هم مسالگی غذایی

تحولات ژئوپلیتیکی، بحران های اقلیمی و اختلالات زنجیره های تامین جهانی در سال های اخیر، محدودیت های رویکردهای متعارف به امنیت غذایی را آشکارتر کرده اند. پایداری دسترسی به غذا به شبکه ای گسترده از روابط اقتصادی، زیرساختی، فناورانه و سیاسی وابسته است که از مرزهای ملی فراتر می رود. اختلال در یکی از اجزای این شبکه، از مسیرهای مختلف می تواند امنیت غذایی بازیگرانی را تحت تاثیر قرار دهد که حتی روابط اقتصادی مستقیم یا مناسبات سیاسی دوستانه ای با یکدیگر ندارند. با وجود گسترش مطالعات مربوط به وابستگی متقابل، تاب آوری زنجیره های تامین و ریسک های سیستمی، همچنان نیاز به چارچوبی وجود دارد که توضیح دهد چگونه آسیب پذیری های امنیت غذایی بازیگران مختلف به یکدیگر متصل می شوند، اختلالات چگونه میان آن ها انتقال می یابند و چرا تصمیمات یک بازیگر برای حفاظت از امنیت غذایی خود ممکن است آسیب پذیری بازیگران دیگر را کاهش دهد یا تشدید کند.

ضرورت و اهداف پژوهش

بخش مهمی از سیاست گذاری امنیت غذایی همچنان بر ارزیابی وضعیت کشورها به صورت مستقل استوار است. شاخص هایی مانند تولید داخلی، وابستگی به واردات، ذخایر غذایی، دسترسی به منابع آب و توان اقتصادی خانوارها برای شناخت وضعیت امنیت غذایی ضروری اند، اما به تنهایی نمی توانند همه ابعاد آسیب پذیری را توضیح دهند. در نظام غذایی معاصر، ممکن است دو کشور از نظر ظرفیت تولید، درآمد، منابع طبیعی و میزان وابستگی به واردات تفاوت های چشمگیری داشته باشند، اما از طریق یک مسیر دریایی، بازار نهاده، شبکه انرژی یا زیرساخت مشترک در معرض پیامدهای یک اختلال قرار گیرند. شدت و نوع این پیامدها نیز لزوما یکسان نیست. کشوری ممکن است با افزایش هزینه واردات مواجه شود، در حالی که کشور دیگر با اختلال در تولید، کاهش درآمد صادراتی یا محدودشدن دسترسی به نهاده های کشاورزی روبه رو شود.

این وضعیت نشان می دهد که شناخت آسیب پذیری غذایی تنها با بررسی ویژگی های داخلی کشورها کامل نمی شود. روابط میان بازیگران و ساختار سامانه هایی که امنیت غذایی آنان به آن وابسته است نیز باید موضوع تحلیل قرار گیرد. پژوهش حاضر از همین نقطه آغاز می شود و با معرفی مفهوم «هم مسالگی غذایی»، چارچوبی برای مطالعه این پیوندها و پیامدهای آن ها ارائه می کند. با تمرکز بر پیوندهای ساختاری میان امنیت غذایی، انرژی، زیرساخت های حیاتی و مناسبات ژئوپلیتیکی، می کوشد بُعدی رابطه ای از آسیب پذیری غذایی را تبیین کند که در تحلیل های متعارف کشورمحور کمتر مورد توجه قرار گرفته است.

نوآوری نظری: از آسیب پذیری کشورها به آسیب پذیری های به هم پیوسته

مهم ترین نوآوری این پژوهش، صورت بندی «هم مسالگی غذایی» به عنوان یک وضعیت رابطه ای و سیستمی در حوزه امنیت غذایی است. هم مسالگی غذایی وضعیتی است که در آن آسیب پذیری های امنیت غذایی دو یا چند بازیگر، حتی بازیگرانی که از نظر سیاسی یا ژئوپلیتیکی با یکدیگر اختلاف دارند، از طریق سامانه های مشترک یا به هم پیوسته به یکدیگر متصل می شوند و مسیرهایی برای انتقال اختلال و پیامدهای آن شکل می گیرد.

در این چارچوب، آسیب پذیری صرفا ویژگی مستقل یک کشور یا نظام غذایی نیست، بلکه می تواند از موقعیت آن کشور در شبکه ای از روابط و وابستگی ها نیز ناشی شود. به همین دلیل، تحلیل امنیت غذایی علاوه بر بررسی ظرفیت ها و محدودیت های داخلی، مستلزم شناخت ساختار روابطی است که بازیگران را به یکدیگر پیوند می دهد.

اهمیت نظری این مفهوم در تمایز آن از چند مفهوم شناخته شده در ادبیات امنیت غذایی و اقتصاد سیاسی بین الملل است. وابستگی متقابل، وجود روابط و پیوندهای اقتصادی یا کارکردی میان بازیگران را توضیح می دهد، اما هر رابطه وابستگی متقابل لزوما به معنای هم مسالگی غذایی نیست. هم مسالگی زمانی موضوعیت می یابد که این روابط، آسیب پذیری های امنیت غذایی بازیگران را به یکدیگر متصل کنند و مسیرهای معتبری برای انتقال اختلال و پیامدهای آن وجود داشته باشد.

مفهوم ریسک سیستمی نیز به چگونگی گسترش اختلالات در سامانه های پیچیده توجه دارد. هم مسالگی غذایی از این ادبیات بهره می گیرد، اما مسئله مشخص تری را دنبال می کند: اینکه آسیب پذیری های غذایی چه بازیگرانی، از چه مسیرهایی و با چه پیامدهای نامتقارنی به یکدیگر پیوند خورده اند و این وضعیت چه امکانات یا محدودیت هایی برای کنش سیاسی آنان ایجاد می کند. همچنین مواجهه چند کشور با یک تهدید مشترک، به تنهایی برای احراز هم مسالگی کافی نیست. آنچه اهمیت دارد، وجود پیوندهای ساختاری و مسیرهای انتقال اختلال میان آسیب پذیری های آن هاست.

بر این اساس، پژوهش سه بُعد اصلی را برای تحلیل هم مسالگی غذایی مورد توجه قرار می دهد: قرارگرفتن بازیگران در معرض اختلال از طریق سامانه های مشترک یا به هم پیوسته، انتقال و هم زمان شدن پیامدهای اختلال در میان آنان و ظرفیت بی ثبات سازی متقابل ناشی از این ارتباطات. این ابعاد امکان می دهند که هم مسالگی نه صرفا به عنوان توصیفی از وجود وابستگی، بلکه به عنوان چارچوبی تحلیلی برای شناخت ساختار، شدت و پیامدهای ارتباط میان آسیب پذیری های غذایی مطالعه شود.

نامتقارن بودن آسیب پذیری ها و اهمیت روابط قدرت

یکی دیگر از ویژگی های مهم چارچوب هم مسالگی غذایی، توجه به ماهیت نامتقارن روابط است. اتصال آسیب پذیری های کشورها به یکدیگر به معنای برابری میزان آسیب، قدرت تصمیم گیری یا توان سازگاری آن ها نیست. در یک شبکه مشترک تامین غذا، برخی بازیگران ممکن است از منابع مالی، مسیرهای جایگزین، ذخایر راهبردی یا ظرفیت بیشتری برای تغییر تامین کنندگان برخوردار باشند. در مقابل، بازیگران دیگر ممکن است با محدودیت های ساختاری شدیدتری مواجه شوند و هزینه بیشتری از اختلالات متحمل شوند.

افزون بر این، اقدام یک کشور برای کاهش آسیب پذیری خود، مانند تغییر مسیر تجارت، محدودکردن صادرات یا افزایش ذخیره سازی، می تواند ساختار وابستگی ها را تغییر دهد و بخشی از هزینه های بحران را به دیگران منتقل کند. بنابراین، هم مسالگی غذایی لزوما رابطه ای متوازن یا همکاری جویانه نیست. این وضعیت می تواند در کنار وابستگی متقابل، زمینه شکل گیری اهرم های قدرت، رقابت بر سر منابع و حتی استفاده سیاسی از آسیب پذیری های دیگران را فراهم سازد. توجه به این موضوع، چارچوب هم مسالگی را به مباحث اقتصاد سیاسی بین الملل، ژئوپلیتیک غذا و مطالعات امنیت پیوند می دهد.

تنگه هرمز؛ عرصه ای برای شناخت هم مسالگی غذایی

پژوهش حاضر با بررسی پیوندهای میان امنیت غذایی، انرژی و زیرساخت های حیاتی در منطقه خلیج فارس و تنگه هرمز، ظرفیت توضیحی چارچوب هم مسالگی غذایی را نشان می دهد. تنگه هرمز صرفا یک مسیر انتقال نفت و گاز نیست. اهمیت این آبراه در شبکه جهانی انرژی، حمل ونقل دریایی و تجارت نهاده های کشاورزی موجب شده است که اختلال در عملکرد آن بتواند از مسیرهای مختلف بر امنیت غذایی کشورهای منطقه و حتی بازیگران خارج از این جغرافیا اثر بگذارد.

افزایش هزینه انرژی، تغییر قیمت و دسترسی به کودهای شیمیایی، افزایش هزینه حمل ونقل و بیمه دریایی و اختلال در جریان کالاهای اساسی، از جمله مسیرهایی هستند که می توانند پیامدهای یک بحران ژئوپلیتیکی را به نظام های غذایی منتقل کنند. با این حال، آثار چنین اختلالی برای همه کشورها یکسان نخواهد بود. کشورهای واردکننده غذا، صادرکنندگان انرژی، تولیدکنندگان نهاده های کشاورزی و اقتصادهای وابسته به خدمات لجستیکی، هر یک ممکن است با ترکیب متفاوتی از هزینه ها و محدودیت ها روبه رو شوند.

از منظر هم مسالگی غذایی، اهمیت تنگه هرمز در آن است که نشان می دهد امنیت غذایی بازیگران رقیب نیز ممکن است به عملکرد سامانه هایی وابسته باشد که اختلال در آن ها پیامدهایی فراتر از مرزها و اختلافات سیاسی ایجاد می کند. این وضعیت حتی می تواند کشورهایی را به یکدیگر مرتبط سازد که روابط دیپلماتیک محدود یا تعارضات امنیتی جدی دارند. البته وجود چنین پیوندی به معنای برابری آسیب پذیری ها یا شکل گیری خودکار همکاری میان آنان نیست.

هم مسالگی غذایی و مسیرهای متفاوت واکنش سیاسی

یکی از نتایج مهم چارچوب پیشنهادی آن است که اتصال آسیب پذیری های غذایی، الزاما به همکاری منجر نمی شود. بازیگران در مواجهه با این وضعیت ممکن است راهبردهای متفاوتی اتخاذ کنند. در برخی شرایط، شناخت هزینه های مشترک اختلال می تواند انگیزه همکاری کارکردی، تبادل اطلاعات، هماهنگی لجستیکی و ایجاد سازوکارهای محدود مدیریت بحران را تقویت کند.

در شرایط دیگر، دولت ها ممکن است برای کاهش آسیب پذیری خود به تغییر مسیرهای تجاری، تنوع بخشی به تامین کنندگان، افزایش ذخایر یا رقابت برای دسترسی به منابع روی آورند. این اقدامات ممکن است تاب آوری یک کشور را افزایش دهند، اما هم زمان آسیب پذیری دیگران را تشدید کنند. همچنین در محیط های سیاسی پرتنش، روابط وابستگی می توانند امنیتی شوند و به ابزاری برای فشار، محدودسازی دسترسی یا اعمال قدرت تبدیل شوند. در برخی وضعیت ها نیز فقدان اعتماد و ضعف هماهنگی نهادی، پاسخ هایی پراکنده و کم اثر به بحران ایجاد می کند.

از این رو، پژوهش میان وجود هم مسالگی غذایی و نحوه مدیریت سیاسی آن تمایز قائل می شود. این تمایز از اهمیت ویژه ای برخوردار است، زیرا نشان می دهد که پیامدهای سیاسی آسیب پذیری های به هم پیوسته از پیش تعیین شده نیستند و به ساختار قدرت، ظرفیت نهادی، سطح اعتماد و انتخاب های سیاستی بازیگران بستگی دارند.

صلح غذایی؛ امکانی برای همکاری در شرایط رقابت

در امتداد این چارچوب، پژوهش به ظرفیت همکاری های موضوع محور در حوزه امنیت غذایی نیز توجه می کند. «صلح غذایی» در این برداشت، به معنای پایان اختلافات سیاسی، ایجاد اتحاد راهبردی یا تحقق صلح جامع میان کشورها نیست.

صلح غذایی به امکانی اشاره دارد که در آن بازیگران، با وجود تداوم رقابت ها و اختلافات، برای کاهش برخی آسیب پذیری های به هم پیوسته خود به همکاری های مشخص و محدود روی می آورند. چنین همکاری هایی می توانند در حوزه حفاظت از جریان کالاهای اساسی، تبادل اطلاعات هشدار زودهنگام، هماهنگی در مدیریت اختلالات لجستیکی و حفظ کارکرد زیرساخت های حیاتی شکل گیرند. منطق این رویکرد آن است که برخی مخاطرات امنیت غذایی را نمی توان صرفا با اقدامات یک جانبه مهار کرد. هنگامی که عملکرد یک سامانه مشترک بر امنیت غذایی چند بازیگر اثر می گذارد، مدیریت هماهنگ آن ممکن است هزینه کمتری نسبت به اقدامات منفرد و رقابتی داشته باشد.

با این حال، تحقق همکاری به وجود منافع مشترک وابسته نیست و نیازمند شرایط سیاسی و نهادی مساعد، توافق بر سر قواعد مشخص و سازوکارهای قابل اتکا برای اجرای تعهدات است. بنابراین، صلح غذایی یکی از مسیرهای ممکن مدیریت هم مسالگی است و چارچوب نظری پژوهش، هم ظرفیت همکاری و هم موانع و پیامدهای رقابتی آن را مورد توجه قرار می دهد.

دلالت های سیاستی برای امنیت غذایی و دیپلماسی منطقه ای

چارچوب هم مسالگی غذایی می تواند افق تازه ای برای طراحی سیاست های امنیت غذایی در سطح ملی و منطقه ای فراهم کند. نخستین دلالت آن، ضرورت عبور از ارزیابی صرفا کشورمحور و توجه به آسیب پذیری های ناشی از روابط و زیرساخت های به هم پیوسته است. در این رویکرد، سیاست گذار باید علاوه بر سنجش ظرفیت تولید، ذخایر و تجارت خارجی، مسیرهای انتقال اختلال و پیامدهای تصمیمات سایر بازیگران را نیز شناسایی کند.

در سطح منطقه ای، چنین تحلیلی می تواند مبنای طراحی همکاری های عملی در حوزه هایی باشد که منافع کاهش ریسک در آن ها قابل شناسایی است. هماهنگی برای استمرار جریان کالاهای اساسی در شرایط بحران، ایجاد سازوکارهای تبادل اطلاعات، همکاری در مدیریت ریسک های حمل ونقل و بررسی امکان هماهنگی در ذخایر و تامین اضطراری، از جمله گزینه های قابل مطالعه اند.

در حوزه دیپلماسی نیز این چارچوب نشان می دهد که امنیت غذایی می تواند در کنار موضوعات سنتی انرژی، تجارت و امنیت دریایی، جایگاه مستقل تری در گفت وگوهای منطقه ای پیدا کند. با این وجود، همکاری منطقه ای جایگزین تقویت ظرفیت های ملی، تنوع بخشی به منابع تامین یا مدیریت ذخایر راهبردی نیست. هدف، طراحی ترکیبی از اقدامات ملی و سازوکارهای همکاری است که بتواند آسیب پذیری های داخلی و ارتباطی را به صورت هم زمان کاهش دهد.

جمع بندی

پژوهش «هم مسالگی غذایی» تلاشی برای توسعه چارچوب مفهومی مطالعات امنیت غذایی و توضیح بُعدی از آسیب پذیری است که در پیوند میان بازیگران و سامانه های مشترک شکل می گیرد. نوآوری اصلی این پژوهش در معرفی وابستگی متقابل یا سرایت ریسک به عنوان پدیده هایی جدید نیست. این مفاهیم پیشینه ای شناخته شده در ادبیات علمی دارند. سهم نظری پژوهش در پیوند دادن آن ها در چارچوبی مشخص برای تحلیل امنیت غذایی است؛ چارچوبی که نشان می دهد روابط پشتیبان تامین غذا چگونه می توانند هم زمان به مسیرهای انتقال اختلال، توزیع نامتقارن آسیب پذیری و شکل گیری فرصت ها یا ابزارهای جدید قدرت تبدیل شوند.

این نگاه، امکان تحلیل امنیت غذایی را از سطح وضعیت مستقل کشورها به سطح روابط میان آسیب پذیری های آن ها گسترش می دهد و زمینه ای برای بررسی پیامدهای متفاوت سیاسی این روابط فراهم می سازد. بررسی تنگه هرمز و پیوندهای غذا، انرژی و زیرساخت های حیاتی در خلیج فارس، نمونه ای از کاربرد این چارچوب در محیطی است که رقابت ژئوپلیتیکی و وابستگی های کارکردی به صورت هم زمان حضور دارند.

در چنین محیطی، شناخت هم مسالگی غذایی می تواند به سیاست گذاران کمک کند تا علاوه بر شناسایی منشا اختلالات، نحوه انتقال پیامدها، توزیع هزینه ها و امکان مدیریت مشترک برخی مخاطرات را نیز در تصمیم گیری های خود لحاظ کنند. در نهایت، این پژوهش امنیت غذایی را نه صرفا مسئله ای مربوط به تولید و دسترسی درون مرزهای ملی، بلکه موضوعی مرتبط با ساختار روابط، توزیع قدرت و انتخاب های سیاسی در نظام غذایی معاصر معرفی می کند.

این پژوهش در اندیشکده سیاست گذاری غذایی کشتبان توسط محمد امامی در سال ۱۴۰۵ تدوین شده است.