لزوم پویایی نظام تنظیم گری هسته ای در تناسب با روند ظهور فناوری های جدید

لزوم پویایی نظام تنظیم گری هسته ای در تناسب با روند ظهور فناوری های جدید، مطالعه تجربه کشورهای پیشرو در این زمینه را ضروری می نماید. کشورهایی چون فرانسه به عنوان یکی از باسابقه ترین کشورهای دنیا که سهم بزرگی از صادرات هسته ای در دنیا را به خود اختصاص داده است، برزیل به عنوان یکی از کشورهای علاقه مند به صنعت هسته ای که سالیان طولانی تلاش های مهمی درصدد هسته ای سازی کشور انجام داده، ولی هنوز به نقطه مطلوب نرسیده است و کره جنوبی به عنوان نمونه ای از تجربه رشد پرشتاب و رسیدن از سطح «واردکننده» نیروگاه به «صادرکننده و لایسنسور» نیروگاه های بزرگ و کوچک هسته ای، از جمله کشورهایی هستند که می توان از تجربیاتشان در این زمینه استفاده کرد.

ضرورت و اهداف پژوهش

در دنیای روبه تحول صنعت هسته ای، نهادهای تنظیم گر ایمنی هسته ای نقشی اساسی در تسهیل نوآوری در عین حفظ بالاترین استانداردهای ایمنی ایفا می کنند. این تعادل برای اطمینان از توسعه پایدار فناوری هسته ای در عین حفظ سلامت عمومی و محیط زیست ضروری است. نهادهای تنظیم گر ایمنی هسته ای باید این تعادل را به طور موثر برقرار کنند تا یک صنعت هسته ای نوآور و پویا را پرورش دهند؛ چراکه نوآوری برای این صنعت ضروری است تا در رقابت باقی بماند و پاسخگوی تقاضای جهانی روبه رشد برای انرژی پاک باشد. نظام تنظیم گری ایمنی هسته ای نهادی است که با هدف حفظ ایمنی پرسنل، محیط زیست و کنترل اشاعه آلودگی های هسته ای، قوانین و مقرراتی را وضع می کند و توسعه دهندگان فناوری را ملزم به اخذ تاییدیه های ایمنی در کلیه مراحل طراحی، ساخت، نصب، بهره برداری و از رده خارج سازی تاسیسات پرتوزا می کند تا اطمینان حاصل شود تاسیسات هسته ای مطابق با استانداردهای ایمنی سخت گیرانه طراحی، ساخت، بهره برداری و از رده خارج می شوند. نهادهای تنظیم گر ایمنی هسته ای می توانند با اعمال دستورالعمل ها و چارچوب های پویا مانع از کور شدن نوآوری در توسعه فناوری های هسته ای شوند. با توجه به رویکرد سازمان انرژی اتمی در توسعه فعالیت های صنعت هسته ای و از طرف دیگر تاکید برنامه هفتم توسعه بر استقلال مرکز نظام ایمنی هسته ای کشور، به نظر می رسد اکنون زمان مناسبی باشد تا بر ضرورت هم تکاملی نهاد نظام ایمنی هسته ای با توسعه فناوری های صنعت هسته ای تاکید شود. از همین رو در این گزارش نهادهای تنظیم گر ایمنی هسته ای سه کشور فرانسه، برزیل و کره جنوبی بررسی شده اند.

مطالعه نهادهای تنظیم گر ایمنی هسته ای در کشور فرانسه

صنعت هسته ای فرانسه نقش مهمی در چشم انداز انرژی این کشور ایفا می کند. این صنعت تقریبا 7۰ درصد از تولید برق کشور را به خود اختصاص می دهد و فرانسه را پس از ایالات متحده به دومین تولیدکننده بزرگ برق هسته ای در جهان تبدیل کرده است. این وابستگی گسترده به انرژی هسته ای ناشی از یک سیاست دیرینه است که اولویت آن امنیت انرژی و کاهش وابستگی به سوخت های فسیلی وارداتی است. نظام تنظیم گری صنعت هسته ای فرانسه را می توان به چند مقطع زمانی تقسیم بندی کرد:

• سال های اولیه (1973-1945): اولین مطالعات ایمنی در فرانسه، در دهه 195۰ به صورت موردی بر روی راکتورهای مختلف انجام شد. هدف آن ها محافظت از مهندسان و تکنسین ها و همچنین جلوگیری از خاموش شدن مکرر راکتور بود. نهادینه سازی و خودمختاری ایمنی هسته ای در سال 1957 با ایجاد گروه فنی ایمنی باتری ها (GTSP) در سازمان انرژی اتمی آغاز شد. پس از آن در 196۰ کمیسیون ایمنی تاسیسات اتمی (CSIA) در وزارت صنعت و در 197۰ اداره ایمنی هسته ای (DSN) در داخل سازمان انرژی اتمی ایجاد شدند؛
• ظهور یک سازمان اختصاصی ایمنی هسته ای (۱996-۱9۷6): در تاریخ 13 مارس 1973 یک بازیگر جدید در ایمنی هسته ای به نام «سرویس ایمنی تاسیسات هسته ای مرکزی» (SCSIN) تاسیس شد. پس از آن نیز در سال 1976 موسسه حفاظت و ایمنی هسته ای» (IPSN) تشکیل شد. روی دادن حادثه هسته ای چرنوبیل در 1986 منجر به بازبینی ایمنی تجهیزات هسته ای در تمام کشورهای دارنده انرژی اتمی شد. در سال 1991 SCSIN به بخش ایمنی تاسیسات هسته ای (DSIN) منتقل شد؛
• ایجاد مرجع نظارتی هسته ای مستقل (2002-اکنون): در سال ۲۰۰۲ پس از یک بازنگری سازمانی طولانی مدت، موسسه حفاظت در برابر تشعشعات و ایمنی هسته ای (IRSN) و اداره کل ایمنی هسته ای و حفاظت در برابر تشعشعات (DGSNR) برای جایگزینی DSIN ایجاد شد. در نهایت در سال ۲۰۰6 نهاد ایمنی هسته ای (ASN) به وجود آمد. ASN یک مرجع اداری مستقل است که مسئول تنظیم ایمنی هسته ای و حفاظت در برابر اشعه است.

در حال حاضر بسیاری از راکتورهای هسته ای فرانسه به پایان عمر طراحی خود نزدیک می شوند و برای حفظ ایمنی و قابلیت اطمینان نیاز به سرمایه گذاری در ارتقا یا تعویض آن ها وجود دارد. لذا دولت فرانسه مایل است با ادغام IRSN در ASN اصلاحات ایمنی هسته ای را در فرانسه اجرا کند.

مطالعه نهادهای تنظیم گر ایمنی هسته ای در کشور برزیل

صنعت هسته ای برزیل در اوایل دهه 195۰ با تاسیس شورای تحقیقات ملی (CNPq) آغاز شد. در دهه 197۰ دولت برزیل توافقی را با آلمان غربی برای توسعه برنامه انرژی هسته ای امضا کرد. اولین نیروگاه هسته ای تجاری در برزیل، Angra در سال 198۲ شروع به کار کرد. در برنامه ملی انرژی برزیل برای سال 2030 (PNE 2030) موضوع انرژی هسته ای به عنوان یک اولویت بالا مطرح شده است. طبق برنامه این کشور افزایش ظرفیت شبکه برق تا 8۰۰۰ مگاوات از طریق انرژی هسته ای مسیر خواهد بود. امروزه برزیل دارای دو نیروگاه هسته ای عملیاتی Angra 1 و Angra 2 است که حدود 3 درصد از برق کشور را تولید می کند. نیروگاه سوم یعنیAngra 3، در حال ساخت است و انتظار می رود تا سال ۲۰۲4 تکمیل شود.

تفکیک وظایف نهاد نظام ایمنی هسته ای در برزیل و واگذاری بخشی از وظایف به نهاد جدید

با تغییر شرایط صنعت هسته ای و حصول پیشرفت هایی در بخش های مختلف این صنعت در کشور برزیل، در 15 اکتبر سال، ۲۰۲1 قانونی تصویب شد تا نهاد ملی ایمنی هسته ای (ANSN) ذیل وزارت معادن و انرژی ایجاد شده و مسئولیت های پیشین CNEN در زمینه مجوزدهی را بر عهده گیرد؛ درحالی که مسئولیت بخش تحقیق و توسعه همچنان در CNEN باقی بماند. طبق گفته دولت برزیل، واگذاری وظایف تنظیم، نظارت و صدور مجوز به ANSN به تسهیل دستیابی به اهداف خاص و انتظارات مدیریتی مرتبط با ایمنی هسته ای کمک خواهد کرد و CNEN نیز به تمرکز بر تحقیق و توسعه انرژی هسته ای ادامه خواهد داد. یکی از علل مهم تفکیک این دو نهاد، وجود تضاد منافع در CNEN است. بدین معنی که این نهاد هم فعالیت های نظارتی انجام می دهد و هم فعالیت های اجرایی مربوط به توسعه سوخت هسته ای و دفع پسماندهای هسته ای؛ درنتیجه نداشتن استقلال موثر در عملکردهای نظارتی و همچنین تذکر و هشدار جدی آژانس بین المللی انرژی اتمی به کشور برزیل، این نهاد نظارتی به دو نهاد تفکیک شده است.

مطالعه نهادهای تنظیم گر ایمنی هسته ای در کشور کره جنوبی

امروز می توان گفت انرژی هسته ای نقش مهمی در سبد انرژی کره جنوبی ایفا می کند. طبق آمار اکتبر، ۲۰۲3 این کشور دارای 25 راکتور هسته ای عملیاتی است که ظرفیت ترکیبی آن ها ۲397۰ مگاوات است. این معادل حدود ۲7.4 درصد تولید برق کره جنوبی است. صنعت هسته ای کره جنوبی یکی از پیشرفته ترین صنایع هسته ای در جهان است. این کشور پس از چندین سال بهره بردای و سپس تجربه همکاری موفق بین المللی در زمینه انتقال فناوری، موفق به توسعه درون زا فناوری راکتور شده است. همچنین با عقد قرارداد احداث نیروگاه های جدید در کشور امارات، یک صادرکننده مطرح راکتورهای هسته ای و خدمات مرتبط با آن ها محسوب می شود. کره جنوبی همچنین یک الگوی قابل قبول ایمنی هسته ای را توسعه داده است و راکتورهای آن در میان ایمن ترین راکتورهای جهان قرار دارند.

مطالعه موردی دو فناوری در صنعت هسته ای کره جنوبی

در این بخش دو مورد از پروژه های صنعت هسته ای کره جنوبی یعنی نیروگاه بزرگ مقیاس APR14001 و راکتور کوچک ماژولار SMART مورد بررسی قرار گرفته است.

• پروژه APR1400 : APR1400 نیروگاه اتمی 14۰۰ مگاواتی کره جنوبی است که با طراحی بومی این کشور توسعه یافته است. نوآوری فناورانه موجود در این پروژه به سبک نوآوری تدریجی است؛ چراکه پیش از آن فناوری راکتور 1۰۰۰ مگاواتی OPR1000 وجود داشته است. بنابراین آژانس تنظیم گری از طریق تعامل با توسعه دهنده فناوری اقدام به توسعه مقررات کرده است؛ یعنی ابتدا سیستم تایید طراحی استاندارد بر مبنای لوایح موجود تنظیم شد و سپس بر اساس آن ارزیابی ها بر روی طرح پیشنهادی راکتور اعمال شد؛
• پروژه SMART : SMART راکتور کوچک و ماژولار توسعه یافته توسط کره جنوبی است. توسعه این راکتور نسل جدید شامل نوآوری های رادیکالی در طراحی بود و ازآنجایی که الگوی راکتور ماژولار کوچک (SMR) قبل از آن وجود نداشت، نهادهای تنظیم گر ایمنی هسته ای برای بررسی مراحل صدور مجوز، از الگوی راکتورهای بزرگ نیروگاهی استفاده کردند. قاعدتا الگوی قدیمی متناسب با فناوری جدید نبود و این امر سبب بروز چالش هایی برای توسعه دهنده فناوری شد. توسعه دهنده فناوری به دلیل عدم تکامل نهاد تنظیم گری مجبور به طراحی مجدد از پایه و حذف رویکردهای نوآورانه در طراحی شد تا بتواند مجوز ساخت را اخذ کند. در نهایت این پروژه با نوآوری کمتر و زمان و هزینه بیشتر به اتمام رسید.

جمع بندی

در این گزارش وضعیت صنعت هسته ای و الزامات نهاد تنظیم گر ایمنی هسته ای در سه کشور فرانسه، برزیل و کره جنوبی بررسی شد. آنچه در هر سه کشور به صورت مشترک مورد تاکید قرار دارد، ضرورت وجود نهادهای تنظیم گری هسته ای پویا، مستقل و سازگار با شرایط توسعه فناوری های جدید است. این موضوع در فرانسه با ایجاد نهادهای متعدد تنظیم گری هسته ای از سال های اول ایجاد این صنعت تا به امروز و به تناسب پیشرفت فناوری در طول چند دهه گذشته به اثبات رسیده است. از سوی دیگر در کشور برزیل با وجود اینکه سابقه و عمق صنعتی و فناورانه بسیار کمتری از فرانسه وجود دارد، کلیه وظایف مربوط به صدور مجوز در یک نهاد مجتمع نشده و سیاستگذاران این کشور درصدد تفکیک نهادی برآمده اند. صنعت هسته ای کره جنوبی یکی از پیشرفته ترین صنایع هسته ای در جهان است و این کشور پس از چندین سال بهره بردای و سپس تجربه همکاری موفق بین المللی در زمینه انتقال فناوری، موفق به توسعه درون زا فناوری راکتور شده است. این امر نشان دهنده همگامی متناسب نظام تنظیم گری با روند فناورانه صنعت هسته ای کره جنوبی بوده است.

این مطالعه در اندیشکده پرتو با همکاری علیرضا اسعدی و مرضیه مشگینی در سال 1402 انجام شده است.