واکاوی علل عدم توسعه بندر خشک آپرین تهران

رشد اقتصاد وابسته به رشد تجارت بوده و رشد تجارت نیازمند وجود زنجیره تامین کارآمد در بخش های کالا و خدمات است. از جمله مهم ترین بخش های زنجیره تامین، امور مربوط به ذخیره سازی و جابه جایی کالا، خدمات، پول و اطلاعات و همچنین اقتصاد مربوط به آن ها است که از آن به لجستیک یا آماد یاد می شود. در شهر تهران 4 مرکز مهم و بزرگ ارائه خدمات لجستیکی وجود دارد. در این میان، تنها بندر خشک (راه آهن) آپرین و فرودگاه امام خمینی قابلیت ارائه اشکال متفاوت حمل و نقل را دارند. علاوه بر این به دلیل ضعف ساختار ریلی فرودگاه امام، آپرین پشتیبانی ریلی آن را برعهده دارد. از همین رو توسعه این مرکز لجستیکی از اهمیت ویژه ای برخوردار است.

ضرورت و اهداف پژوهش

نظام لجستیک، مجموعه ای از سیاست ها، قوانین، فرایندهای عملیاتی و زیرساخت های نرم افزاری و سخت افزاری است که به گونه ای طراحی می شود تا کالا و خدمات، به موقع، با هزینه مناسب و کیفیت مطلوب، در محل و زمان مناسب در اختیار مصرف کننده یا گیرنده نهایی قرار گیرد. یک نظام لجستیک کارآمد می تواند به رشد و توسعه اقتصادی کشورها کمک کند. یعنی هر چه در یک نظام لجستیک قابلیت حمل و نقل سریع تر، ارزان تر، ایمن تر و با خطای محاسباتی کمتر وجود داشته باشد، آن نظام لجستیک کارآمدتر است. این مسئله خصوصا در مورد کشور پهناوری مانند ایران که مراکز جمعیتی و تولیدی آن پراکنده و در فاصله ای طولانی نسبت به یکدیگر و نسبت به بنادر قرار دارد، حائز اهمیت بیشتری است.

تهران به عنوان تنها شهر لجستیک غیر ساحلی و به علت جمعیت بالا، مرکزیت سیاسی و مرکزیت اقتصادی این شهر، مهمترین مرکز لجستیک ایران محسوب می شود. در حال حاضر 4 مرکز مهم و بزرگ ارائه خدمات لجستیک در تهران وجود دارد. این مراکز عبارتند از گمرک غرب تهران، گمرک شهریار، بندر خشک آپرین و شهر فرودگاهی امام خمینی. محصور شدن گمرک ها در بافت شهری و شرایط ترافیکی و سطح پایین پدافند غیرعامل مانع عملکرد بهینه آن ها شده است. از این جهت بندر خشک آپرین به عنوان بزرگترین ایستگاه قطار های باری کشور، اهمیت ویژه ای در زنجیره لجستیک کشور و شهر تهران دارد. از این رو در این پژوهش به بررسی وضعیت بندر خشک آپرین تهران، علل عدم فعالسازی بندر خشک آپرین تهران و ارائه پیشنهادهایی جهت توسعه این بندر پرداخته شده است.

وضعیت کلی لجستیک در ایران

بررسی ها نشان می دهد که نظام لجستیک ایران از کارآمدی لازم برخوردار نبوده و جایگاه پایینی در عرصه بین الملل دارد. مطابق داده های بانک جهانی رتبه ایران در شاخص جهانی عملکرد لجستیک LPI در سال 2023 برابر 123 از میان 138 کشور بوده است و تنها 8 کشور وضعیت بدتری نسبت به ایران در حوزه لجستیک داشته اند. این رتبه در سال 2018 برابر 64 بود و از آن زمان تاکنون افت شدیدی را تجربه کرده است. در این راستا در سال 1397 سندی با عنوان «سند آمایش مراکز لجستیک» در وزارت راه و شهرسازی تهیه شد و در شورای عالی هماهنگی ترابری به عنوان مهم ترین نهاد تصمیم گیر در حوزه حمل و نقل به تصویب رسید.

به لحاظ اقتصادی، مطالعات صورت گرفته در زمینه لجستیک نشان می دهد که سهم هزینه های لجستیک از قیمت نهایی کالاها در ایران حدودا 2 برابر این شاخص در کشورهای توسعه یافته است. این در حالی است که در ایران سوخت یارانه ای به بخش حمل و نقل تعلق می گیرد و مصرف سوخت برای جابه جایی یک تن-کیلومتر کالا، دو برابر این شاخص در اتحادیه اروپا است. این مسئله نشان می دهد که هزینه های خالص لجستیک در ایران، بیش از چیزی است که بخش خصوصی با آن مواجه می شود و پرداخت می کند. همچنین سهم 10 درصدی راه آهن از حمل بار و تمرکز بیش از 70 درصدی تجارت خارجی کشور در دو بندر شهید رجایی و امام خمینی (ره) در کنار تجربیاتی نظیر اعتصاب کامیون داران و انفجار بندر شهید رجایی آسیب پذیری و ضعف پدافند غیرعامل کشور در حوزه لجستیک را گوشزد می کند. از این رو وضعیت نامطلوب نظام لجستیک کشور ریشه در عوامل گوناگونی از سیاست ها، قوانین، ساختار و زیرساخت های لجستیک دارد و می توان از جنبه های گوناگون به آن پرداخت.

بررسی وضعیت بندر خشک آپرین تهران

با رشد تجارت بین المللی و توسعه زنجیره تامین، دغدغه های مربوط به ازدحام بنادر دریایی، هزینه های حمل و نقل و بهینه سازی لجستیک موجب ابداع مفهومی به نام “بندر خشک” شده است. بندر خشک به عنوان یک مرکز لجستیکی داخلی، نقش مهمی در تسهیل حمل و نقل چندوجهی، اتصال به بنادر دریایی و ارتقاء رقابت پذیری مناطق سرزمینی ایفا می کند. یکی از بندرهای خشک ایران، بندر خشک تهران (مشهور به بندر خشک آپرین) است.

بندر خشک آپرین متعلق به راه آهن است که به منظور انتقال قسمتی از فعالیت های باراندازی، انبارش و تشریفات گمرکی از مناطق متراکم شهر به حاشیه تهران، ایجاد شده است. این مرکز مساحتی بالغ بر 800 هکتار دارد و در حاشیه شهر اسلام شهر در کیلومتر 15 جاده تهران- ساوه واقع شده است. در بندر خشک تهران بیش از 5 کیلومتر خط ریلی، 28 هکتار حیاط بارگنج جهت تخلیه و بارگیری محصولات گمرکی، سیستم های توزین ریلی و جاده ای، ساختمان مرکزی بندر و گمرک مستقل، سردخانه، خط تخلیه و بارگیری خودرو، انبار سرپوشیده یک هکتاری، سکوی تخلیه و بارگیری کالاهای غیرکانتینری و… جهت توسعه حمل و نقل ریلی احداث و آماده بهره برداری است. از این رو ایجاد این مرکز باعث کاهش مشکلات ترافیکی، آلودگی و ازدحام شبکه حمل و نقل شهری و همچنین تسهیل فرآیندهای گمرکی و ترانزیتی می شود.

علل عدم فعالسازی بندر خشک آپرین تهران

با توجه به این که فعال سازی بندر خشک آپرین متوقف بر استقرار گمرک در آن بوده و هنوز گمرک در آن بندر مستقر نشده است، ادله این نهاد در خصوص چرایی عدم استقرار در بندر خشک را می توان در چند محور زیر بیان کرد:

• عدم تدارک مکان برای استقرار گمرک: اگر گمرک کل ساختمان محل استقرار را در اختیار نداشته باشد، نمی تواند دستورالعمل های پلمپ را اجرا کند. ضمن این که کابل های شبکه داخلی گمرک در این ساختمان وجود دارد که به لحاظ امنیت اطلاعات، حضور مجموعه ای غیر از گمرک در این ساختمان، ایمن نیست.
• عدم تدارک مکانی برای استقرار سازمان های همجوار: حتی اگر گمرک در آپرین مستقر شود، بدون حضور سازمان های همجوار مثل استاندارد و… همه تشریفات گمرکی در این مرکز انجام نخواهد شد.
• کمبود نیروی انسانی: گمرک برای استقرار در آپرین به حداقل 5 کارمند نیاز دارد.
• تجربه استقرار موقت و عدم استقبال تجار: گمرک به مدت 2 الی 3 ماه در کانکسی در مرکز آپرین مستقر شد، اما استقبالی از سوی تجار صورت نگرفت.
• ابهام در مرجع تحویل گیرنده (صادرکننده قبض انبار): راه آهن به سرمایه گذار بندر خشک آپرین تعهد داده است که شرکت سرمایه گذار مذکور به عنوان مرجع تحویل گیرنده معرفی شود؛ در حالی که بر اساس قانون، نهاد ذیصلاح برای معرفی مرجع تحویل گیرنده، گمرک است.
• عدم تعیین تکلیف در اسناد قانونی: بندر خشک تهران در حال حاضر دارای پشتوانه در اسناد بالادستی و یا قوانین نیست.
• عدم تکمیل زیرساخت ها: مواردی از جمله عدم تجهیز ساختمان در نظر گرفته شده برای گمرک به اتاق سرور، نقص در محوطه سازی، عدم استقرار باسکول، عدم ایجاد درب خروج برای بخش واردات، حصارکشی ضعیف، عدم ایجاد درب ورود و خروج براساس استاندارد گمرک به عنوان نقص زیرساخت های مورد نیاز گمرک در آپرین گزارش شده است.

ارائه پیشنهادهایی جهت فعال سازی بندر خشک آپرین

تعیین تکلیف مراکز لجستیک براساس سند آمایش مراکز لجستیک یک ضرورت برای لجستیک کشور و دارای اولویت است. بنابراین ضرورت دارد که به طور کلی فعال سازی مراکز لجستیک و رفع چالش های اجرایی و اداری آن ها، با اولویت مراکزی که زیرساخت آن موجود است، از سوی متولیان امر دنبال شود. اما به طور خاص در خصوص بندر خشک آپرین اقدامات زیر پیشنهاد می شود:

• الزام گمرک به استقرار در بندر خشک آپرین و ارائه خدمات جامع گمرکی؛
• رفع گلوگاه های ظرفیتی در مسیرهای ریلی میان آپرین و بنادر بزرگ جنوب کشور؛
• توسعه و افزایش ظرفیت تاسیسات تخلیه و بارگیری قطار در بنادر جنوب؛
• استقرار دستگاه های همجوار گمرک در بندر خشک آپرین؛
• تعیین تکلیف بندر خشک آپرین و نسبت آن با شهر لجستیک تهران در اسناد بالادستی؛
• تسهیل ترانزیت داخلی میان بنادر جنوبی و بندر خشک آپرین به منظور حمل مستقیم از اسکله به آپرین.

جمع بندی

رشد اقتصاد وابسته به رشد تجارت بوده و رشد تجارت نیازمند وجود زنجیره تامین کارآمد در بخش های کالا و خدمات است که به این زنجیره نظام لجستیک گفته می شود. متاسفانه نظام لجستیک ایران از کارآمدی لازم برخوردار نبوده و در سال 2023 از میان 138 کشور رتبه 123 را به خود اختصاص داده است. از این رو به منظور کارآمد نمودن لجستیک ایران باید مراکز لجستیک در کشور فعال شود. یکی از این مراکز، بندر خشک آپرین تهران است. این مرکز باعث کاهش مشکلات ترافیکی، آلودگی و ازدحام شبکه حمل و نقل شهری و همچنین تسهیل فرایندهای گمرکی و ترانزیتی می شود؛ اما بنا به دلایلی همچون کمبود نیروی انسانی، عدم تکمیل زیرساخت ها و… گمرک در آن مستقر نشده و این مرکز غیرفعال است. بنابراین ضرورت دارد که به طور کلی فعال سازی مراکز لجستیک و رفع چالش های اجرایی و اداری آن ها از سوی متولیان امر دنبال شود.

این مطالعه در اندیشکده اقتصاد مقاومتی توسط روح الله مهدوی در سال 1404 انجام شده است.