چالش های مادران در تربیت دینی فرزندان

جهان معاصر مسائل و چالش های جدیدی در مسیر تربیت فرزندان ایجاد کرده است. در جامعه ایران مادر نقش ویژه ای در تربیت فرزندان دارد و در آیات قرآن و روایات معصومان نیز در اهمیت نقش مادر در تربیت دینی، تاکید شده است. البته نقش مادر در سنین مختلف رشد، یکسان نیست. بسیاری از باورهای دینی از زمان جنینی توسط مادر به فرزند منتقل می شود و فرزندان بیشترین ارتباط را، هم از جهت کمی و هم از جهت کیفی، با مادر دارند؛ از این رو مادر آگاه، بهترین تربیت دینی را می تواند به فرزند خود ارائه کند. در واقع مادرانی که آگاهی از افق دینی ندارند، خودشان بزرگترین چالش های تربیتی را ایجاد می کنند. از این رو شناسایی و رفع چالش های پیش روی مادران در تربیت دینی فرزندان می تواند امری موثر در تربیت فرزندان باشد.

ضرورت و اهداف پژوهش

برخلاف تصور رایج، چالش های تربیت دینی بیش از آنکه به ضعف آموزش های دینی مربوط باشد، به مسائل دیگری مرتبط است. این مسائل در روابط خانوادگی زوجین، مهارت های زندگی در خانواده و آگاهی مادر از هویت خویش و آگاهی از مبانی دینی ریشه دارد. این گونه مسائل را «علل زمینه ساز» می نامند. علل زمینه ساز از بدو تولد فرزندان وجود داشته و به طور کلی تربیت کودک را تحت تاثیر قرار می دهد. این علل ممکن است ریشه تربیت دینی کودک را مستحکم یا تضعیف کند. در واقع می توان گفت بستر تربیت دینی بر روی تربیت عام قرار گرفته است و تا زمانی که مسائل و مشکلات تربیتی خانواده مرتفع نشود، تربیت دینی محقق نخواهد شد. از این رو در این پژوهش به بررسی انواع چالش های تربیتی، عوامل مهم زمینه ساز چالش های تربیت دینی و ویژگی های مادران موفق در امر تربیت پرداخته شده است.

انواع چالش های تربیتی

در اغلب موارد دغدغه ها و نگرانی ها جهت تربیت دینی از کودکی است ولی بروز تنش و چالش در امر تربیت، بین والد و فرزند به دلیل ویژگی های رشدی دوران نوجوانی در سنین نوجوانی مشاهده می شود. از این رو به بررسی انواع چالش های تربیتی پرداخته شده است.

چالش های عام تربیتی در دوران کودکی

 والدین در دوران کودکی فرزندان، با چالش هایی مواجه هستند که مشخصا نمی توان چالش های تربیت دینی را از آن ها تفکیک کرد. در این پژوهش، عنوان دوران کودکی، از بدو تولد تا رده سنی 11 سال در پسر و دختر اطلاق شده است. چالش های دوران کودکی بدون دخالت متغیر تعدیل کننده جنسیت با توجه به سبک فرزندپروری والدین و اتفاقات و حوادث پیش آمده در محیط اطراف به طور کلی در 4 طبقه خلاصه می شود:

• عدم حرف شنوی کودک؛
• ناتوانی و عدم مهارت آموزی حرکتی؛
• بیش فعالی کودک؛
• اضطراب.

چالش های تربیت دینی در دوران نوجوانی

چالش های تربیت دینی با توجه به شروع الزامات رفتاری از سنین نوجوانی مشاهده می شود. چالش های تربیتی دوران نوجوانی در خانواده های متدین در سه دسته کلی با عنوان مضامین فراگیر قرار داده شده است که در ادامه بدان اشاره شده است.

• چالش تاثیرپذیری منفی نوجوان: تاثیرپذیری از فضای مجازی و دوستی های نامتعارف وقتی به تاثیرگیری از الگویی غیرمتعارف و متعارض با ارزش های دینی منجر شود، خانواده ها را یا نوعی چالش تربیتی از نوع تغییر سبک زندگی مواجه می کند.
• چالش تغییرات ناگهانی خاص دوران نوجوانی: تغییرات ناگهانی، از سویی به وضع پوشش یا اجرای احکام یا هنجارشکنی های رفتاری نوجوان مربوط می شود و از سوی دیگر، به مهارت های ارتباطی یا هیجانی پایین فرزند از سنین کودکی که در سن نوجوانی با یک تغییر ناگهانی خودش را نشان می دهد.
• چالش کاستی های ناشی از عدم آگاهی و آموزش اصول و مهارت های زندگی اسلامی: مهارت های زندگی، مجموعه ای از تکنیک ها و اصول و قواعدی است که زمینه تعامل و سازگاری انسان ها را با محیط و اطرافیان فراهم می سازد. انسان با مجهزشدن به این مهارت ها می تواند در برابر مشکلات پیرامونی، برخوردی منطقی و کارساز داشته باشد.

عوامل مهم زمینه ساز چالش های تربیت دینی

زمینه ها و بسترهای عمومی حوزه تعلیم و تربیت نقشی به سزا و کلیدی در عرصه تربیت دینی دارند. به بیان دیگر تا زمانی که به این بسترهای اصلی و عام در عرصه تربیت توجه نشود، نمی توان انتظار داشت تا تحولی مثبت در حوزه تربیت دینی به وقوع بپیوندد. در ادامه به برخی از عوامل زمینه ساز چالش های تربیتی دینی دوران نوجوانی در خانواده های مذهبی اشاره شده است:

ناآگاهی مادران

سواد رسانه ای پایین، ضعف دانش دینی مادر و بی توجهی مادر به نقش مادری و… از علل زمینه ساز چالش های تربیتی طی سال های گذشته بوده است. ناآشنایی مادر با نرم افزارهای کامپیوتری و فضای رسانه، احتمال اشتباهات رفتاری در استفاده از این ابزار را برای خود مادر و فرزندانش ایجاد خواهد کرد. همچنین عدم شناخت صحیح مادر از خداوند و درک جایگاه خداوند در زندگی، از یک طرف و ضعف در باورهای عقلی درباره عدل خداوند سبب ایجاد مشکلات خاص در باورهای مادر و انتقال آن به فرزند می شود.

هویت اقتصادی مادی گرایانه

عامل اقتصادی در سطح برطرف کردن نیازهای اولیه، در خانواده ضروری است؛ آنچه در این موضوع اهمیت دارد، نوع نگاه خانواده به مسائل اقتصادی است، نه سطح اقتصادی خانواده. مناعت طبع و قناعت در نگاه به مسائل مادی در خانواده، می تواند جلوی فعالیت بیش  از حد اقتصادی پدر یا حتی مادر را بگیرد و باعث شود والدین بیشتر با فرزند خود باشند.

عدم حمایت تربیتی از یکدیگر

عدم حمایت تربیتی والدین از یکدیگر از عوامل زمینه ساز و از عوامل تداوم بخش چالش های تربیت دینی است. پدر و مادر باید در برابر یکدیگر خضوع توأم با ادب در شیوه های تربیت فرزند را نشان دهند. تنها در این صورت است که فرزند می بیند آنچه دارد می آموزد، ارزش آموختن دارد.

آسیب های فضای مجازی و رسانه ای

رسانه، فقط یک فضای شلوغ و باز است که همه چیز در آن وجود دارد. قرارگیری اطلاعات متعارض با باورهای دینی، در نبود راهبر مناسب دینی، فرزندان و خانواده هایشان را دچار شبهات و سردرگمی های اعتقادی خواهد کرد.

آسیب های مربوط به مدارس

فرزندان وقت زیادی را در این محیط مدرسه سپری می کنند؛ از این رو مدرسه به عنوان سازمان دهنده و هدایت کننده چگونگی و نحوه آموزش در فرزندان نقش بسزایی دارد. یکی از آسیب های بسیار مهم مدارس، بخشنامه ها و دستورالعمل های زیاد آموزشی است که به جای تمرکز بر روی محتوا، همه انرژی نظام آموزشی را برای تکمیل فرم های بخشنامه ای یا اتمام کتاب های درسی هدر می دهد. معلم خلاق هم نمی تواند در این زمینه نقشی ایفا کند و از پرورش کودکان و نوجوانان غفلت می شود.

ویژگی های مادران موفق

مادران موفق در امر تربیت فرزندان، اکثرا خودشان تربیت شده خانواده هایی هستند که به تربیت اهمیت می داده اند. به همین دلیل در دوران کودکی و نوجوانی هویت جنسیتی مطلوبی داشته اند و عزت نفس بالایی دارند. هویت زنانه و نقش مادرانه خود را دوست دارند و به امر مراقبت از سلامت روان خود و مراقبت از اعتقادات خود اهمیت می دهند؛ از این رو در ادامه به برخی از ویژگی های مادران موفق در امر تربیت اشاره می شود:

مراقبت دینی در مادران موفق

مهم ترین مهارت مادران موفق، به مراقبت دینی از خودشان بازمی گردد. این مادران در مراقبت دینی خودشان کوتاه  نمی آیند و به جسم فرزند، به همراه تربیت فرزند، توامان رسیدگی می کنند.

دانش و بصیرت در مادران موفق

مادر موفق، نقاط قوت و ضعف خودش را خوب می شناسد. مادری که از نقاط ضعف خودش آگاه است، در برطرف کردن نقاط ضعف یا کنارآمدن با آن ها یا پذیرش آن ها بهتر می توانند عنان تربیت فرزندش را دست بگیرد.

ویژگی های شخصیتی و محیطی مادران موفق

مادران موفق سلامت روانی خوبی دارند. مادری که سلامت روان دارد، به رفتارهای عرفی و خانوادگی و تربیتی، در کنار احکام دین و اصول اخلاقی دین پایبند است. همچنین این مادران در کنار سلامت روان، هویت جنسی مطلوبی نیز دارند.

جمع‌بندی

بسیاری از باورهای دینی از زمان جنینی توسط مادر به فرزند منتقل می شود و فرزندان بیشترین ارتباط را، هم از جهت کمی و هم از جهت کیفی، با مادر دارند؛ از این رو مادر آگاه، بهترین تربیت دینی را می تواند داشته باشد. در اغلب موارد دغدغه ها و نگرانی ها جهت تربیت دینی از کودکی است ولی بروز تنش و چالش در امر تربیت، بین والد و فرزند به دلیل ویژگی های رشدی دوران نوجوانی در سنین نوجوانی مشاهده می شود. امروزه ناآگاهی مادران، هویت اقتصادی مادی گرایانه و آسیب های فضای مجازی و رسانه ای تربیت دینی فرزندان را با مشکل مواجه کرده است. از این رو مادران موفق در امر تربیت فرزندان، مادرانی دارای آگاهی و بصیرت، سلامت روحی و روانی بالا و با مهارت و توانا هستند.

این مطالعه در گروه بررسی های راهبردی میراث با همکاری زهرا مصباح و هامون سلامتی در سال 1401 انجام شده ‌است.