بسترها و برنامه های آموزش الکترونیک تا حدودی توسعه پیدا کردند، معلمان تجارب بیشتر و ارزشمندی در رابطه با آموزش مجازی کسب نمودند، محتوای برنامه های درسی تا حدودی با بستر آموزش الکترونیک تطبیق داده شد، فراگیران (دانشجویان و دانش آموزان) خود را با شیوه آموزش و یادگیری در شبکه های مجازی تا حدودی تطبیق دادند.

بدون شک استفاده از بستر آموزش مجازی در هزینه های مربوط به فرایند آموزش و یادگیری در کلاس های درس دانشگاه ها و مدارس از قبیل هزینه های رفت و آمد، تغذیه، انرژی، زمان و … صرفه جویی به عمل می آورد و مسئولان نظام های آموزشی می توانند حتی در دوران پساکرونا در رابطه با دوره ها و حوزه های علمی و دانشی که ضرورتی برای کلاس های حضوری ندارند یا نیاز کمتری به کلاس های حضوری دارند، همچنان از شیوه های آموزش مجازی استفاده کنند. به جرئت می توان گفت این امر یکی از مهم ترین پیامدهای مثبت آموزش مجازی در دوران کرونا برای نظام آموزشی بوده است و می توان از این تجربه ارزشمند در جهت افزایش بهره وری نظام آموزشی استفاده به عمل آورد.

جمع بندی

انتشار ویروس کرونا از اواخر سال 1398 در فرایند آموزش و یادگیری دانشگاهی و مدارس چالش هایی را ایجاد کرد و کلاس های درس حضوری تقریبا به حالت تعطیل درآمدند و آموزش در بستر مجازی و الکترونیکی انجام شد. این امر هرچند در نگاه اول یک مشکل و محدودیت به نظر می رسید؛ اما توانست فرصت هایی نیز در اختیار برنامه ریزان و سیاستگذاران قرار دهد تا بتوانند کارایی و اثربخشی فرایند یاددهی- یادگیری را افزایش دهند. این فرصت ها در این پژوهش مورد بررسی قرار گرفتند و «بازآموزی و آموزش معلمان و مدرسان به منظور اجرای آموزش مجازی»، «تقویت بنیان های آموزش مجازی به ویژه در آموزش عالی و بهره وری آموزش»، «فرصت های آموزش مجازی برای فراگیران (انعطاف پذیری در آموزش و تدریس)» و «صرفه جویی در هزینه های آموزشی» به عنوان فرصت های ایجادشده توسط آموزش مجازی دوران کرونا احصا شدند.

این مطالعه در مرکز پژوهش های توسعه و آینده نگری توسط محمد رودی در سال 1401 انجام شده است.