هوش مصنوعی و نظام مردم سالاری

هوش مصنوعی در حال ایجاد انقلابی در جنبه های مختلف زندگی بشر، از جمله سیاست، اقتصاد و ساختارهای اجتماعی است. تاثیر هوش مصنوعی بر نظام های سیاسی، سوالات مهمی را در مورد همسویی آن با چارچوب های مختلف حکمرانی ایجاد می کند. یکی از این چارچوب ها، مردم سالاری دینی است که جلوه ای از آن در ایران پس از انقلاب شکل گرفته و در حال تکامل است. تلاش ها و همکاری های مشترک بین فناوران، سیاستگذاران، متخصصان اخلاق و علمای دینی برای تعریف و تدوین سیاست ها و چارچوب هایی که ارزش های مردم سالاری همچون صیانت از آرا در قبال دست کاری سیستمی و تقویت انتخاب آگاهانه ضروری است.

ضرورت و اهداف پژوهش

پیشرفت سریع هوش مصنوعی پتانسیل ایجاد چالش های چند وجهی برای اشکال مختلف حکمرانی در سراسر جهان دارد که از جمله آن ها مردم سالاری دینی در نظام جمهوری اسلامی ایران است. مردم سالاری دینی یک مدل منحصر به فرد از حکمرانی است که اصول اسلامی را با ارزش های مردم سالار ترکیب می کند و بر مشارکت شهروندان، عدالت و حمایت از آزادی های مدنی تاکید دارد. با این حال، ادغام هوش مصنوعی در این سیستم پیچیدگی هایی را به وجود می آورد که نیازمند بررسی دقیق است تا فرصت ها و چالش های آن شناسایی شود. در بستر مردم سالاری دینی، هوش مصنوعی مزایا و معایب قابل توجهی را به همراه دارد. از این رو در این پژوهش به بررسی تاثیر هوش مصنوعی بر ارزش های مردم سالاری دینی، شناسایی مسائل آن و ارائه توصیه های سیاستی جهت حل این مسائل پرداخته شده است.

هوش مصنوعی در نظام مردم سالاری

مردم سالاری دینی، مفهومی از مردم سالاری است که قدرت جمعی و مشارکت مردم را به عنوان جوهره مردم سالاری به رسمیت می شناسد و همچنین با ارجاع به دین و اصول آن، به توجیه، تحلیل و تبیین آن می پردازد. برای بهره مندی از فرصت ها و مقابله با این چالش ها، ضروری است که به کارگیری هوش مصنوعی با ارزش های بنیادین مردم سالار دینی، تضمین عدالت، شفافیت و کرامت انسانی، همسو شود. این همسویی نیازمند توسعه چارچوب های اخلاقی، سیاست ها و مقررات قوی متناسب با نیازهای خاص مردم سالار دینی است. در ادامه به بررسی تاثیر چند وجهی هوش مصنوعی بر ارزش های مردم سالاری دینی پرداخته شده است.

• تصمیم گیری: در مردم سالاری دینی، نهادهای تصمیم گیری از طریق آرای مردم و در چارچوب قوانین و ارزش های اسلامی شکل می گیرند. هوش مصنوعی می تواند با ارائه تحلیل های مبتنی بر داده، پیش بینی نتایج و بهینه سازی تخصیص منابع، فرایندهای تصمیم گیری را به میزان قابل توجهی بهبود بخشد.
• اجرا: هوش مصنوعی می تواند با بهبود کارایی و دقت در اجرای قوانین، فرایند اجرا را بهبود بخشد. برای مثال، هوش مصنوعی می تواند در نظارت بر رعایت قوانین و عدم انحراف از موازین اسلامی، تشخیص تخلفات بالقوه و پیشنهاد اقدامات اصلاحی مورد استفاده قرار گیرد، در نتیجه اطمینان حاصل شود که اجرا با اصول قانونی و دینی سازگار است.
• قانون گرایی: قانون گرایی در مردم سالاری دینی بر تقدم قانون الهی همانطور که در فقه اسلامی آمده است تاکید می کند. هوش مصنوعی این پتانسیل را دارد که با ارائه تجزیه و تحلیل های جامع از متون و سوابق قوانین اسلامی، به تفسیر و اجرای این قوانین کمک می کند.
• برابر سیاسی: هوش مصنوعی می تواند با کاهش سوگیری ها و دخالت های انسانی در فرایندهای تصمیم گیری و اطمینان از این که با همه شهروندان منصفانه رفتار می شود، برابری سیاسی را ارتقا بخشد.
• آزادی: هوش مصنوعی می تواند با فراهم کردن بستری برای گفت و گو و تسهیل ارتباطات، آزادی های اجتماعی مانند آزادی بیان و اجتماعات را افزایش دهد. ابزارهای مبتنی بر هوش مصنوعی می توانند با شناسایی مسائل و دغدغه های اجتماعی از ابتکاراتی که وظایف اجتماعی را ترویج می کند، مانند امر به معروف و نهی از منکر در جامعه حمایت کنند.
• استقلال: هوش مصنوعی به عنوان یک تکنولوژی تحول گرا می تواند موجب تسریع در دستیابی به علوم نوین و صنایع پیشرو شود که در نتیجه وابستگی به قدرت های حاکم بر برخی از علوم را از بین می برد. توسعه فناوری های بومی هوش مصنوعی می تواند وابستگی به نهادهای خارجی را کاهش دهد و تضمین کند که سیستم های هوش مصنوعی به گونه ای طراحی شده اند که ارزش های اسلامی را منعکس و حفظ کنند.

چالش های هوش مصنوعی برای مردم سالاری

هوش مصنوعی در نظام مردم سالاری دینی همچون هر نظام دیگری فرصت ها و چالش های متنوعی را به همراه دارد. استفاده از هوش مصنوعی خطراتی از جمله سوگیری ها، نقض آزادی ها و وابستگی به فناوری های خارجی را نیز به همراه دارد. برای بهره برداری از مزایا هوش مصنوعی و در عین حال کاهش خطرات بالقوه آن، یک استراتژی جامع ضروری است. از این رو در ادامه به بررسی چالش های این حوزه پرداخته شده است.

• دست کاری الگوریتمی و هدف گیری دقیق: دست کاری الگوریتمی و هدف گیری دقیق شامل به کارگیری هوش مصنوعی و الگوریتم ها برای پردازش مجموعه داده ها گسترده، شناسایی ترجیحات و حساسیت های فردی است. این بینش ها، ارائه محتوای بسیار شخصی سازی شده، از جمله تبلیغات یا پیام های سیاسی را تسهیل می کند، با هدف اینکه بر تصمیمات فردی یا شکل دهی باورها تاثیر بگذارد.
• نقض حریم خصوصی: نقض حریم خصوصی شامل از دست دادن تدریجی کنترل فردی بر اطلاعات شخصی و تجاوز فزاینده به زندگی خصوصی، به ویژه از طریق به کارگیری هوش مصنوعی و تحلیل داده است.
• حباب فیلتر و اتاق پژواک و چالش مشارکت مشورتی، تعامل رقابتی و قطبی شدگی: ایجاد حباب های فیلتر و اتاق های پژواک، یک پدیده ای است که در آن افراد عمدتا با اطلاعات و دیدگاه هایی مواجه می شوند که باورهای موجود آن ها را تقویت می کند و در نتیجه منجر به حاشیه رانده شدن دیدگاه های جایگزین می شود.
• جعل عمیق، چالش تشخیص حقیقت و تصمیم گیری: جعلیات عمیق و اطلاعات غیرقابل اعتماد، کاربرد هوش مصنوعی را برای تولید محتوای بصری، صوتی و چند رسانه ای بسیار واقع گرایانه، اما کاملا ساختگی را شامل می شود که توانایی تمایز بین آنچه واقعی و آنچه غیرواقعی است را به چالش می کشد.

ارائه راهکارهای سیاستی جهت حل چالش های هوش مصنوعی

برای مدیریت موثر تاثیر هوش مصنوعی بر مردم سالاری دینی، ضروری است پیشنهادها و راه حل های جامع سیاستی توسعه داده شود که چالش ها و فرصت های منحصر به فرد ارائه شده توسط هوش مصنوعی را مورد توجه قرار دهد. این سیاست ها باید تضمین کنند که فناوری های هوش مصنوعی با ارزش های اصلی مردم سالاری دینی مانند عدالت، شفافیت و مشارکت شهروندان همسو هستند. از جمله این پیشنهادها و راه حل های سیاستی عبارتند از:

• ایجاد چارچوب های اخلاقی و نظارتی: توسعه چارچوب های قوی اخلاقی و نظارتی از اهمیت بالایی برخوردار است. این چارچوب ها باید به گونه ای طراحی شوند که سیستم های هوش مصنوعی به صورت شفاف عمل کرده و در قبال تصمیمات خود پاسخگو باشند؛
• ترویج سیستم های هوش مصنوعی فراگیر و عادلانه: برای مقابله با خطر سوگیری و تبعیض، ترویج توسعه و استفاده از سیستم های هوش مصنوعی فراگیر و عادلانه ضروری است. این امر با اجرای خط مشی های سختگیرانه برای داده های آموزشی هوش مصنوعی به منظور اطمینان از این که عاری از سوگیری های تاریخی باشند، قابل دستیابی است؛
• تضمین حریم خصوصی و امنیت داده ها: محافظت از حریم خصوصی و امنیت داده ها در بستر هوش مصنوعی از اهمیت ویژه ای برخوردار است. سیاست ها باید مقررات سختگیرانه ای را برای حفاظت از داده ها به منظور حفاظت از اطلاعات شخصی شهروندان اعمال کنند؛
• توسعه سواد هوش مصنوعی و آگاه عمومی: افزایش سواد هوش مصنوعی و آگاهی عمومی برای اطمینان از اینکه شهروندان پیامدهای فناوری های هوش مصنوعی را درک می کنند، ضروری است. برنامه های آموزشی و کمپین های آگاهی عمومی می توانند به رمزگشایی هوش مصنوعی کمک کرده و شهروندان را قادر سازند تا با فناوری های هوش مصنوعی به صورت به صورت نقادانه و مسئولانه تعامل داشته اند.

جمع بندی

هوش مصنوعی در حال ایجاد انقلابی در جنبه های مختلف زندگی بشر، از جمله سیاست، اقتصاد و ساختارهای اجتماعی است. پیشرفت سریع هوش مصنوعی پتانسیل ایجاد چالش های چند وجهی برای اشکال مختلف حکمرانی در سراسر جهان دارد که از جمله آن ها مردم سالاری دینی در نظام جمهوری اسلامی ایران است. هوش مصنوعی در نظام مردم سالاری دینی همچون هر نظام دیگری فرصت ها و چالش های متنوعی را به همراه دارد. استفاده از هوش مصنوعی خطراتی از جمله سوگیری ها، نقض آزادی ها و وابستگی به فناوری های خارجی را نیز به همراه دارد. برای مدیریت موثر تاثیر هوش مصنوعی بر مردم سالاری دینی، ضروری است پیشنهادها و راه حل های جامع سیاستی همچون ایجاد چارچوب های اخلاقی و نظارتی، تضمین حریم خصوصی و امنیت داده ها و سواد هوش مصنوعی و آگاه عمومی توسعه داده شود.

این مطالعه در مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی توسط علیرضا صفرپور در سال 1404 انجام شده است.