تدوین راهبردتوسعه و مدیریت شهریحکمرانی و توسعهسند گزارش پژوهشی

بهبود فرایند برنامه ریزی بازسازی در مناطق آسیب دیده از مخاطرات طبیعی

آسیب شناسی تجارب بازسازی پس از سوانح طبیعی در ایران و ارائه راهبردهای سیاستی برای تسریع بازیابی و بهبود فرایند بازسازی

بازسازی و بازتوانی پس از سوانح طبیعی یکی از ارکان چهارگانه و تعیین کننده در چرخه مدیریت بحران است که نقشی حیاتی در کاهش آسیب پذیری و ارتقای تاب آوری جوامع ایفا می کند. موقعیت جغرافیایی و شرایط اقلیمی ایران موجب شده است که کشور همواره در معرض طیف گسترده ای از مخاطرات طبیعی همچون زلزله، سیل، زمین لغزش و خشکسالی قرار داشته باشد. تجربه های تاریخی حوادث بزرگ در کشور نشان می دهد که بخش عمده ای از خسارات اقتصادی و اجتماعی نه صرفا از خود پدیده طبیعی، بلکه از ناکارآمدی ها و ضعف های ساختاری در فرایند برنامه ریزی بازسازی و بازیابی نشات می گیرد.

ضرورت و اهداف پژوهش

بررسی سوابق مطالعاتی و عملکردی در حوزه مدیریت بحران کشور نشان می دهد که با وجود تدوین قوانین متعدد و آیین نامه های مدرن مهندسی، همچنان شکاف عمیقی میان استانداردهای مدون و اجرای واقعی و مستمر آن ها در میدان عمل وجود دارد. همچنین، تمرکز عمده سیاست گذاری ها در دهه های گذشته بر ابعاد تقنینی یا واکنش های مقطعی و فیزیکی پس از وقوع حوادث بوده و خلا جدی در ارزیابی جامع عملکرد دستگاه ها، آسیب شناسی روندهای اجرایی بازسازی و ادغام ابعاد غیرفیزیکی بازیابی احساس می شود. از سوی دیگر، طولانی شدن زمان بازسازی و فرسایشی شدن اسکان موقت، هزینه های سنگین اقتصادی و فرسایش سرمایه اجتماعی را بر کشور تحمیل کرده است. از این رو، هدف اصلی این پژوهش تدوین مجموعه ای از راهبردهای سیاستی و اجرایی برای تسریع فرایند بازسازی، کاهش موانع بوروکراتیک و ارتقای تاب آوری جوامع آسیب دیده در برابر مخاطرات آتی است.

آسیب شناسی ناکارآمدی ها در فرایندهای بازسازی گذشته

واکاوی تجربیات بازسازی در حوادثی همچون بم (۱۳۸۲)، ورزقان (۱۳۹۱) و ازگله و سرپل ذهاب (۱۳۹۶) مجموعه ای از موانع ساختاری و مدیریتی را آشکار می سازد که مانع از دستیابی به بازیابی سریع و پایدار شده اند:

  • تنگناهای بوروکراتیک و ریسک گریزی مدیران: اعمال قوانین سخت گیرانه تدارکات و مناقصات مربوط به شرایط عادی در وضعیت بحرانی، ترس مدیران از نهادهای نظارتی و حسابرسی های آتی، و فرآیندهای پیچیده صدور مجوزها و استعلام ها میان سازمان های مختلف، موجب توقف ماه ها و سال ها در پروژه ها و معطل ماندن تجهیزات و کمک های حیاتی در مبادی گمرکی می شود.
  • ناکارآمدی در مدیریت اسکان موقت و دائم: تاخیر در جمع آوری آوار و تعیین تکلیف حقوق مالکیت زمین ها، همراه با تحمیل استانداردهای پیچیده برای واحدهای انتقالی، باعث می شود منابع محدود صرف تعداد کمی واحد موقت شود و این سرپناه ها عملا به مسکن دائم برای سال های طولانی تبدیل شوند. علاوه بر این، تمرکز بودجه ها بر پروژه های شاخص در مراکز شهری و غفلت از مناطق روستایی و حاشیه ای، نابرابری در بازیابی را تشدید می کند.
  • عدم شفافیت و بروز فساد: نبود فهرست دقیق و شفاف از ذی نفعان موجب توزیع ناعادلانه کمک ها، دریافت چندباره تسهیلات توسط برخی افراد و محرومیت آسیب پذیرترین گروه ها می شود. همچنین واگذاری قراردادهای ساختمانی به پیمانکاران فاقد صلاحیت به جای رقابت شفاف، به افت کیفیت ساخت وساز و بازتولید آسیب پذیری می انجامد.
  • تحمیل الگوهای یکسان و نادیده گرفتن سرمایه اجتماعی: اصرار نهادهای متمرکز بر جایگزینی بافت سنتی روستاها با بلوک های آپارتمانی بتنی بدون توجه به اقلیم، فرهنگ، حریم خصوصی و معیشت مبتنی بر کشاورزی و دامپروری ساکنان، به عدم پذیرش اجتماعی و تغییرات غیراصولی در سازه ها منجر می شود. تجربه ناموفق پروژه «دهکده امید» در سرپل ذهاب نمونه ای از شکست طرح هایی است که بدون ارتباط مستقیم با مردم بومی و هماهنگی کامل با نهادهای رسمی پیش برده می شوند. در مقابل، نادیده گرفتن داوطلبان مردمی و سازمان های مردم نهاد، موجب اتلاف سرمایه های انسانی و کاهش اعتماد عمومی می شود.

رویکرد مرحله ای و راهبردهای اجرایی برای تسریع و ارتقای بازسازی

برای گذار از مدیریت واکنشی به بازسازی کارآمد و «ساخت بهتر از قبل»، فرایند بازیابی باید به صورت یکپارچه و در سه مرحله زمانی به هم پیوسته طراحی و اجرا شود:

  1. مرحله واکنش فوری (روزها و هفته های اول): تمرکز اصلی بر نجات جان انسان ها، تثبیت شرایط اضطراری، آواربرداری سریع با استفاده از ماشین آلات سنگین، حفاظت از میراث فرهنگی و اماکن مقدس، ارائه کمک های اولیه متناسب با فرهنگ بومی و برپایی سرپناه اضطراری امن است. در این مرحله، توزیع کیت های پناهگاه به خانوارها برای ساخت سرپناه در ملک شخصی خود بر ایجاد اردوگاه های متمرکز (به دلیل مسائل بهداشتی و امنیتی) اولویت دارد. همچنین اجرای طرح های «وجه نقد در برابر کار» برای پاک سازی آوار، به احیای سریع معیشت محلی کمک می کند.
  2. مرحله بازیابی کوتاه مدت (چند ماه اول): هدف این فاز گذار از امداد به بازسازی و احیای کارکردهای اساسی جامعه است. انتقال ساکنان از چادرها به اسکان موقت بادوام (با قابلیت ارتقا به بخش دائمی خانه در آینده)، بازگشایی سریع مدارس و مراکز درمانی برای بازگرداندن حس عادی سازی زندگی به کودکان و خانواده ها، ارائه حمایت های روانی-اجتماعی، دیجیتالی کردن اسناد مالکیت برای جلوگیری از اختلافات حقوقی و حمایت مالی از بنگاه های کوچک و متوسط و کشاورزان از محورهای کلیدی این مرحله است.
  3. مرحله بازسازی میان مدت تا بلندمدت (شش ماه تا چند سال): در این مرحله، ساخت مسکن دائمی مقاوم با رعایت کامل آیین نامه های لرزه ای و مکان یابی ایمن، بازسازی زیرساخت های حیاتی (حمل ونقل و انرژی) با استانداردهای بالاتر، گنجاندن هویت معماری بومی در طراحی شهری، تنوع بخشی به اقتصاد منطقه و توسعه ابزارهای مالی نوین مانند بیمه های خرد و اوراق قرضه فاجعه برای مدیریت ریسک های آینده در دستور کار قرار می گیرد.

پیشران های کلیدی سرعت و کارایی در برنامه بازسازی

تحقق اهداف این سه مرحله مستلزم به کارگیری مجموعه ای از راهکارهای نهادی، فنی و مالی پیش از وقوع حادثه و در حین اجرای بازسازی است:

  • سرمایه گذاری در آمادگی پیش از فاجعه: مهم ترین عامل تسریع بازسازی، اقدامات پیشینی شامل تهیه نقشه های دقیق پهنه بندی خطر و کاربری اراضی، ایجاد بانک داده های رایگان از نقشه های معماری و مهندسی مقاوم متناسب با اقلیم های مختلف، تجهیز انبارهای تدارکاتی منطقه ای و آموزش مستمر سازندگان محلی و مدیران است.
  • تمرکززدایی و ایجاد نهاد حاکم واحد: تفویض اختیارات تصمیم گیری و مالی به استانداران و کمیته های محلی، ساده سازی موقت مقررات تدارکات و صدور مجوزها با حفظ پاسخ گویی، و تعیین یک نهاد حاکم واحد برای هماهنگی میان دستگاه های دولتی، سازمان های مردم نهاد و کمک های بین المللی با گزارش دهی شفاف به عموم ضروری است.
  • بهره گیری از فناوری های نوین ساخت و مدیریت داده: استفاده از روش های ساخت وساز صنعتی، مدولار و پیش ساخته (مانند قاب های فولادی سبک) که زمان ساخت را به شدت کاهش داده و نیاز به نیروی کار متخصص در محل را کم می کند، سرعت بازسازی را متحول می سازد. همچنین استفاده از پهپادها و سامانه های اطلاعات جغرافیایی (GIS) برای ارزیابی لحظه ای خسارات و دسته بندی ساختمان ها، و به کارگیری فناوری های پرداخت همراه برای انتقال سریع و شفاف کمک های نقدی به آسیب دیدگان، کارایی اجرایی را به حداکثر می رساند.
  • بازسازی مالک محور و توانمندسازی مالی: جایگزینی رویکرد پیمانکارمحور متمرکز با الگوی بازسازی مالک محور، از طریق پرداخت مستقیم کمک های بلاعوض و تسهیلات کم بهره (متناسب با نرخ تورم) به خانوارها و استقرار دفاتر پشتیبانی فنی و نظارت رایگان در مناطق آسیب دیده، ضمن تقویت اشتغال محلی و زنجیره تامین بومی، کیفیت و سرعت ساخت را تضمین می کند.

جمع بندی

تجربه های متعدد ایران در مواجهه با زمین لرزه ها و سیلاب های ویرانگر نشان می دهد که بازسازی پس از سانحه فرایندی چندبعدی است که موفقیت آن تنها با ساخت و ساز فیزیکی حاصل نمی شود، بلکه در گرو پیوند هم زمان سرعت اجرایی، پایداری فنی، عدالت مالی و احیای سرمایه اجتماعی است. با وجود شکل گیری ساختارهای قانونی و نهادی مدیریت بحران در کشور، تداوم شکاف میان ضوابط مهندسی و اجرای واقعی، بوروکراسی های دست وپاگیر، ناهماهنگی بین دستگاهی و نادیده گرفتن ویژگی های فرهنگی و اقتصادی جوامع محلی، همچنان روند بازیابی را با کندی و فرسایش مواجه می سازد. برون رفت از این چرخه آسیب پذیری نیازمند تغییر پارادایم از واکنش های مقطعی پس از حادثه به سرمایه گذاری پیشگیرانه و آمادگی پیش از بحران است. سریع ترین و پایدارترین مسیر برای بازسازی جامع و «ساخت بهتر از قبل»، اعتمادسازی، شفافیت در تخصیص منابع و توانمندسازی جوامع محلی به عنوان بازیگران اصلی بهبودی خویش است؛ به گونه ای که دولت، نهادهای عمومی و شرکای بین المللی نه در جایگاه تصمیم گیرنده تحمیلی، بلکه در نقش تسهیل گر و پشتیبان فنی و مالی عمل کنند تا هر فاجعه به نقطه شروعی برای شکل گیری جوامعی مقاوم تر و منسجم تر تبدیل شود.

این مطالعه در مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی توسط مهدی زارع و مهسا پایاب در سال ۱۴۰۴ انجام شده است.

امتیاز کاربر 0 (0 رای)

مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی

مرکز پژوهش‌ های مجلس شورای اسلامی نهادی وابسته به مجلس شورای اسلامی ایران است که پژوهش‌ های علمی لازم را جهت استفاده در برنامه‌ریزی‌ ها و تصمیمات حقوقی و فناورانه انجام می‌ دهد. ورود به صفحه انديشکده

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا