سند پیشرفت جامع شهرستان سرخس

نوع نگاه به برنامه ریزی در تاریخ هفتاد ساله برنامه ریزی در ایران عموما نگاه ملی و تمرکزگرا بوده است. هر از چندگاهی برنامه هایی برای رفع بیکاری، کاهش تورم، کاهش فساد، بهبود فرهنگ و… توسط دولت اعلام شده و چند سالی هم اجرای آن ها در دستور کار قرار گرفته و پس از صرف هزینه های کلان، نتایج موفقی نداشته است. در این شرایط و با توجه به ویژگی ها و محاسن برنامه ریزی منطقه ای و غیر متمرکز اعم از: تسلط تصمیم گیران بر محیط اجتماعی و مسائل منطقه ای، توجه بیشتر به نیازها و تفاوت های جامعه های محلی و مناطق، توجه بیشتر به امکانات، ظرفیت ها و استعدادهای محلی و… می توان ضرورت توجه بیشتر به برنامه ریزی منطقه ای و غیر متمرکز، به خصوص در مناطق مرزی همچون شهرستان سرخس، را دریافت.

ضرورت و اهداف پژوهش

مهم ترین مسئله ای که باید برنامه ریزان کشور با آن مواجه باشند و برنامه شان را با آن هماهنگ کنند،  ابتنای بر مفهوم پیشرفت در مقابل حرکت بر ریل توسعه است. تا به حال از الگوی اسلامی- ایرانی پیشرفت در برنامه ریزی کشور استفاده نشده و عملا الگوی مورد نظر برنامه ریزی کشور، الگوهای توسعه محور بوده است. طبیعتا پیشرفت کشور ما و انقلاب ما، که براساس مبانی انقلابی ایجاد شده، منوط به استفاده از مدل و نگاه اسلام برای پیشرفت است و با نگاه توسعه غربی هدف مورد نظر محقق نخواهد شد. بنابراین تحول در برنامه ریزی، نیازمند حرکت به سمت پیشرفت حقیقی با رویکردی غیرمتمرکز است و «نقشه های پیشرفت منطقه ای» این مهم را محقق می سازند. از این رو در این پژوهش به تبیین اجزای نقشه پیشرفت، مطالعه شرایط جغرافیایی، تاریخی و اقتصادی شهرستان سرخس، بررسی وضعیت موجود شاخص های پیشرفت منطقه ای، مسائل و مشکلات منطقه ای این شهرستان پرداخته شده است.

تبیین اجزای نقشه پیشرفت

تدوین نقشه برای موضوعات جامع و دارای ابعاد گوناگون، کاری علمی و قابل اتکاست و اهمیت نقشه در راه رسیدن به اهداف بزرگ، قابل انکار نیست. نقشه پیشرفت منطقه ای به عنوان الگویی مدون برای ترسیم آینده هر منطقه و نحوه تحقق آن، از سه بخش اصلی تشکیل می شود که هر بخش دارای جایگاه و اهمیت مختص به خود بوده؛ به طوریکه همه بخش ها از وزن و اهمیت یکسان برخوردار نیستند.

اولین گام از برنامه ریزی برای آینده، شناخت صحیح وضع موجود است. به عبارت دیگر، شناخت وضعیت موجود منطقه از آنجایی حاِئز اهمیت است که ترسیم آینده و برنامه ریزی ناظر به آن، بر پایه شرایط فعلی منطقه استوار است. دومین گام در پرداخت به نقشه پیشرفت منطقه ای، بررسی مسائل منطقه ای است. پس از ترسیم وضعیت موجود هر منطقه بر مبنای شاخص های پیشرفت، شاخص های ضعیف شناسایی شده و پیشرفت منطقه مستلزم تمرکز برای ارتقای این دسته از شاخص ها خواهد بود. برنامه عملیاتی، آخرین نقطه از طراحی نقشه و نقطه آغازین اقدام برای پیاده سازی آن در منطقه خواهد بود. برنامه عملیاتی، گام به گام حرکت از وضع موجود تا وضعیت بهتر مسئله را ترسیم و در این مسیر، تمامی مولف های مورد نیاز را تدبیر خواهد کرد.

بررسی وضعیت جغرافیایی، تاریخی و اقتصادی شهرستان سرخس

نام باستانی سرخس، «ساریکا» بوده و بر سر راه مرو به نیشابور و عراق عجم قرار گرفته است. این شهر روزگاری از کانون های علم و دانش بوده و به واسطه داشتن مدارس و کتابخانه های زیاد شهرت داشته است. در سال های اخیر نیز به دلیل فراهم آوردن موقعیت های تجاری، این محل دارای اهمیت است. شهرستان سرخس در منتهی الیه شمال شرق استان خراسان رضوی با وسعتی حدود 2/5447 کیلومتر مربع در فاصله 185 کیلومتری از شهر مشهد واقع شده است. این شهرستان از شمال و شرق با کشور ترکمنستان، از غرب با شهرستان مشهد و از جنوب با شهرستان تربت جام و فریمان هم مرز است. اقلیم شهرستان سرخس در اکثر طبقه بندی های اقلیمی، خشک و از لحاظ دما، در برخی دسته بندی ها، معتدل و در برخی دیگر، گرم محسوب می شود. با توجه به وجود اقوام مختلف در سرخس، گویش های متنوعی ازجمله فارسی، بلوچی، سیستانی تا ترکی، ترکمنی و کردی در این منطقه وجود دارد. مردم سرخس از دو مذهب تشیع و تسنن شکل گرفته اند. حدود 55 درصد جمعیت از اهل تشیع و 45 درصد از اهل تسنن هستند که در مناطق مختلف این درصدها متفاوت است. وضعیت اشتغال و بیکاری بر اساس آمار سال 1395 در سرخس بدین شرح است: حدود 31000 جمعیت فعال، 26000 نفر شاغل و 5000 نفر نیز بیکار در این شهرستان وجود دارد. تقسیم بندی شاغلین در رسته های مختلف بدین گونه است که حدود 9000 نفر در رسته کشاورزی، 4500 نفر در دامداری، 5000 نفر در صنعت، 2500 نفر اداری، 1650 نفر خدماتی و 3350 نفر نیز در رسته های دیگر مشغول هستند. در کشاورزی شهرستان یونجه، کلزا، گندم آبی، پنبه، ذرت علوفه ای، جو و گندم دیم کشت می شود. در دامداری بیشتر به تولید گوشت مرغ، گوسفند و گوساله و شیر پرداخته می شود. در زمینه صنعت نیز، صنعت گوگرد در منطقه وجود دارد.

شاخص های پیشرفت شهرستان سرخس

نمره میانگین شاخص های پیشرفت سرخس 14/49 و خط تمایز شاخص های ضعیف 14/51 است. وضعیت کلی شاخص ها نشان دهنده این است که 17 شاخص از 22 شاخص منطقه ای پایین تر از میانگین شاخص ها قرار دارند و عملا شاخص های ضعیف شهرستان سرخس حساب می شوند. از این 17 شاخص، 7 شاخص استقلال علمی، نوآوری علمی، تناسب و کارآمدی صنایع، خودباوری، اقتدار و مرجعیت علمی، ابتکار و خطر پذیری و کارآمدی علمی با فاصله 10 نمره از میانگین شاخص ها یا بیشتر از آن، وضعیت بدتری نسبت به شاخص های دیگر دارند. شاخص های اشتغال و معیشت پایدار، خدمات عمرانی و زیرساختی، بهره وری و رونق تولید، عدالت اجتماعی، سلامت عمومی، محبت، آرمان خواهی، مسئولیت پذیری و انضباط اجتماعی، هویت و انسجام اجتماعی و اصلاح الگوی مصرف در محدوده نمره ای 42 تا 49 قرار دارند و این دسته از شاخص ها هم در بین شاخص های ضعیف قرار میگیرند. 15 شاخص بالاتر از میانگین در محدوده 17 نمره قرار گرفته اند و با اختلاف کمی شاخص های اندیشه ورزی، گسترش و استمرار علمی، عزت اجتماعی، فراگیری علمی و امنیت وضعیت بهتری نسبت به دیگر شاخص ها دارند و نمره شان بین 64 تا 68 است. دیگر شاخص ها هم نمره شان بین 51 تا 60 است از وضعیت خوبی برخوردارند. این شاخص ها عبارتند از: از پویای بازار، استقامت، کارآمدی نظام اداری، امنیت سرمایه گذاری، تلاش و جهاد، امنیت غذایی و خودکفایی، تجلی نقش امامت، آزاد اندیشی، آداب، سنن، شعار اسلامی و انقلابی و استحکام خانواده.

مسائل و مشکلات شهرستان سرخس

برای طراحی نقشه های پیشرفت منطقه ای، شناخت مسائل و مشکلات منطقه ای امری ضروری است. از این رو برای طراحی نقشه پیشرفت شهرستان سرخس به بررسی مسائل این شهرستان در حوزه های مختلف پرداخته شده است:

• غلبه فضا و جریان های متعدد سیاسی در حوزه آموزش و پرورش، به دلیل اهمیت و اثرگذار بودن این حوزه در موضوع انتخابات؛
• ایجاد فضای دوگانه با موضوع بومی و غیر بومی برای انتصاب مدیران شهرستان به جای رویکرد شایسته سالاری در سطح شهرستان و استان؛
• عدم شناخت نیاز فناورانه یا دانش بنیان در سایر رسته های تولیدی مزیت دار منطقه و عدم تمرکز بر روی آن ها؛
• استهلاک تجهیزات و کمبود تجهیزات بهداشتی و درمانی در شهرستان؛
• چند پارگی قومی و طایفه گرایی و عدم شکل گیری هویت یکپارچه؛
• قومیت گرایی خانواده محور در عرصه های مختلف از جمله انتصابات، جاذبه های شغلی و دعاوی خانوادگی؛
• طراحی و مهندسی پرهزینه جاده سرخس- مشهد.

جمع‌بندی

نقشه پیشرفت منطقه ای به عنوان الگویی مدون برای ترسیم آینده هر منطقه طراحی می شود. در این پژوهش نقشه پیشرفته منطقه ای شهرستان سرخس با بررسی شناخت صحیح وضع موجود و بررسی مسائل منطقه ای این شهرستان مورد مطالعه قرارگرفته است. از این رو در این پژوهش به بررسی شهرستان سرخس از نظر شرایط جغرافیایی، تاریخی و اقتصادی پرداخته شده است. همچنین در رابطه با شاخص های پیشرفت شهرستان سرخس، نمره میانگین شاخص های پیشرفت سرخس 14/49 و خط تمایز شاخص های ضعیف 14/51 است و 17 شاخص از 22 شاخص منطقه ای پایین تر از میانگین شاخص ها قرار دارد. از سوی دیگر این شهرستان دچار مشکلات مختلفی همچون استهلاک تجهیزات و کمبود تجهیزات بهداشتی و درمانی در شهرستان، عدم شناخت نیاز فناورانه یا دانش بنیان در سایر رسته های تولیدی مزیت دار منطقه، قومیت گرایی خانواده محور در عرصه های مختلف و… است.

این مطالعه در اندیشکده همپا توسط میثم خلیلی نجف آبادی در سال 1401 انجام شده ‌است.