دفاع مقدس؛ الگوی مردمپایه برای اقتصاد مقاومتی
مجتبی حسنی، با تحلیل دو رویکرد فعالانه و منفعلانه دربرابر تحریم‌ها، مولفه‌های موثر ازطرف مردم و مسئولان در دفاع مقدس را شرح داده و راهکارهایی برای به‌کارگیری این مولفه‌ها در تحقق اقتصاد مقاومتی ارائه کرده است.
تجربه مشارکت مردمی در دفاع مقدس چه درس‌هایی برای تحقق اقتصاد مقاومتی و مردمی‌سازی اقتصاد دارد؟ عوامل کلیدی این مشارکت چه بودند و چگونه می‌توان آن‌ها را در عرصه اقتصاد پیاده کرد؟
دکتر مجتبی حسنی، دکترای اقتصاد از دانشگاه علامه طباطبایی و نویسنده کتاب «اقتصاد مقاومتی و دفاع مقدس» (همراه با دکتر جواد کجوری)، در این گفت‌گو، به بررسی عوامل موثر بر حضور حداکثری مردم در دوران هشت سال دفاع مقدس و دلالت‌های آن برای اقتصاد مقاومتی پرداخته است. ایشان با تحلیل مدل تاثیرپذیری عوامل مختلف مانند رهبری امام خمینی (ره)، روحانیت، خانواده، مسئولین، مساجد و بسیج، و رسانه، نشان می‌دهد که چگونه ایمان و باورهای دینی همراه با ساختارهای جهادی توانست ملت ایران را به صحنه دفاع بکشاند. وی تاکید می‌کند که برای حضور مردم در عرصه اقتصاد، نیازمند «تفکر جهادی» و «ساختار جهادی» هستیم که ریشه در دین و باورهای انقلابی دارد. در این مصاحبه، ضمن تحلیل دو رویکرد فعالانه و منفعلانه دربرابر تحریم‌ها، مولفه‌های موثر ازطرف مردم و مسئولان در دفاع مقدس تبیین شده است و راهکارهایی برای به‌کارگیری این مولفه‌ها در تحقق اقتصاد مقاومتی ارائه می‌شود.
چرا دفاع مقدس الگویی برای اقتصاد مقاومتی است؟
آقای دکتر، چه ارتباطی بین دفاع مقدس و اقتصاد مقاومتی برقرار است؟ چرا باید تجربه دفاع مقدس را برای اقتصاد امروز مطالعه کنیم؟
رهبر معظم انقلاب بارها تاکید کرده‌اند که جنگ به‌وسیله مردم اداره شد. هم ارتش، هم سپاه و هم نیروهای گوناگون، متکی به مردم بودند؛ به ایمان مردم، به عشق مردم، به صفای مردم. خوشبختانه مردم ایران در صحنه‌های سیاسی و امنیتی حضور خود را به‌نحو احسن نشان داده‌اند؛ اما یکی از خلاها و نقاط ضعف امروز در زمینه اقتصاد است. هنوز نتوانسته‌ایم مردم را آن‌گونه که شایسته است به صحنه اقتصاد وارد کنیم. به‌همین دلیل ضرورت پرداختن به مقوله حضور مردم در اقتصاد و الگوبرداری از تجربه دفاع مقدس حائز اهمیت است.
هدف از بررسی وقایع تاریخی، کسب تجارب مفید و عبرت‌گرفتن از اشتباهات است. اساسا تحلیل وقایع تاریخی تا حد زیادی متاثر از نوع بینش و نگرش تحلیل‌گران است. هرچه این نگاه جامع‌تر باشد، نتایج حاصل از تحلیل ارزش بیشتری خواهد داشت. آن عزتی، اعتمادبه‌نفسی و احساس اقتداری که از ناحیه معنویت رزمندگان و جامعه اسلامی ما احساس شد و توانست آن حادثه عجیب و شگفت‌انگیز یعنی پیروزی در دفاع مقدس را رقم بزند، آن خصوصیات و آن خصلت‌ها، برای ملت ما و کشور ما یکی از بزرگ‌ترین نیازهاست.
دو منشا حضور مردم در دفاع مقدس
به‌طور کلی چه عواملی موجب حضور مردم در دوران دفاع مقدس شد؟
حضور مردم در دوران دفاع مقدس از دو منشا برآمده است:
- منشأ درونی: دلیل اصلی حضور و مشارکت مردم در عرصه جنگ، عواملی است که در فکر و اندیشه و نهایتا رفتار مردم تغییر و تحول به‌وجود می‌آورد. عنصر اصلی این تغییر و تحول، «دین» است. عامل دین‌داری و ایمان در سایه زعامت ولی‌فقیه بر جامعه اسلامی بود که چنین شوری در مردم به‌وجود آورد تا آن همه سختی را به جان بخرند.
- منشا بیرونی: منشا بیرونی به چگونگی عملکرد و سازوکار به‌کارگیری مردم در آن دوران برمی‌گردد؛ مانند اینکه ایجاد رابطه مردم با مسئولین چگونه بود و چه عواملی فرصت حضور مردم را در عرصه عمل فراهم می‌کرد. شاید در جامعه‌ای مردم انگیزه لازم را داشته باشند، اما اینکه چه‌مقدار بتوانند این انگیزه‌ها را به حوزه عملی و رفتاری برسانند، به ساختارها و قوانین رایج در آن کشور بستگی دارد.
سازوکار تاثیرپذیری مردم در دفاع مقدس
این عوامل چگونه بر هم تاثیر می‌گذاشتند و درنهایت منجر به حضور مردم می‌شدند؟
در یک مدل کلی، می‌توان عوامل موثر بر حضور مردم را شامل این موارد دانست: شخص حضرت امام خمینی (ره) به‌عنوان ولی‌فقیه، روحانیت و مراجع تقلید، خانواده، مسئولین، مساجد، هیئات و پایگاه‌های بسیج، فضای جبهه‌ها و رسانه. تمام تاثیرات نهایتا به فرد رزمنده و جهادگر در جبهه و پشت جبهه منتهی می‌شد تا زمینه‌ساز مشارکت او شود. نکته مهم این است که علت اصلی رفتار فداکارانه مردم را باید در زنده شدن اعتقاد مردم به دین و فضای دینی حاکم بر جامعه دانست؛ اما عواملی وجود داشت که این ایمان و اعتقاد را تقویت می‌کرد و موجب پایداری مردم در این مسیر شد.
امام خمینی(ره)؛ نقطه کانونی اعتماد و انگیزه
نقش امام خمینی(ره) در این میان چگونه بود؟
مهم‌ترین عامل تاثیرگذار بر مردم، حضور امام خمینی (ره) به‌عنوان یک رهبر و مرجع مذهبی-سیاسی بود که به مردم قوت قلب و اطمینان خاطر می‌داد. مردم با منش امام، ساده‌زیستی و دلسوزی او آشنا بودند و به او اعتماد داشتند. همین اعتماد همراه با محبت به امام، نوعی پیروی و اطاعت می‌آورد. مردم که با مفاهیم دینی درآمیخته بودند، تبعیت و همراهی و یاری امام را تنها مسیر درست دین‌داری تشخیص داده بودند. حضرت امام دارای شخصیتی جامع در ابعاد مختلف علمی و عملی بود که تمام خصوصیات یک رهبر را داشت: رهبری روشن‌بینانه، شجاعت و قاطعیت، معنویت و توکل، تواضع و فروتنی، سازش‌ناپذیری، باور به مردم، جمع بین دیانت و سیاست و ساده‌زیستی.
تاثیر امام در دو بعد قابل بررسی است:
- کارکرد انگیزشی: در دوران دفاع مقدس، هرگاه امام تشخیص می‌دادند کشور و انقلاب در خطر است، با بیاناتی سازنده و موثر مردم را به حضوری یکپارچه در صحنه جنگ فرامی‌خواندند. یکی از مفاهیمی که ایشان در جامعه احیا کرد، مفهوم «شهادت‌طلبی» بود. ایشان روحیه شهادت‌طلبی را منشا پیروزی بر تمامی قدرت‌های مادی تلقی می‌کردند.
- کارکرد نهادسازی: یکی از معجزات امام خمینی (ره)، نهادسازی برای انقلاب بود تا به این وسیله خلاهای موجود برطرف و حضور مردم و افکار دینی در جامعه نهادینه شود. نهادهایی مانند بسیج مستضعفین، جهاد سازندگی و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، زاییده تفکر انقلابی امام بودند و نقش بی‌بدیلی در به صحنه آوردن مردم ایفا کردند.
روحانیت؛ همراه و پیشتاز جبهه‌ها
روحانیت چه نقشی در این حماسه داشت؟
روحانیت با تبلیغ دین و روشن‌کردن مسیر مبارزه و تقویت معارف اسلامی در تک‌تک مردم و رزمندگان، تاثیر بسزایی در تقویت ایمان و باور مردم نسبت به پیروزی حق داشتند. روحانیت در دفاع مقدس نقش‌آفرینی‌های زیادی در خود جبهه و پشت جبهه داشت:
- حضور در جبهه‌های جنگ مانند یک رزمنده: روحانیون گاه برای تبلیغ می‌آمدند، گاه به‌عنوان رزمنده وارد میدان می‌شدند و گاه روحانیون رزمی-تبلیغی بودند که اثرشان از هواپیما و تانک هم بهتر بود. نمونه‌اش روحانیونی بودند که با عمامه به سر، در زیر شدیدترین آتش دشمن، گردان را از جا می‌کندند و به حرکت درمی‌آوردند.
- نقش مدیریتی: برخی روحانیون فرماندهی در رده‌های مختلف را برعهده گرفتند. این مسئولیت با توجه به قداست روحانیت، زیرمجموعه‌ها را بسیار کاراتر می‌کرد.
- ترویج ارزش‌های اخلاقی و آموزش‌های دینی: روحانیون از فرصت‌های بین عملیات‌ها استفاده می‌کردند و جبهه‌ها را به دانشگاهی برای رفع شبهات اعتقادی و فکری رزمندگان تبدیل کردند.
- حضور علما در میدان جنگ و تقویت روحیه: حضور علمای شاخصی چون رهبر معظم انقلاب، آیت‌الله بهاءالدینی، شهید اشرفی اصفهانی و دیگران در جبهه‌ها، به رزمندگان قوت قلب می‌بخشید.
- حفظ آرامش و روحیه جبهه و جهاد در پشت جبهه: خطبا، امامان جمعه و جماعت با تکرار مواضع امام و روشن‌سازی اهمیت دفاع، نقش مهمی در این زمینه داشتند.
- حمایت مالی از جنگ: علما بخشی از وجوهات را به جنگ اختصاص دادند و ستاد کمک‌رسانی فیضیه با حمایت‌های آن‌ها اقدامات درخشانی انجام داد.
خانواده و زنان؛ پشتوانه‌های پنهان دفاع
نقش زنان و خانواده در دفاع مقدس چه بود؟
هر تغییر و تحول بزرگی در جامعه، ریشه در خانواده دارد. جامعه ایران هم از این قاعده مستثنا نیست. مردان به‌عنوان مدیر خانواده با لبیک به ندای رهبر خویش به‌سوی جبهه‌ها شتافتند و این بانوان بودند که بار اداره خانواده در غیاب همسر را بر دوش می‌کشیدند. رهبر معظم انقلاب می‌فرمایند: «اگر مقاومت زنان نبود، جنگ در همان سال‌های ابتدایی تمام می‌شد .نقش خانواده‌ها با محوریت مادران و بانوان را می‌توان به سه دسته کلی تقسیم کرد:
- مدیریت همه‌جانبه خانواده در حین حضور همسر یا فرزند در جبهه و یا شهادت او: نوع مواجهه مادران و همسران شهدا با شهادت عزیزانشان، پدیده‌ای بسیار مقدس و آموزنده بود که خود موجب می‌شد سیل رزمندگان بیشتری راهی جبهه‌ها شوند.
- پشتیبانی مالی و امکاناتی جبهه‌ها: زنان کمک‌های نقدی (حتی اهدای طلا و جواهرات) و غیرنقدی (تهیه لباس، پخت مربا و نان، شستن لباس‌های خونی رزمندگان) فراوانی انجام می‌دادند. همچنین در طرح «انصار المجاهدین» از خانواده رزمندگان سرکشی و نیازهای آنان را برطرف می‌کردند.
- حضور در میادین جنگی: زنان در نقش‌های رزمی و نظامی (تهیه کوکتل مولوتف، دیده‌بانی)، پرستاری و امدادرسانی در بیمارستان‌های صحرایی و حتی نقش تبلیغی در جبهه‌های غرب کشور برای خنثی‌سازی تبلیغات دشمن حضور فعال داشتند.
مساجد و پایگاه‌های بسیج؛ سنگرهای مردمی
مساجد و بسیج چه کارکردی در جلب مشارکت مردمی داشتند؟
در دوران پیروزی انقلاب اسلامی، مساجد تا حدی نقش اولیه خود را بازیافتند و به‌عنوان سالم‌ترین مراکز خبررسانی برای مردم قرار گرفتند. با شروع دفاع مقدس، مساجد کارکردهای ویژه‌ای پیدا کردند:
- روحانی‌محوربودن: بالندگی مساجد مرهون تلاش‌های خالصانه روحانیونی بود که با تزریق فرهنگ ایثار و شهادت به اهالی مسجد، موجب همراهی هرچه بیشتر مردم می‌شدند.
- تربیت نیروهای مبارز: فرماندهان و رزمندگان دفاع مقدس غالبا تربیت‌یافته مساجد بودند و از همین پایگاه فرهنگی، تجربیات دفاعی و نظامی آموختند.
- پایگاه تبلیغ دفاع مقدس: حوادث جبهه‌ها و پیامدهای عملیات رزمندگان، بیشتر از تریبون‌های مساجد برای مردم تبیین می‌شد.
- جمع‌آوری کمک‌های مردمی: مساجد از مراکز مهم اعلام و جمع‌آوری اقلام موردنیاز جبهه‌ها بودند.
- حفظ همبستگی در جامعه: حضور تمامی اقشار در مساجد بدون توجه به تفاوت‌های ظاهری، باعث یکدلی و اتحاد بیشتر مردم شد.
- آموزش‌های اولیه نظامی: مساجد با توجه به فضاهای بزرگ، به یکی از مراکز آموزش نظامی تبدیل شدند.
- تشکیل بسیج مردمی: با فرمان امام در آذر ۱۳۵۸، بسیج مستضعفین شکل گرفت. با شروع جنگ، بسیج گسترش یافت و پایگاه‌های مقاومت بسیج در مساجد و محلات، نقش کلیدی در ثبت‌نام، آموزش و اعزام نیرو به جبهه‌ها ایفا کردند. اکثریت قریب به اتفاق رزمندگان از اعضای پایگاه‌های بسیج مساجد بودند.
رسانه و رادیو؛ قرارگاه بی‌قرار
رسانه چه نقشی در این میان داشت؟
در بین رسانه‌های دوران جنگ، آن که بیش از همه موثر بود و نقشی بسیار مهم و وسیع داشت، «رادیو» بود. رادیو به‌دلیل در دسترس‌بودن آسان، نقش مهمی در اطلاع‌رسانی جنگ داشت. مدیران وقت رادیو خاطرات جالبی از آن دوران دارند: «جنگ میان افراد همدلی به‌وجود آورده بود و همه عاشقانه کار می‌کردند. بزرگ‌ترین منبع الهام ما برای فعالیت‌هایمان خود جنگ بود. در تمام دوران جنگ، رئیس اصلی رادیو و تلویزیون، شخص حضرت امام (ره) بود. در اداره رادیو کاملا استقلال عمل داشتیم و مثل یک خانواده اداره می‌شدیم. کارکردهای اصلی رادیو عبارت بودند از: ایجاد روحیه و امید در جامعه، ایجاد ارتباط بین جبهه و پشت جبهه، انتقال رشادت‌ها به مردم و حمایت مردم به سربازان، پخش و تحلیل بیانات امام(ره)، خنثی‌سازی جنگ روانی دشمن، و تهییج نیروها در مقاطع عملیاتی. رادیو جبهه از سال ۱۳۶۵ به‌صورت تخصصی برای رزمندگان راه‌اندازی شد و اهدافی مانند تغذیه فکری و اخلاقی نیروها، برقراری ارتباط دائم میان رزمندگان و خانواده‌هایشان و تحلیل و تبیین رهنمودهای حضرت امام را دنبال می‌کرد.
دلالت‌ها و راهکارهای تجربه دفاع مقدس برای مردمی‌سازی اقتصاد
چگونه می‌توان از این تجربه برای مردمی‌سازی اقتصاد استفاده کرد؟
رمز موفقیت در دفاع مقدس، استفاده از ظرفیت‌های مختلف خصوصا مشارکت مردم بود. انگیزه این مشارکت به «تفکر و روحیه جهادی» برمی‌گشت و زمینه‌ساز حضور گسترده هم «سازمان‌های با مدیریت جهادی» بود. ورود این دو مولفه به عرصه اقتصاد می‌تواند آثار و برکات مشابهی به‌همراه داشته باشد. رهبر معظم انقلاب اولین لازمه تحقق اقتصاد مقاومتی را عزم جدی در سطوح مختلف مردم و مسئولان می‌دانند: «در درجه اول، عزم جدی مسئولان و مدیران اصلی و فعالان مردمی است؛ باید تصمیم بگیرند… بدون تصمیم جدی و راسخ، کار پیش نخواهد رفت». برای پیشرفت و ایجاد اقتصادی مقاوم و مردم‌محور باید در سه سطح عمل کرد:
- ایجاد انگیزه در مردم و فعالان اقتصادی: این انگیزه ازطریق «تربیت جامع دینی» شکل می‌گیرد. باید با استفاده از ظرفیت روحانیت، رسانه، مساجد و خانواده، فرهنگ کار و تلاش و خودباوری را در جامعه تقویت کرد.
- ایجاد آگاهی و مهارت‌های لازم: «توانمندسازی اقتصادی» مردم ازطریق آموزش‌های مهارتی و آگاهی‌بخشی درباره ظرفیت‌ها و فرصت‌های اقتصادی کشور ضروری است.
- جهاد اقتصادی در عرصه عمل: فراهم‌کردن بستر بیرونی و عملیاتی برای حضور مردم در اقتصاد، که وظیفه اصلی آن برعهده مسئولان است.
نکته مهم این است که ابتدا باید نقاط ضعف و قوت و ظرفیت‌های موجود در اقتصاد ایران را به‌دقت شناسایی کرد. این شناخت دقیق، زمینه اصلاح موانع و به‌کارگیری ظرفیت‌ها را فراهم می‌آورد.
برای ایجاد بسترهای درونی مشارکت مردمی، باید به‌سمت «تربیت جامع دینی» و «توانمندسازی اقتصادی» حرکت کنیم. برای ایجاد بستر بیرونی و عملیاتی، باید از عوامل موثر در پیشرفت‌های دفاع مقدس مانند استفاده از ظرفیت‌های مردمی و نخبگانی، کار جمعی و هم‌افزایی، طراحی برنامه‌های جسورانه با دقت کارشناسانه، آزادی عمل در اجرا با حمایت و نظارت، و توجه به بهره‌وری استفاده کنیم.
در یک جمع‌بندی کلی، علل اصلی حضور مردم در دفاع مقدس چه بود و این تجربه چه دلالتی برای اقتصاد مقاومتی امروز دارد؟
با نگاه کلی به مجموعه عوامل موثر بر حضور مردم در دوران دفاع مقدس، «روحیه و تفکر جهادی» و «ساختار جهادی» دو عاملی است که دیگر عوامل را دربرمی‌گیرد. این دو عامل، خود مدیون عامل «دین» هستند. خاصیت دین این است که هدف را طوری تنظیم می‌کند که گاهی فداکردن جان هم در راه رسیدن به این هدف، بر انسان لازم می‌شود. دین، هم به مردم «شور و حماسه» و هم «شعور و آگاهی» می‌دهد. علاوهبر دین، دو عامل تشدیدکننده دیگر هم موثر بودند: فضای جنگ فیزیکی که مردم را بیدار کرد و واقعا احساس کردند مورد هجوم قرار گرفته‌اند و دیدن رشادت‌ها و ازخودگذشتگی‌ها و تلاش خالصانه مسئولین و رزمندگان که خود انگیزه‌ای برای مشارکت بیشتر شد. امروز هم اگر بنا باشد که مردم فضای جنگ نرم اقتصادی را حس کنند، باید به آن‌ها آگاهی داد تا واقعا این جنگ اقتصادی را به‌گونه‌ای حس کنند که منجر به حضور فعال آن‌ها در عرصه‌های اقتصادی شود. نیازمند «تفکر جهادی» و «ساختار جهادی» هستیم که ریشه در دین و باورهای انقلابی دارد. باید نهادهای اقتصادی ما نیز همچون مساجد و پایگاه‌های بسیج در دوران دفاع، بتوانند مردم را سازماندهی کنند و بستر حضور آنان را فراهم آورند. همچنین رسانه‌ها باید با امیدآفرینی و شفافیت، ارتباط میان مردم و مسئولین را برقرار و اعتماد را که سرمایه اصلی مشارکت است، تقویت کنند.
