تدوین راهبردحکمرانی

چگونگی اعمال قدرت در بحران شیوع ویروس کرونا

ارائه اقدامات راهبردی برای بهینه‌ سازی حد اعمال قدرت دولت‌ بر شهروندان در بحران شیوع کرونا

شیوع ویروس کرونا در جهان، افزایش اعمال قدرت دولت ‌ها بر شهروندان را به همراه داشته است. قرنطینه‌ شهرها و افراد، تعطیلی بسیاری از کسب ‌و کارها، الزام حفظ فاصله‌ اجتماعی و عدم اجازه‌ برگزاری تجمعات از جمله مواردی هستند که با اعمال قدرت‌ دولت ‌ها محقق شده ‌اند و آزادی افراد جامعه را محدود کرده ‌اند. با توجه به اینکه اعمال قدرت هر چه در سطح پایین ‌تری باشد بهتر است، می ‌توان حکم کرد که حتی در این شرایط باید دنبال حد بهینه‌ اعمال قدرت همراه با کم ‌ترین سلسه ‌مراتب تسلط بود. با ایجاد سازوکارهای قانونی باید از سواستفاده نهاد ناظر برای کسب قدرت بیشتر جلوگیری کرد و همچنین حق پرسش‌ گری شهروندان و مسئولیت پاسخ ‌گویی مدیران و متخصصان را به رسمیت شناخت.

ضرورت و اهداف پژوهش

شیوع ویروس کرونا منجر شده است که دولت‌ ها با تعیین باید ها و نباید ها برای شهروندان، اعمال قدرت ‌کنند. قرنطینه‌ شهرها و افراد، عدم حق خروج از منزل، عدم اجازه‌ ورود به پارک‌ ها و اماکن تفریحی، تعطیلی بسیاری از کسب‌وکارها، الزام حفظ فاصله‌ اجتماعی، عدم اجازه‌ برگزاری تجمعات و عدم اجازه ورود به اماکن مقدس از جمله این موارد هستند. دولت مدرن پس از بسط قدرتش در شرایط بحرانی، به راحتی حاضر نیست قدرت تجمیع شده خود را از دست بدهد. به همین دلیل یکی از مخاطرات اصلی در زمان بحران‌ ها، این است که دولت‌ ها از بحران‌ سو استفاده کرده و توان اعمال قدرت خود را بدون دلایل موجه افزایش داده و مردم را بیشتر تحت سلطه خود قرار دهند. در این پژوهش، حد بهینه اعمال قدرت بررسی شده و سیاست‌ های راهبردی در این زمینه ارائه می‌ شود.

کرونا و اعمال قدرت

تهدید ویروس کرونا به علت واگیر شدید و نرخ مرگ و میر بالا، بحرانی ایجاد کرد که تبدیل به دلیلی مناسب برای اعمال قدرت دولت‌ها شد. در چنین شرایطی باید بازه زمانی بهینه و سازوکار‌های منصفانه برای اعمال قدرت را پیدا کرد. همچنین باید سازوکاری اتخاذ شود که اعمال قدرت را با کم‌ترین سلسه‌ مراتب تسلط همراه سازد.

درمورد بهینه نگهداشتن حد اعمال قدرت، می‌ توان با فعال نگه داشتن افکار عمومی و ایجاد فضای فکری پویا، حد کاهش یا افزایش تهدید را برای مدیران مشخص کرد تا متناسب با آن، اعمال قدرت نیز کاهش یا افزایش یابد.کاهش پویایی این فضای فکری، زمینه‌ی سو استفاده از قدرت برای زمان پسابحران را ایجاد می‌کند. برای جلوگیری از این موضوع، باید سازوکاری قانونی تدوین شود که طبق آن بتوان زمان پایان شرایط بحران را مشخص کرد تا پس از آن همه چیز باید به شرایط عادی بازگردد. همچنین این سازوکار قانونی می‌ تواند برای شروع بحران‌ های بعدی هم شرایط روشنی را معین کند.

درمورد حداقل نگه داشتن سلسه‌ مراتب قدرت، باید مدیریت‌ های محلی را هر چه بیشتر فعال کرد و قدرت را در اختیار آن‌ ها قرار داد. همچنین باید از مدیریت‌ های مرکزی به عنوان تنظیم‌ گر بین این گروه‌ های محلی استفاده کرد. فعال کردن مدیریت‌ های محلی سیستم را به ‌لحاظ کارایی در سطح بالاتری قرار می‌ دهد، چرا که این مدیریت‌ ها نسبت به اوضاع محله، شهر، استان و منطقه‌ خود آگاه‌ تر هستند. قابل ذکر است که نقش مدیران مرکزی در شرایط بحران، ایجاد هماهنگی بین مدیریت‌ های محلی و پرداختن به مسائل کلان و ملی است.

نظارت

نظارت در بحران کرونا مسئله‌ مهمی است که توسط رئیس جمهور و به شکل عمومی اطلاع رسانی شده است. به طور کلی، نظارت در مورد اطلاعات افراد کرونایی مانع از انتشار ویروس می ‌شود. با وجود آن که برخی بیماران از درز اطلاعاتشان رضایت ندارند، محرمانه نگه داشتن اطلاعات بیماران در فرایند کنترل این بحران به صلاح نیست. از طرفی دیگر، انباشت اطلاعات برای نهاد ناظر قدرت ‌آفرین است. در این شرایط، باید اطلاعات را با در نظر گرفتن حقوقی برای بیماران، ثبت و منتشر کرد. به عنوان مثال، برای جلوگیری از سواستفاده، نام بیماران کرونایی باید پس از مدتی از اسناد بیمارستان ‌ها و مراکز دولتی حذف شود. همچنین باید با سازوکاری قانونی ایجاد شود که اطلاعات بیماران فقط برای اهداف سلامتی استفاده شود.

متخصصان، مسئولان و مسئولیت ‌پذیری

متخصص از این جهت که توصیه یا تجویزی را برای دیگری یا اجتماع عرضه می‌ کند، قدرت اعمال نظر به دست می‌ آورد. در شرایط شیوع ویروس کرونا، پزشکان‌ به‌ مثابه متخصص وارد می ‌شوند و توصیه ‌های مشورتی ارائه می‌ کنند. با وجود آن که تلاش و کوشش مدیران و متخصصان ستودنی است، این متخصصان باید مسئولیت تصمیم ‌ها و سیاست‌ های خود را بپذیرند. حق پرسش‌ گری شهروندان و مسئولیت پاسخ‌ گویی مدیران و متخصصان را نمی ‌توان به بهانه کاهش بازدهی اقدامات نادیده گرفت. بنابراین، رسانه ‌های مختلف باید زمینه را برای پرسش ‌گری مردم ایجاد کرده و متخصصان و مسئولین را نسبت به پذیرش مسئولیت تصمیم ‌هایشان آگاه کنند. برگزاری برنامه‌ های گفتگو محور در رسانه ‌های رسمی، در این زمینه راهگشا است.

سیاست ‌ها، راهبردها و اقدامات پیشنهادی

در ادامه برای کنترل حد اعمال قدرت در بحران کرونا، اقدامات زیر پیشنهاد می ‌شود:

تحول نحوه‌ اعمال قدرت حاکمیت و استفاده از ظرفیت ‌های مردمی و محلی

بسیاری از امور مانند تولید محصولات پیشگیری، توزیع مویرگی و هوشمند آن، شناسایی اقشار آسیب ‌دیده از بحران کرونا، با بسیج ملی و حضور مردم در منطقه و محله‌ خود سامان می‌ یابد. شکل‌‌ گیری شبکه‌ میان حاکمیت و تشکل ‌ها برای تبادل اطلاعات و تامین مواد اولیه و بودجه‌ هزینه ‌های جاری فعالیت ‌ها، نتیجه بهتری به همراه دارد.

بازطراحی ساختار ستاد و تعریف جامع‌ تر کارویژه‌ های آن

در کنار شبکه‌ مویرگی و مردمی شکل گرفته، مطلوب است تصمیم‌گیری ‌های مرتبط با شرایط خاص منطقه ‌ای و محلی به خود مناطق سپرده شوند.

شفاف شدن حدود اعمال قدرت ستاد مبارزه با کرونا و مشخص شدن نسبت آن با قوای اصلی حاکمیت

یکی از معضلات مهم در این بحران‌ ها، شکل‌ گیری قواعد نوشته و نانوشته ‌ای است که پس از بحران نیز از بین نمی ‌روند. برای جلوگیری از این مشکل، باید تمامی ابلاغیه‌ های ستاد مبارزه با کرونا پس از اتمام شرایط بحرانی ملغی شده و در صورت عدم تمکین، مجازات تخطی از قانون در نظر گرفته شود. مجلس موظف است قانونی در مورد بحران، بایسته ‌های قانونی آن، شروع و پایان آن و ستاد لازم برای مقابله با بحران، به تصویب برساند. این قانون می ‌تواند در بحران‌ های بعدی با معیارهای روشنی، شروع و پایان و نحوه‌ مدیریت قانونی بحران را مشخص کند.

پررنگ شدن ساختاری مشارکت مردمی و اعطای مسئولیت ‌های مختلف به بخش ‌های مسئولیت‌پذیر و چند پیشنهاد جزئی

  •  مشارکت دادن تمامی اقشار مسئولیت ‌پذیر در نظارت همگانی.
  •  طراحی بسته ‌های کامل مراقبت از بیمار کرونایی در خانه.
  • پویش‌ های همدلی و کمک به اقشار آسیب ‌دیده.
  • سیستم پایش مستمر بیماری کرونا به صورت آنلاین و آفلاین تحت نرم ‌افزار و یا بستر وب.
  • بازرسی نهادی و مردمی از مشاغل.

سازماندهی سامانه نظارت بر صاحبان احتمالی منافع بیشتر در دوران شیوع بیماری

در دوره بحران، برخی صنوف و شغل‌ ها، بنابر دلایل مختلف فرصت ‌های استفاده مالی و مادی بیشتری می ‌یابند. ضمن شناسایی این نهادها، باید سامانه ‌های نظارتی به طور ویژه بر فعالیت آن‌ ها نظارت کنند.

ساماندهی نظارت بر عملکرد بخش ‌های مختلف حاکمیتی جهت عدم سو‌استفاده از شرایط بحران

انفعال و غفلت رسانه‌ ها و نهادهای نظارتی، نباید منجر به سواستفاده نهادهای مختلف از شرایط اضطراری فعلی شود.

جمع ‌بندی

در بحران شیوع ویروس کرونا، حد اعتدال در اعمال قدرت‌ دولت ‌ها بر شهروندان باید رعایت شود. در این زمینه، پیشنهاد می‌ شود در امور مختلفی مانند تولید محصولات پیشگیری و پویش‌ های همدلی و کمک به اقشار آسیب ‌دیده، از ظرفیت ‌ها و مشارکت ‌های مردمی و مدیریت‌ های محلی استفاده شود. حدود اعمال قدرت ستاد مبارزه با کرونا باید طبق قانون مشخص شود و همچنین بر صاحبان احتمالی منافع بیشتر و عملکرد بخش ‌های مختلف حاکمیتی جهت جلوگیری از سو‌استفاده در شرایط بحران، نظارت کامل به عمل آید.

این مطالعه در اندیشکده راهبردی مهاجر با همکاری مهدی خلیلی و مهدی طهماسبی در سال ۱۳۹۹ انجام شده است.

امتیاز کاربر ۴ (۱ رای)
برچسب ها

اندیشکده راهبردی مهاجر

اندیشکده مهاجر می کوشد پلی میان دو عرصه تحقیقات بنیادین و تاریخی و الهیاتی، و سیاستگذاری های کاربردی و تکنوکراتیک ناظر به مسائل کشور باشد. ورود به صفحه انديشکده

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

بستن
بستن