تاثیر تلنگرهای طراحی شده توسط اصول علوم رفتاری بر افزایش میزان واکسیناسیون کووید-19

در ایام همه گیری ویروس کرونا، افزایش پذیرش و تزریق واکسن کووید- 19 توسط عموم افراد جامعه، به ویژه در دوزهای تقویتی، یکی از چالش های روز دولت ها در جهان به حساب می آمد. برای تحقق این هدف، می توان با طراحی و اجرای یکی از مداخلات رفتاری، به عنوان ابزارهای جدید سیاستگذاری در جهان و از طریق ارسال تلنگرهای متن پایه طراحی شده توسط اصول علوم رفتاری و روانشناختی در قالب پیامک، افزایش میزان واکسیناسیون کووید- 19 در دوزهای دوم و سوم را تقویت کرد. نتایج این مطالعه که با همکاری وزارت بهداشت در پاییز 1400 بر روی نمونه معرّفی از جامعه ایران انجام گرفت، حاکی از آن است استفاده از مداخلات رفتاری می تواند باعث تزریق 30-37 درصد واکسن بیشتر توسط جامعه شده و از این حیث موفقیت بالایی بدست آورد.

ضرورت و اهداف پژوهش

پس از شیوع جهانی ویروس کرونا، واکسیناسیون از سمت جوامع علمی به عنوان موثرترین راه برای مقابله با انتشار این ویروس شناخته شد و دولت ­های مختلف درصدد این برآمدند تا با به کارگیری موثرترین راهکارها و سیاست ها، به افزایش پذیرش و تزریق واکسن در میان جامعه خود بپردازند. در ایران نیز این موضوع به ویژه برای تزریق دوز تقویتی توسط عموم جامعه تبدیل به یکی از چالش­ های سیاستگذاران شد. با این حال لازمه حل این چالش و طراحی و به کارگیری سیاست های مناسب، داشتن شناختی عمیق و مبتنی بر شواهد علمی از چگونگی تصمیم گیری و رفتار تزریق واکسن انسان است. تیم های بینش های رفتاری در جهان بر اساس تجربه کرونا و تجربه بیماری های مشابه گذشته، توانستند سیاست های آگاه از علوم رفتاری متعددی را در سطوح مختلف برای مقابله کارآمدتر، کم هزینه تر و مبتنی بر شواهد علمی ارائه دهند که مورد استفاده دولت های بسیاری در جهان قرار گرفت و تعدادی از این دولت ها، تیم های تخصصی بینش های رفتاری مخصوص دوران همه گیری کووید- 19 را تاسیس کردند. با توجه به این مهم، طرح پژوهشی حاضر در پی آن بود با طراحی و اجرای یکی از مداخلات رفتاری، به عنوان ابزارهای جدید سیاستگذاری در جهان (سیاست گذاری رفتاری) و از طریق ارسال تلنگرهای متن پایه طراحی شده توسط اصول علوم رفتاری و روانشناختی در قالب پیامک، به افزایش میزان واکسیناسیون کووید- 19 در دوزهای دوم و سوم در ایران بپردازد.

روش شناسی پژوهش

پژوهش حاضر با هدف فراهم کردن دقیق ترین محیط پژوهش، از روش کارآزمایی کنترل شده تصادفی (RCT) استفاده کرده بود. در این روش نمونه موردنظر به دو گروه آزمایشی و کنترل تقسیم می شود و مداخله صرفا بر روی گروه آزمایش صورت می گیرد؛ بنابراین با وجود مشابهت باقی متغیرها در دو گروه آزمایشی و کنترل و همچنین اعمال روش کاملا تصادفی در مدنظر قراردادن نمونه ها و اختصاص دادن آن ها به گروه های مختلف پژوهش، می توان تغییرات مشاهده شده در گروه آزمایش را به مداخله انجام شده مربوط دانست. در این مطالعه دو RCT (یک RCT به ازای هرکدام از دوز دوم و سوم) با 8 بازوی پژوهشی طراحی شدند که یک بازو به عنوان گروه کنترل و 7 بازوی دیگر به عنوان بازوهای آزمایشی مدنظر قرار داشتند. گروه کنترل هیچ پیامکی دریافت نکردند و هر یک از 7 گروه آزمایشی، پیامک متفاوتی دریافت کردند. همان طور که گفته شد، انتخاب نمونه ها و گمارش آن ها به هر یک از 8 بازو نیز کاملا تصادفی بوده است. برای این آزمایش در هر دوز، نمونه ای 48 هزار نفره از مجموع 6 استان (گیلان، بوشهر، یزد، اردبیل، قم و خراسان رضوی) با نرخ تزریق واکسن متفاوت استخراج شد تا نتایج مطالعه قابلیت تعمیم به کل کشور را داشته باشد.

متن پیام ها و اجرای مداخله

همانطور که گفته شد، طرح آزمایش برای هر دوز شامل 7 بازوی مداخله و یک بازوی کنترل بود. هر یک از بازوهای مداخله متشکل از 7 اصل و بینش رفتاری بودند که شواهد علمی مختلف تاثیرگذاری آنها بر تغییر رفتار افراد را نشان می داد. از بین 7 اصل، 6 اصل بین بازوهای مختلف مشترک و یک اصل متغیر آزمایش بود و در آن از اصولی چون کمبود (Scarcity)، عمل متقابل (Reciprocity)، هنجار اجتماعی (Social Norm) و غیره استفاده شده بود.

این مداخله در تاریخ 26 دی 1400 توسط مرکز مدیریت آمار و فناوری اطلاعات وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی بر روی نمونه مورد نظر اجرا شد. بدین صورت که بر اساس کد ملی نمونه انتخاب شده و با استفاده از سامانه ملی واکسیناسیون پیام ها برای افراد تعیین شده ارسال شد و بر اساس همین سامانه رفتار تزریق واکسن افراد به مدت 14 روز مورد ارزیابی و نظارت قرار گرفت تا مشخص شود چه درصدی از افراد در بازه مطالعه اقدام به تزریق واکسن کرده اند.

نتایج حاصل از استفاده از بازوهای پژوهشی

بعد از تحلیل یافته ها، نتایج آزمون معناداری نشان داد در مداخله دوز دوم، 4 مورد از بازوها به صورت معناداری موثرتر از گروه کنترل بودند و موثرترین بازو (اصل کمبود) حدودا باعث افزایش 37 درصدی در افراد واکسن زده نسبت به افراد گروه کنترل شده بود. در واقع در این گروه 37 درصد افراد بیشتری نسبت به کسانی که پیامی دریافت نکرده بودند، به علت دریافت مداخله واکسن زده بودند. همچنین در مداخله دوز سوم نیز، تمام 7 بازوی پژوهشی به صورت معناداری عملکرد بهتری نسبت به گروه کنترل داشتند و موثرترین بازو (اصل کمبود) در این مداخله نیز حدودا باعث افزایش 30 درصدی در اقدام افراد به تزریق واکسن نسبت به گروه کنترل شده است؛ بنابراین هر دو مداخله عملکرد بسیار موفقی در افزایش تزریق واکسن داشته اند.

در نتایج به دست آمده چهار نکته قابل توجه وجود داشت. اولا نتایج اولیه پژوهش حاکی از آن بود که علاوه بر موفقیت بسیار زیاد طرح، درصد تاثیر موثرترین بازو، حتی از معروف ترین پژوهش انجام شده در این حوزه که در مجله nature به چاپ رسیده بیشتر بود. ثانیا دو بازویی که بیشترین تاثیر را در هر دو مداخله داشتد بر اساس نوآوری تیم پژوهشی طراحی شده و پیش از این در نمونه های خارجی مورد استفاده قرار نگرفته بودند. ثالثا تا زمان انجام این طرح، هیچ پژوهشی در جهان این نوع از مداخلات را بر روی تزریق دوز تقویتی اجرا نکرده بود و از این حیث این پژوهش اولین نوع مداخله بر روی تزریق این دوز در جهان بود؛ و در نهایت، نتایج حاکی از آن بود که متن موجود پیامک های وزارت بهداشت در دوز دوم، اثرگذاری کمتری داشته و این پیامک در واقع تفاوت معنی داری با گروه کنترل نداشت؛ در عین حال برای تشویق به تزریق دوز سوم، صرف ارسال پیامک یادآور، کمک کننده است و به این معنا هر مقدار پیامک ها زودتر ارسال شوند، کارآمدی بیشتری دارند.

استفاده از مداخلات رفتاری به عنوان ابزار قدرتمند و کم هزینه سیاستگذاری

طراحی و پیاده سازی آزمایشی چندباره این رویکرد (استفاده از تلنگرهای متن پایه برای تغییر رفتار سلامت جامعه) در کشور، می تواند یک ابزار قدرتمند و کم هزینه سیاستگذاری جدید در حوزه سلامت عمومی در اختیار وزارت بهداشت قرار دهد. از این رو سه توصیه سیاستی به مسئولان این عرصه ارائه می شود:

• به کارگیری یافته ها و استراتژی های آگاه از علوم رفتاری و توصیه های سیاستی تیم های بینش های رفتاری، می توانند دریچه جدیدی از مقابله کارآمد و کم هزینه با ویروس کرونا و موارد مشابه را ایجاد کنند؛
• ارسال پیامک های یادآور به افراد برای تزریق دوزهای تقویتی واکسن، به خودی خود در صورتی که به صورت کامل در کشور اجرا شوند، می توانند باعث تسریع و تسهیل میلیونی در فرایند واکسیناسیون و افزایش اقبال عمومی شوند؛
• وزارت بهداشت و کمیته اطلاع رسانی ستاد ملی مقابله با کرونا می توانند یافته های این پژوهش را به عنوان پیامک پیش فرض در ادامه مسیر مقابله با ویروس منحوس کرونا و سایر موارد قرار داده و در اختیار تمام دانشگاه های علوم پزشکی کشور قرار دهند.

جمع بندی

در ایام کرونا افزایش واکسیناسیون کووید- 19 توسط عموم افراد جامعه، به ویژه در دوزهای تقویتی، اصلیترین چالش روز دولت ها در جهان به حساب می آمد. در ایران نیز این موضوع به ویژه برای تزریق دوز تقویتی تبدیل به یکی از چالش های سیاستگذاری شده بود. این پژوهش با طراحی و اجرای یکی از مداخلات رفتاری، به عنوان ابزارهای جدید سیاستگذاری در جهان و از طریق ارسال تلنگرهای متن پایه به افزایش میزان واکسیناسیون کووید- 19 در دوزهای دوم و سوم در ایران پرداخته و برای این منظور، از روش آزمایش کنترل شده تصادفی (RCT) استفاده کرد. نتایج آزمایش حاکی از آن بود این تلنگر می تواند 30 تا 37 درصد منجر به افزایش تزریق واکسن در جامعه مخاطب شود. با توجه به موفقیت طرح، این مداخله در بهمن 1400 به صورت انبوه بر روی تمام افرادی که دوز دوم و سوم را تزریق نکرده بودند، اجرا شد. برآوردها حاکی از آن است به عنوان مثال اگر مداخله دوز سوم بر روی تمام افراد بالای 12 کشور اجرا شود، می تواند باعث تسهیل 26 روزه در فرایند واکسیناسون کشور شود. بنابراین استفاده از سیاستگذاری رفتاری میتواند به تحقق سیاست های سلامت عمومی در کشور کمک بسیار زیادی کند.

این مطالعه در مرکز بینش های رفتاری ایران با حمایت کمیته اطلاع رسانی ستاد ملی مقابله با کرونا، مرکز روابط عمومی و اطلاع رسانی و مرکز مدیریت آمار و فناوری اطلاعات وزارت بهداشت و دبیرخانه شورای فرهنگی عمومی کشور، با همکاری زینب زاکانی، محمدحسن ابراهیم کنی، فاطمه مروتی، علیرضا گیوزاد و امیر قادری در سال 1400 انجام شده است.