بازنمایی تصویر ایران در اندیشکده های آمریکایی

در دهه های اخیر تحلیل های غربی درباره جمهوری اسلامی ایران نقش مهمی در شکل دهی به سیاست های منطقه ای و بین المللی ایفا کرده اند. فهم دقیق از نگرش اندیشکده های معتبر آمریکایی نسبت به ایران، فرصتی ارزشمند برای تحلیل گران داخلی فراهم می کند تا با شناخت بهتر محدودیت ها و تهدیدهای موجود، راهبردهای موثرتری تدوین کنند. این تحلیل ها اغلب فراتر از رویکردهای کوتاه مدت بوده و تصویری جامع از روند تحولات سیاسی، امنیتی و اجتماعی ایران در سطح منطقه و فرامنطقه ارائه می دهند. بررسی این دیدگاه ها به درک تعاملات پیچیده میان ایران و بازیگران مختلف بین المللی کمک می کند و امکان پیش بینی بهتر آینده را فراهم می آورد.

ضرورت و اهداف پژوهش

درک تصویر دشمن از جمهوری اسلامی ایران بی شک می تواند ادراک پژوهشگران داخلی را نسبت به محدودیت ها، فرصت ها و تهدیداتی که سیاست ورزی کشور را در پیرامون محیط منطقه ای را در برگرفته روشن تر سازد. تصویری که کارشناسان اندیشکده های آمریکایی از وضعیت موجود و آینده ایران ترسیم کرده اند، نشان می دهد که آمریکا درباره ایران چگونه خواهد می اندیشید و کنش های تهران را چگونه پردازش می کند. پاسخ به این سؤال برای درک نظام محاسباتی آن ها از ایران ضروری است؛ چراکه بازیگری آمریکا و شرکای منطقه ای وی عملا در رقابت با تصویر مطلوب ایران از منطقه تحلیل می شود. بر این اساس، مطالب هشت اندیشکده خارجی، معطوف به تمرکز آن ها بر ایران و محور مقاومت، در بازه زمانی اکتبر 2023 تا دسامبر 2024 (پیش از جنگ دوازده روزه 23 ژوئن 2025) مورد بررسی قرار گرفته است. مزیت نسبی این هشت اندیشکده آن است که هر یک، میز یا کارشناس اختصاصی در حوزه ایران دارند و رویکرد آن ها نسبت به سیاست خارجی و بعضا سیاست داخلی ایران، نه مقطعی و موقت بلکه نسبتا دائمی و بلندمدت بوده است.

روش شناسی پژوهش

این پژوهش به تحلیل متون سیاست خارجی و روابط بین الملل درباره ایران می پردازد و 289 مطلب از 8 اندیشکده معتبر آمریکایی را بررسی می کند. برای دقت بیشتر جستجوی مطالب بر اساس موضوع «ایران» صورت گرفته و هشت پرونده کلیدی مانند برنامه هسته ای، گروه های مقاومت، برنامه موشکی، روابط نظامی با روسیه و اقتصادی با چین تعیین شده اند. مقالات بر اساس این پرونده ها و 18 بُعد تحلیلی با کمک مدل های زبان پیشرفته دسته بندی و تحلیل شده اند. این روش امکان شناسایی الگوها و روابط میان موضوعات را فراهم می کند و با استفاده از تحلیل محتوای خودکار، حجم زیادی از داده ها به سرعت تحلیل شده اند.

تصویر کلی اندیشکده های آمریکایی از ایران

تحلیل متون هشت اندیشکده منتخب بر مبنای شش بعد جغرافیا، موضوع، جایگاه ریسک و ابزارهای مهار، تصویر از آینده، لحن، هدف و رویکرد انجام شده است:

جغرافیایی

مطالب اندیشکده های آمریکایی بیشتر بر ابعاد منطقه ای (158 گزارش)، بین المللی (76 مقاله) و مسائل داخلی ایران (55 مقاله) متمرکز است. با توجه به جنگ غزه و نقش ایران در حمایت از گروه های مقاومت، ایران بر خلاف نگرش آمریکا نسبت به کره شمالی، چین یا روسیه عمدتا به عنوان تهدیدی منطقه ای دیده می شود و کمتر به عنوان تهدید بین المللی مطرح است. این رویکرد با تمرکز اصلی بر جغرافیای خاورمیانه (283 مورد) و تاکید بر تهدید امنیتی ایران در سطح منطقه تقویت شده است.

موضوعی

اندیشکده های آمریکایی عمدتا بر جنبه های امنیتی (165 مقاله) و سیاسی (120 مقاله) ایران تمرکز دارند و توجه به مسائل اقتصادی و زیست محیطی کمتر است. این کاهش توجه به حوزه اقتصادی نشان دهنده کاهش توان اقتصادی و کنشگری ایران در این حوزه است. از سوی دیگر به واسطه توانمندی های امنیتی مانند گروه های مقاومت، برنامه هسته ای و موشکی؛ رویکرد امنیتی نسبت به ایران برجسته شده است.

جایگاه ریسک و ابزارهای مهار

نکته دیگری که اهمیت این پایش را روشن تر می سازد، این است که این مطالب چگونه ریسک مرتبط با ایران را برای مخاطبان خود ارزیابی کرده اند. از 289 مطلب، بیشتر مطالب ایران را ریسک بالا (188 گزارش) یا ریسک متوسط (100 گزارش) ارزیابی کرده اند و فقط یک گزارش آن را کم ریسک خوانده است. پیش از جنگ دوازده روزه، ابزارهای دیپلماتیک (122 بار) و نظامی (110 بار) به طور تقریبا برابر برای مقابله با ایران توصیه می شدند؛ اما پس از جنگ رویکرد آمریکا به سمت استفاده بیشتر از ابزار نظامی و تهاجمی شدن سیاست خارجی علیه ایران تغییر کرده است. ابزارهای اقتصادی و حقوقی کمترین توجه را داشته اند.

تصویر از آینده

اکثر مطالب اندیشکده های واشنگتن درباره ایران (280 مورد) فاقد زمان بندی مشخص هستند و فقط 8 مورد زمان بندی بلندمدت درباره جنگ اوکراین و جانشینی رهبری دارند. بیشتر گزارش ها (282 مورد) بر وضعیت فعلی و رابطه پیچیده ایران و غرب تمرکز دارند و تنها تعداد کمی به دیدگاه های تاریخی (3 مورد) یا سناریوهای آینده (4 مورد) پرداخته اند.

لحن

از 289 گزارش 217 مورد با لحن بی طرف و 72 مورد با رویکرد انتقادی نسبت به ایران نوشته شده اند. این متون فقط تحلیل آکادمیک نیستند بلکه پایه گذار گفتمان رسانه ای و سیاست گذاری فشارآمیز علیه ایران در آمریکا هستند. ایران در مرکز توجه سیاست سازان آمریکاست. این توجه هدفمند و زیرساخت فکری خصمانه، وضعیت شکننده ای ایجاد کرده که هر رویداد مرتبط می تواند منجر به سیاست های خصمانه شود. این آمار هشداری است درباره آسیب پذیری ایران در برابر تغییرات ناگهانی سیاست های آمریکا.

هدف و رویکرد

اندیشکده های آمریکایی عمدتا با هدف اطلاع رسانی (209 مورد) و تحلیل (61 مورد) درباره ایران مطلب نوشته اند تا روایت های مشخصی را تثبیت و اجماعی غیرمستقیم در سیاست مداران ایجاد کنند. این گزارش ها لحن بی طرف دارند تا مخاطب بدون جبهه گیری آن ها را بپذیرد و در نهایت به اهداف کلان سیاست خارجی آمریکا مانند تضعیف موقعیت ایران خدمت کنند. اهداف توصیه ای، اقناعی و انتقادی کم تر دیده شده و بیشتر متون برای آگاهی بخشی و تصویرسازی دقیق از ایران با گرایش احتمالی به سمت ارائه پیشنهادهای عملی در آینده نوشته شده است.

تصویر اندیشکده های آمریکایی از ایران

پس از ۷ اکتبر ۲۰۲۳، متون اندیشکده ها درباره ایران در هشت پرونده اصلی بررسی شده اند: گروه های مقاومت، برنامه موشکی و پهپادی، روابط نظامی با روسیه، برنامه هسته ای، انتخابات و سیاست داخلی، روابط اقتصادی با چین، حقوق بشر و اپوزیسیون.

مؤسسه واشنگتن برای سیاست خاورنزدیک

اندیشکده نومحافظه کار نزدیک به لابی صهیونیستی در آمریکا، با رویکردی کاملا ضدایرانی بر مهار برنامه هسته ای، دفاعی و منطقه ای ایران تاکید دارد. بیشترین تمرکز این اندیشکده در سال گذشته روی «گروه های مقاومت» بوده که به دلیل جنگ غزه و درگیری ها در منطقه شکل گرفته است. این اندیشکده حمایت از مقابله قاطع آمریکا و اسرائیل با گروه های مقاومت و تقویت حضور نظامی آمریکا در منطقه را توصیه می کند. همچنین نگرانی جدی ای درباره توسعه صنایع دفاعی ایران و روابط نظامی با روسیه دارد و تحریم ها را راهکار اصلی می داند. برنامه هسته ای ایران هم موضوع مهم دیگر است که با تاکید بر «ایران هراسی» و فشار دیپلماتیک دنبال می شود. مسائل «حقوق بشر» و «اپوزیسیون» ایران کمتر مورد توجه بوده و بیشتر در حد لفظی مطرح شده اند.

مؤسسه خاورمیانه

این مؤسسه با گرایشی میانه و رویکردی انتقادی، بر مهار ایران و محور مقاومت در جنگ غزه اصرار است. این اندیشکده درباره سیاست منطقه ای ایران، حمایت از گروه های مقاومت و لزوم بازدارندگی نظامی علیه آن ها بحث می کند. انتخابات و تحولات سیاسی داخلی ایران، از جمله جانشینی رهبری و پیامدهای شهادت رئیس جمهور رئیسی، دومین دغدغه مهم آن بوده است. برنامه هسته ای و توسعه صنایع موشکی و پهپادی ایران نیز توجه قابل توجهی دریافت کرده و با روابط نظامی تهران و روسیه مرتبط دیده شده اند. همچنین این مؤسسه به مسائل حقوق بشر و حمایت از اپوزیسیون ایران به ویژه وقایع ناآرامی های پاییز ۱۴۰۱ پرداخته که بیانگر نگرشی انتقادی و حمایت نسبی از اپوزیسیون است.

مؤسسه هادسون

مؤسسه هادسون نزدیک به جناح راست حزب جمهوری خواه و حامی رژیم صهیونیستی، بر مهار ایران با تاکید ویژه بر «گروه های مقاومت» تمرکز دارد و حمایت تسلیحاتی و دیپلماتیک از اسرائیل را توصیه می کند. نگرانی دوم این اندیشکده برنامه دفاعی ایران و روابط نظامی تهران-مسکو است که خواستار تداوم تحریم ها علیه این همکاری است. برنامه هسته ای ایران نیز موضوع مهم دیگری است که با تکرار ادعاهای اسرائیل، هادسون خواستار فشار حداکثری و فعال سازی مکانیسم ماشه شده است. مسائل داخلی، حقوق بشر و اپوزیسیون ایران برای این مؤسسه اهمیت کمی دارد که ناشی از نبود کارشناسان ایرانی الاصل و گرایش نومحافظه کارانه به اولویت سیاست خارجی است.

گروه بین المللی بحران

گروه بین المللی بحران نزدیک به حزب دمکرات، حامی توافق هسته ای و حفظ تعامل با ایران است. این اندیشکده بیشتر روی انتخابات ایران، جانشینی رهبری، سیاست داخلی و تاثیر فقدان رئیس جمهور رئیسی تمرکز کرده است. درباره جنگ غزه، توصیه به وادار کردن اسرائیل به پذیرش آتش بس برای جلوگیری از گسترش تنش ها دارد و نسبت به درگیری مستقیم ایران و آمریکا هشدار می دهد. برنامه هسته ای و توان موشکی ایران را پیامد خروج آمریکا از برجام می داند و پیشنهاد حفظ مذاکرات و توافق های محدود برای کاهش تنش را مطرح کرده است. این اندیشکده موضعی نسبت به اپوزیسیون ایران و تغییر حکومت ندارد و در رسانه های برانداز نقد شده است.

راهبردهای بهبود تصویر ایران در اندیشکده های آمریکایی و کاهش تنش ها با غرب

به طور کلی اندیشکده های آمریکایی عمدتا روی گروه های مقاومت و حمایت نظامی از اسرائیل با هدف بازدارندگی علیه ایران تمرکز دارند؛ تنها برخی مثل گروه بحران به تعامل با ایران معتقدند. برنامه هسته ای و دفاعی ایران محور تحریم ها و فشار دیپلماتیک است، اما حقوق بشر و اپوزیسیون کمتر مورد توجه اند و براندازی اولویت ندارد. تصویر ایران در این اندیشکده ها بیشتر منفی و تحت تاثیر نفوذ لابی صهیونیستی است تا واقعیت های موجود. برای بهبود تصویر ایران در اندیشکده های آمریکایی وکنترل تنش با غرب مجموعه ای از توصیه ها را می توان پیشنهاد کرد.

تعامل با «فضای علمی و دانشگاهی بین المللی» به عنوان بستر جایگزین

ایجاد و تقویت ارتباط سازنده با نهادهای دانشگاهی، انجمن های تخصصی و پژوهشگران غربی از طریق مکاتبات علمی، پروژه های مشترک و همایش های بین المللی، فضای گفتگوی علمی و غیرسیاسی را گسترش می دهد. این امر ایده های متوازن تر را به اکوسیستم فکری غرب، از جمله اندیشکده ها، منتقل می کند.

برگزاری نشست ها و مناظره های تخصصی بین المللی

برگزاری نشست ها و مناظره های بین المللی تخصصی، فضایی نظام مند و چندصدایی برای نقد مستند مسائل ایران فراهم می کند. این گردهمایی ها با حضور نظرات متنوع، سوگیری های رایج را کاهش و کیفیت پژوهش های راهبردی را ارتقا می دهد. تبادل نظر مبتنی بر شواهد، گفتمان علمی را غنی تر و درک متوازن تر و پیچیده تری از نقش ایران در سیاست جهانی ایجاد می کند.

تبیین گزاره های کلیدی در تحلیل ها

تبیین گزاره های کلیدی مانند اهمیت دیپلماسی در حل منازعات، تاثیر مخرب رژیم اسرائیل بر امنیت آمریکا و ضرورت موازنه قدرت منطقه ای، نقش مهمی در انتقال شفاف سیاست ها و دیدگاه های راهبردی ایران به مخاطبان بین المللی دارد و فهم منصفانه تر را فراهم می کند.

جمع بندی

اندیشکده های آمریکایی عمدتا ایران را تهدیدی منطقه ای می دانند و بر جنبه های امنیتی و سیاسی با تمرکز بر گروه های مقاومت، برنامه هسته ای و موشکی ایران تاکید دارند. رویکرد آن ها غالبا نظامی و تحریمی است، در حالی که حقوق بشر و اپوزیسیون کمتر توجه می شوند. تنها برخی مانند گروه بحران به دیپلماسی و تعامل معتقدند. برای بهبود تصویر ایران و کاهش تنش ها، پیشنهاد می شود ارتباط علمی و پژوهشی با نهادهای غربی تقویت و نشست های تخصصی بین المللی برگزار شود تا گفتمانی متوازن و مستند ایجاد شود. همچنین باید گزاره های کلیدی درباره اهمیت دیپلماسی و موازنه قدرت منطقه ای به روشنی تبیین شود تا فهم منصفانه تری از سیاست های ایران شکل گیرد و ارتباطات راهبردی مستحکم تر شود.

این مطالعه در مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی با همکاری بردیا عطاران، محسن جلالی، احسان کیانی و سعیده مرادی فر در سال 1405 انجام شده است.