داده نمای زیست بوم فرهنگی کودک

کودکان، نسل آینده یک جامعه را شکل می دهند. از این رو، حفظ و تداوم هویت و فرهنگ سرزمینی، منوط به آگاه کردن این گروه سنی نسبت به بنیان های هویتی و فرهنگی است. برای نیل به این آگاهی، باید تعلیم و تربیت هدفمند و فراتر از آن زیست بوم فرهنگی کودک، در اولویت سیاستگذاران حوزه فرهنگ قرار بگیرد. محصولات فرهنگی متناسب با گروه سنی کودک و مراکزی که کودکان با آنجا در ارتباط هستند، همگی اجزای زیست بوم فرهنگی کودک را شکل می دهند. اجزای این زیست بوم به جامعه پذیر شدن کودکان کمک می کند و در بلندمدت، موجب تقویت سرمایه فرهنگی یک کشور می شود.

ضرورت و اهداف پژوهش

جوامع بشری در تحولات و گذار نسلی، همواره علاقه مند به تداوم هویت و فرهنگ سرزمینی خود هستند. وضعیت تولید محصولات فرهنگی با محتوای غنی در یک کشور، اهمیت فرهنگ در آن کشور را نمایان می سازد. در این میان، کودکان به مثابه نسل آینده کشور، اهمیت بسزایی دارند. از جمله بسترهایی که می تواند در تداوم هویت و فرهنگ سرزمینی موثر باشد، زیست بوم فرهنگی کودک است. شناخت این زیست بوم و فهم تصویری روشن از آن، امری ضروری است. در این پژوهش به بررسی وضعیت موجود زیست بوم فرهنگی کودک در ایران و اجزای آن پرداخته شده است.

وضعیت موجود زیست بوم فرهنگی کودک در ایران

اطلاع از وضعیت موجود زیست بوم فرهنگی کودک، مستلزم ارائه یک دسته بندی منظم از اجزای آن است. اجزای زیست بوم فرهنگی کودک در این مطالعه، به پنج کلان دسته «مکتوبات»، «مراکز ویژه کودک»، «دیداری- شنیداری»، «اسباب بازی» و «آموزش های برخط» تقسیم شده است. مهم ترین یافته های به دست آمده در بررسی وضعیت موجود هر یک از این کلان دسته ها به شرح زیر است:

مکتوبات حوزه کودک

کلان دسته مکتوبات شامل دو بخش نشریات و کتاب است:

نشریات

نشریات ایرانی حوزه کودک در ایران به دو بخش نشریات «برای کودک» و نشریات «درباره کودک» تقسیم می شوند. رتبه اول تا سوم از نظر شاخص تعداد شماره منتشر شده به سه ماهنامه «دوست کودکان» با 636 شماره، «دوست خردسالان» با 585 شماره و «امید انقلاب» با 410 شماره تعلق دارد.

همچنین روند پژوهش درباره کودک، از اواخر دهه 70 تا اوایل دهه 90، صعودی بوده است، اما از سال 1393 به بعد این روند ثابت مانده است. در رابطه با نشریات درباره کودک، 20 نشریه برتر از نظر تعداد عنوان در بانک اطلاعات نشریات کشور به موضوعاتی همچون تعلیم و تربیت، فرهنگ، ورزش، سلامت و برنامه ریزی درسی کودک پرداخته اند. فصلنامه «پژوهش در مسائل تعلیم و تربیت»، پژوهشنامه «ادبیات تعلیمی» و نشریه «تربیت اسلامی» از نظر تعداد عنوان پژوهش در رتبه اول تا سوم این نشریات قرار دارند.

کتاب

روند انتشار کتاب حوزه کودک و نوجوان در سال های مختلف در مجموع، صعودی است. بیشترین عنوان کتاب کودک و نوجوان با تعداد 19457 در سال 1398 منتشر شده است اما در سال 1399 نشر کتاب، سیر صعودی خود را از دست داده است. به نظر می رسد همه گیری کووید در این سال، یکی از مهم ترین علل کاهش تعداد عنوان بوده است. همچنین روند نسبت تالیف به ترجمه کتاب نزولی است. با وجود آنکه در سال های 1399 و 1400 تلاش هایی برای رشد تالیف در این حوزه صورت گرفته اما شیب ترجمه نیز افزایشی است.

کلان دسته دیداری- شنیداری

این حوزه شامل وضعیت دو بخش رسانه های تصویری (تلویزیون، سینما و VODها) و اپلیکیشن های ویژه کودک است:

رسانه های تصویری

بخش قابل توجهی از بازدید محتوای ویژه کودک در صدا و سیما با سهم 35/41 درصد، به تولیدات بومی تعلق دارد. محتوایی آمریکایی نیز با سهم 44/25 درصد در رتبه دوم بازدید جای گرفته است. پویانمایی های کشور آمریکا، بالاترین میانگین بازدید نسبت به تعداد تولیدات انیمیشنی پخش شده در تلوبیون را کسب کرده است. همچنین سینما در دهه های 60 و 70 بیشترین تعداد مخاطب را به خود اختصاص داده اند. اما در دهه 80، به مرور دچار افول شده و در دهه های اخیر نیز هم چنان موفق نبوده است. در رابطه با VODها در ایران، VODهای شناخته شده ای همچون فیلیمو در این زمینه در حال فعالیت هستند.

اپلیکیشن ها

اپلیکیشن های ویژه کودک، از جمله تولیدات نوین فرهنگی هستند. اپلیکیشن های مخصوص کودک به دسته های مختلف آموزش، بازی، قصه و داستان تقسیم می شوند. کافه بازار، مهم ترین بستر برای دسترسی به اپلیکیش های بازی کودکان و دانلود آن هاست. در حال حاضر، 3337 اپلیکیشن بازی در کافه بازار موجود است.

مراکز ویژه کودک

مراکز ویژه کودک در این بخش به مراکز تفریحی و مراکز نگهداری کودک تقسیم می شوند. از میان این مراکز، وضع موجود شهربازی و مهدکودک بررسی می شود:

شهربازی

شهربازی ها به همه گروه های سنی، خدمات تفریحی ارائه می دهند. مهم ترین مخاطب این خدمات، کودکان هستند. منطقه 2 در تهران، با فاصله چشمگیری نسبت به مناطق دیگر، بیشترین تعداد شهربازی و مهدکودک را داراست. کمترین سهم شهربازی به مناطق 6، 19 و 21 اختصاص دارد.

مهدکودک

مهدهای کودک به عنوان محل مراقبت از کودکان، ضرورت زندگی شهری جدید هستند. کمترین سهم مهدکودک به مناطق 18 و 19 تهران اختصاص دارد؛ به گونه ای که در این مناطق، تنها 1 مهدکودک در حال فعالیت است.

اسباب بازی

یکی از مهم ترین ابزارهای سرگرمی کودکان، اسباب بازی ها هستند. سایت دیجی کالا، به عنوان یک فروشگاه آنلاین شناخته شده است. در حال حاضر، تعداد اسباب بازی های موجود در دیجی کالا، 34121 عدد است. برترین دسته محصولات اسباب بازی به ترتیب شامل آشنایی با فنون، ماشین، عروسک، بازی آموزشی، فیگور، ابزار شوخی، فیجت و اسپینر، تفنگ، تجهیزات بازی و ایفای نقش هستند.

آموزش بر خط حوزه کودک

در این بخش، آموزش های آنلاین حوزه کودک در ایران و جهان بررسی می شود:

آموزش در ایران

از جمله مهم ترین بستر های آموزش بر خط کودک در ایران، سایت های کانون پرورش فکری و کودکان و نوجوانان و بخش کودک سایت فرادرس است. بر این اساس، در حال حاضر 10 دوره با عنوان های آموزش اوریگامی، خوشنویسی، داستان نویسی، عروسک سازی، عکاسی و قصه گویی در کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان به صورت بر خط برگزار می شود. در بین همه آموزش های ویژه کودک سایت فرادرس، دوره های برنامه نویس، چرتکه، مکالمه زبان فرانسه، سفالگری، طراحی سایت و آموزش نقاشی، مخاطب قابل قبولی را به خود جذب کرده اند.

آموزش در جهان

آمار آموزش جهانی در این بخش، مبتنی بر دوره های موجود در سایت یودمی است. از منظر شاخص تعداد دوره، آموزش هایی همچون والدگری، آموزش های کودکان، یوگا، موسیقی، نقاشی، هنر رزمی، روانشناسی کودک و اختلال یادگیری دیسلکسیا موضوعات برتر حوزه کودک شناخته شده اند. والدگری با تعداد 190 دوره و آموزش در دوران کودکی با تعداد 79 دوره، به عنوان برترین موضوع در میان همه دوره های آموزشی حوزه کودک محسوب می شوند.

جمع بندی

در این مطالعه با رویکردی داده محور، وضعیت موجود زیست بوم فرهنگی کودک و میزان ایرانی یا غیرایرانی بودن اجزای این زیست بوم، بررسی شد. برای بررسی دقیق وضعیت، اجزای زیست بوم به پنج کلان دسته «مکتوبات»، «دیداری- شنیداری»، «مراکز ویژه کودک»، «اسباب بازی» و «آموزش های برخط» تقسیم شد. سپس داده های موجود مرتبط با هر یک از کلان دسته ها، احصا و شرح داده شد. مهم ترین نکته ای که در بررسی داده ها به آن پی برده شد، میزان بالای تولیدات غیر بومی ویژه کودک است. علی رغم تلاش برای رشد تولیدات بومی در این سال ها، حضور تولیدات غیربومی در زیست بوم فرهنگی کودک، پررنگ و به قوت خود باقی است. با لحاظ همه آنچه که گفته شد، ضروری است بیش از پیش، به زیست بوم فرهنگی کودک توجه کرد و برای ارتقای کیفیت و کمیت تولیدات بومی ویژه کودک ایرانی، کوشید.

این مطالعه در گروه سیاست پژوهی و تحلیل داده نمافر توسط فاطمه خورشیدی با همکاری سیدمهدی ولی زاده، علی رضوانی، محمد پارسا نیک، سجادخان بابایی و امیرمهدی محمدی در سال 1401 انجام شده است.