بررسی تحولات سیاسی- اقتصادی پاکستان و چشم انداز پیش رو

کشور پاکستان به لحاظ استراتژیکی در یک نقطه حساسی از آسیا و در مسیر چین به مدیترانه و هند به آسیای مرکزی قرار دارد که باعث شده این کشور همواره مورد توجه قدرت های جهانی باشد. در پاکستان علاوه بر نهادهای اصلی قدرت، کشورهای خارجی و گروه های فشار هرکدام فضای سیاسی و اقتصادی کشور را به سمتی که با منافع آن ها همخوانی دارد، سوق می دهند. این بحران اقتصادی و نابسامانی سیاسی در پاکستان می تواند بر روی سیاست و اقتصاد کشورهای همسایه به ویژه جمهوری اسلامی ایران تاثیرگذار باشد. از این رو مطالعه تحولات سیاسی- اقتصادی پاکستان برای کارگزاران دولت ایران امری ضروری می باشد.

ضرورت و اهداف پژوهش

کشور پاکستان با جمعیت 230 میلیون نفری، از جمله کشورهای مهم در همسایگی ایران به شمار می آید. این کشور دارای اقتصاد ضعیف، واردات محور، متکی به کمک های خارجی و همچنین متاثر از تصمیمات نظامیان عالی رتبه اش است. تحولات داخلی ایران و پاکستان به علت مرز مشترک 900 کیلومتری، در حوزه های امنیتی، سیاسی، اجتماعی و اقتصادی متاثر از یکدیگر است. بررسی تحولات سیاسی-اقتصادی پاکستان به عنوان یکی از مهم ترین همسایگان ایران حائز اهمیت است. از این رو این پژوهش به مطالعه سیر تحولات سیاسی و اقتصادی پاکستان (با بررسی عوامل کاهش رشد اقتصادی در این کشور) و ارائه توصیه های سیاسی در جهت همکاری ایران و پاکستان پرداخته است.

بررسی تحولات اقتصادی کشور پاکستان

رشد تولید ناخالصی داخلی پاکستان در سال های مالی 2021 و 2022 به ترتیب 5.8 درصد و 6.1 درصد بوده است. این عدد در سال 2023 به 0.6- درصد تنزل پیدا کرده است. از جمله عوامل کاهش رشد اقتصادی در سال 2023، «کاهش شدید منابع ارزی»، «افزایش بهای سوخت» و «سیل شدید در اثر تغییرات آب و هوایی» بوده است.

کاهش شدید منابع ارزی

کاهش شدید منابع ارزی، یکی از دلایل مهم کاهش میزان رشد اقتصادی در هر سه بخش کشاورزی صنعت و خدمات بوده است. در اثر «تعلیق کمک های صندوق بین المللی پول»، «کسری تراز تجاری» و «سررسید بازپرداخت وام های گرفته شده»، دولت پاکستان با بحران کاهش شدید منابع ارزی مواجه شد در ماه ژانویه سال 2023، ذخایر ارزی بانک مرکزی پاکستان به 3 میلیارد دلار کاهش یافت که معادل تنها سه هفته واردات این کشور بود.

افزایش بهای سوخت

در سال 2023، افزایش بهای سوخت در پاکستان، بالاخص گازوئیل و بنزین، سبب افزایش هزینه های تولید و حمل و نقل و نهایتا تورم شدید شد. در ادامه با افزایش قیمت ها و کاهش قدرت خرید مردم، تقاضا کاهش یافت و بخش صنعتی و خدمات پاکستان را با رکود مواجه ساخت. افزایش بهای سوخت در پاکستان توسط دولت، روند خود را از ماه ژوئیه 2023 آغاز نمود و تا اواسط ماه سپتامبر ادامه داشت. از مهم ترین علل افزایش قیمت سوخت در پاکستان، «افزایش قیمت نفت» و «کاهش قیمت روپیه نسبت به دلار» بوده است.

سیل شدید در سال 2022

بر اساس سازمان فائو، کشاورزی حدود 22 درصد از تولید ناخالص داخلی پاکستان را تشکیل می دهد که در اثر سیل های شدید سال 2022، دچار آسیب جدی شد. همچنین، از دست دادن محصولات کشاورزی و دام ها به طور قابل توجهی بر درآمد واقعی خانوارها در سال 2023 تاثیر گذاشت که منجر به کاهش قدرت خرید آن ها و در نتیجه کاهش تولید در اقتصاد پاکستان شد. «ایالت سِند» با متحمل شدن نزدیک به 70 درصد از کل خسارت ها و تلفات، بدترین استان آسیب دیده بود و پس ازآن، ایالت های «بلوچستان»، «خیبر پختونخوا» و «پنجاب» خسارت سنگینی را به خود دیدند. کل خسارت وارد شده بر پاکستان، بیش از 15 میلیارد دلار برآورد شده است.

مدیریت کوتاه مدت بحران اقتصادی پاکستان

اقتصاد پاکستان، از کمی پس از تاسیس این کشور، وابسته به کمک های خارجی بوده است،؛ با این حال، به دلیل واردات محوری، همواره در این وضعیت مانده است. در واقع کمک های صندوق بین المللی پول، تغییری در اقتصاد این کشور به وجود نیاورده و این کشور را به کمک های خارجی وابسته تر ساخته است. از نظر دیده بان حقوق بشر، اصرار صندوق بین المللی پول بر ریاضت اقتصادی و حذف یارانه ها بدون اقدامات جبرانی کافی، منجر به مشکلات بیشتری برای گروه های کم درآمد در پاکستان شده است. بنابراین، اگر چه کمک های صندوق بین المللی پول به طور کوتاه مدت اقتصاد پاکستان را از لبه پرتگاه نجات داد، با این حال رویه بلندمدت روابط پاکستان با صندوق بین المللی پول، نشان دهنده عمق یافتن بحران اقتصادی پاکستان با گذشت زمان است.

مهم ترین ابزار اعمال فشار اقتصادی ایران بر پاکستان

در سال 2022، از مجموع صادرات رسمی 81 میلیارد دلاری ایران، پاکستان با 1.36 میلیارد دلار واردات، رتبه دهم را به خود اختصاص داده است. مهم ترین بخش صادراتی ایران به پاکستان در حوزه های سوخت های معدنی بوده و ارزش 535 میلیون دلار داشته است. این در حالی است که پاکستان در سال 2022، 25 میلیارد دلار واردات سوخت داشته که سهم ایران در بازار پاکستان 2.1 درصد بوده است. براساس گزارش «اکسپرس تریبون» در ماه می سال 2023، 35 درصد از گازوئیل فروخته شده در پاکستان به صورت قاچاق از مبدا ایران وارد کشور می شود. منابع داخلی حدود حجم روزانه قاچاق گازوئیل به پاکستان را 10 میلیون لیتر تخمین زده اند. با احتساب قیمت جهانی گازوئیل و مبنا قراردادن آمار ایران، سالانه 2.5 میلیارد دلار ضرر حاصل از عدم صادرات قاچاق گازوئیل به پاکستان به کشور وارد می شود.

تحولات سیاسی پاکستان

با برکناری عمران خان، شهباز شریف، برادر کوچکتر نواز شریف به نخست وزیری پاکستان رسید. برادران شریف که پیش از عمران خان مغضوب ارتش واقع و در دادگاه محاکمه شده بودند، با توافق نواز با سران ارتش در لندن، مجددا به سپهر سیاسی پاکستان بازگشتند. دستگاه قضایی پاکستان عمرخان را به اتهام افشای اسرار محرمانه، فروش غیرقانونی هدایای دریافتی (توشه خانه) و ازدواج غیرشرعی با « بشری بی بی» به ترتیب به 10، 14، و 7 سال حبس محکوم کرد. همچنین کمیسیون انتخابات پاکستان نیز با نماد انتخاباتی حزب تحریک انصاف که کریکت بود مخالفت کرد و سبب شد تا تمام نامزدهای این حزب به صورت مستقل برای انتخابات شرکت کنند.

باوجود گمانه زنی ها در مورد پیروزی حزب نواز شریف در انتخابات مجلس ملی، نتایج اولیه انتخابات مجلس ملی پاکستان به سود حزب تحریک انصاف و نمایندگان مستقل رقم خورد. نمایندگان مستقل با کسب 93 کرسی از مجلس ملی توانستند اتفاقی بی سابقه در تاریخ انتخابات پاکستان را رقم زده و اکثریت نسبی کرسی ها را از آن خود کنند. حزب مسلم لیگ نواز، حزب مردم و حزب متحد قومی نیز به ترتیب، 75، 54 و 17 کرسی را از آن خود کردند. پس از اعلام نتایج انتخابات، تلاش ها برای ائتلاف به منظور انتخاب نخست وزیر آغاز شد و حزب مسلم لیگ نواز با پنج حزب سیاسی دیگر ائتلاف کرد. در نهایت، حدود یک ماه پس از انتخابات قدرت میان دو حزب بزرگ پیروز انتخابات تقسیم شد. شهباز شریف با 201 رای در مجلس ملی در برابر 92 رای عمر ایوب خان پیروز شد و به نخست وزیری رسید.

توصیه های سیاسی

حفظ روابط دوستانه و مسالمت آمیز با کشور پاکستان به عنوان یکی از مهمترین همسایگان کشور از اهمیت بالایی برخوردار است. ضمن اینکه در دوران درگیری جبهه مقاومت با رژیم صهیونیستی و عدم همراهی پاکستان با سیاست های ایالات متحده در منطقه، پاسخ سخت به چالش های امنیتی با مبدا پاکستان، از اولویت کمتری برخوردار است. با توجه به لزوم اتحاد کشورهای مسلمان با هدف توقف جنگ در غزه، مطلوب است تا مجاب سازی پاکستان برای مبارزه با گروه های تروریستی ضدایرانی با ابزارهای دیگری، از جمله ابزار اقتصادی صورت گیرد. عطف بر بحران اقتصادی ناشی از بازپرداخت بدهی و ناترازی تجاری در این کشور و همچنین تورم ناشی از افزایش قیمت سوخت، می توان از ابزار اقتصادی محدودیت در قاچاق سوخت به این کشور بهره برد.

جمع بندی

کشور پاکستان با جمعیت 230 میلیون نفری، از جمله کشور های مهم در همسایگی ایران به شمار می آید. این کشور دارای اقتصاد ضعیف، واردات محور، متکی به کمک های خارجی و همچنین متاثر از تصمیمات نظامیان عالی رتبه اش است. بررسی تحولات سیاسی-اقتصادی پاکستان به عنوان یکی از مهم ترین همسایگان ایران حائز اهمیت است. مطالعه اقتصاد کشور پاکستان نشان می دهد که رشد تولید ناخالصی داخلی پاکستان در سال مالی 2023 به 0.6- درصد تنزل پیدا کرده است. از جمله عوامل کاهش رشد اقتصادی در سال 2023، می توان به «کاهش شدید منابع ارزی»، «افزایش بهای سوخت» و «سیل شدید در اثر تغییرات آب و هوایی» اشاره کرد. حفظ روابط دوستانه و مسالمت آمیز با کشور پاکستان، با توجه به عدم همراهی این کشور با سیاست های آمریکا در منطقه، از اهمیت بالایی برخوردار است. می توان با استفاده از ابزارهای اقتصادی چون محدودیت قاچاق سوخت به این کشور، ضمن اثرگذاری مثبت بر اقتصاد پاکستان، آن ها را به مبارزه با گروه های تروریستی ضدایرانی و همراهی در تقابل با اسرائیل مجاب کرد.

این مطالعه در اندیشکده اقتصاد بین الملل توسط امیرحسین صدیقی و به سفارش مرکزهای توسعه و پیشرفت جمهوری در سال 1402 انجام شده است.