از رفاه دانشجویی تا فقر پنهان در دانشگاه ها

توسعه پایدار و متوازن هر جامعه ای در گرو شکوفایی استعدادهای علمی و تخصصی نسل جوان آن کشور است، به طوری که دانشگاه ها همواره به عنوان اصلی ترین نردبان تحرک اجتماعی و موتور محرک پیشرفت شناخته می شوند. با این حال، دسترسی عادلانه به آموزش عالی و تضمین پایداری معیشت جامعه نخبگانی، چالشی بنیادین در مسیر برقراری عدالت آموزشی در کشور است که بی توجهی به آن می تواند سرمایه های انسانی بی بدیلی را در معرض فرسایش قرار دهد. رفاه دانشجویی فراتر از یک وظیفه خدماتی کوتاه مدت، ابزاری استراتژیک برای توزیع عادلانه فرصت ها و مهار فقر پنهان در دانشگاه ها به شمار می رود که در صورت ناکارآمدی، به بازتولید نابرابری های اجتماعی منجر خواهد شد.

ضرورت و اهداف پژوهش

نظام آموزش عالی هنگامی می تواند نقش محوری خود را در پیشرفت تمدنی و هدایت کشور به سوی پایداری ایفا کند که بستری منصفانه و فارغ از پایگاه اقتصادی خانواده ها برای رشد استعدادها فراهم سازد. در وضعیت کنونی، شکاف عمیق میان آرمان های عدالت خواهانه و واقعیت های عینی زیست بوم دانشگاهی، نشان دهنده یک بحران خاموش تحت عنوان فقر پنهان است که حیات علمی دانشجویان کم برخوردار را به شدت تهدید می کند. در شرایطی که هزینه های اولیه معیشت از جمله مسکن و تغذیه در کلان شهرها به طور چشمگیری افزایش یافته است، سهم بسیار ناچیز دهک های پایین از صندلی های دانشگاه های دولتی، گویای نابرابری ساختاری در دسترسی به فرصت های برتر تحصیلی است.

این ناهمگونی نه تنها انگیزه ادامه تحصیل را در میان نخبگان مناطق محروم تضعیف می کند، بلکه نرخ انصراف از تحصیل را به دلیل ناتوانی در تامین مخارج روزمره بالا برده و منجر به اتلاف سرمایه ملی می شود. بنابراین، بررسی همه جانبه ابعاد این چالش ساختاری و تبیین دقیق گسست های نهادی موجود، زمینه ساز ارائه بسته ای جامع از راهکارهای کم هزینه، اثربخش و عملیاتی خواهد بود. هدف اصلی از این واکاوی، هدایت سیاست های حمایتی به سوی هدف مندی هوشمند داده محور و گره زدن منابع رفاهی به مهارت آموزی و اشتغال پایدار است تا از این طریق، ضمن کاهش فشار معیشتی بر قشر فرودست، اثربخشی بودجه های عمومی تضمین شود و بستر مناسب برای بازتولید عدالت آموزشی در دولت وفاق ملی فراهم آید.

بازخوانی نابرابری های آماری و توزیع جغرافیایی

بر اساس آمارهای رسمی صندوق رفاه دانشجویان، از میان بیش از ۵۲۰ هزار دانشجوی شاغل به تحصیل در دانشگاه های دولتی، تنها ۲۵ هزار و ۹۸۶ نفر، معادل ۵.۶ درصد، به سه دهک پایین درآمدی تعلق دارند. در مقابل، سهم سه دهک بالای درآمدی (دهک های ۸ تا ۱۰) نزدیک به ۶۲ درصد از کل ظرفیت دانشگاه های دولتی است. این رقم، گویای نابرابری مطلق در دسترسی به آموزش باکیفیت است. به علاوه، تمرکز حدود ۴۰.۴ درصد از کل دانشجویان کشور (بیش از ۲۱۰ هزار نفر) در چهار استان بزرگ تهران، اصفهان، خراسان رضوی و آذربایجان شرقی، جغرافیای نابرابری از فرصت ها را ترسیم می کند. استان های محرومی مانند سیستان و بلوچستان با ۱۱.۸ درصد و کهگیلویه و بویراحمد با ۱۰.۱ درصد بالاترین سهم دانشجویان کم درآمد را دارند، اما از کمترین زیرساخت ها و دانشگاه ها برخوردارند. در نتیجه، دانشجوی مناطق محروم یا باید به امکانات محدود بومی بسنده کند و یا هزینه های کمرشکن مهاجرت تحصیلی به کلان شهرها را بپذیرد.

چندپارگی نهادی و فرصت های سوخته در حکمرانی دارایی ها

ریشه بحران رفاهی دانشجویان صرفا در کمبود منابع مالی خلاصه نمی شود، بلکه ریشه در گسست های ساختاری و چندپارگی تصمیم گیری میان نهادهای متعدد دارد. مسئولیت رفاه دانشجویی در حال حاضر میان وزارت علوم، وزارت بهداشت، صندوق رفاه دانشجویان، دانشگاه ها و نهادهای حمایتی نظیر کمیته امداد تقسیم شده است. این پراکندگی نهادی منجر به اتلاف شدید منابع، نبود یک پایگاه داده یکپارچه برای شناسایی دقیق نیازمندان و ابهام در پاسخگویی نهایی شده است. صندوق رفاه دانشجویان وزارت علوم در حال حاضر تنها ظرفیت پوشش ۷ درصد از تقاضای وام شهریه را دارد که به معنای محرومیت اکثریت متقاضیان است. علاوه بر این، بر اساس گزارش بودجه، ۹۵ ملک قابل مولدسازی متعلق به صندوق رفاه شناسایی شده که به دلیل اختلافات حقوقی و اداری، به فرصت های سوخته تبدیل شده اند. اختلال در فرایند مولدسازی این دارایی ها، سالانه زیانی پنهان بالغ بر ۱۳۳ میلیارد تومان به توان وام دهی صندوق رفاه وارد کرده است.

فرسودگی زیرساخت ها و اتلاف منابع بودجه ای

یکی دیگر از ابعاد کلیدی این بحران، فرسودگی گسترده زیرساخت های رفاهی دانشگاه ها اعم از آشپزخانه ها، سلف سرویس ها و خوابگاه های دانشجویی است که کارایی بودجه را مخدوش می کند. بر اساس گزارش های رسمی، به طور میانگین ۱۷ درصد از کل اعتبارات دانشگاه های کشور صرفا برای تامین تغذیه دانشجویی هزینه می شود که این رقم بار سنگینی بر بودجه پژوهشی وارد می سازد. بخش عمده ای از این بودجه به دلیل صنعتی نبودن آشپزخانه ها و بهره وری پایین فرآیندهای پخت وپز تلف می شود، در حالی که صنعتی سازی آن ها با هزینه ای معادل ۱۹۲ میلیارد تومان می تواند سالانه ۳۰ تا ۵۰ درصد صرفه جویی مالی ایجاد کند. از سوی دیگر، ظرفیت خوابگاه های دولتی متناسب با نیاز دانشجویان مهاجر رشد نکرده و خوابگاه های موجود نیز نیازمند تعمیرات اساسی هستند. این فرسودگی ساختاری در کنار دستمزدهای بسیار ناچیز کارهای پاره وقت دانشجویی، دانشجوی کم برخوردار را در موقعیت حذف وعده های غذایی و تحمل اضطراب مداوم قرار می دهد.

الگوبرداری از تجارب جهانی و تدوین راهبردهای عملیاتی

برای برون رفت از وضعیت بحرانی کنونی، نیازی به آزمون و خطاهای مکرر و پرهزینه نیست، چرا که الگوهای موفق بین المللی با بومی سازی هوشمند می توانند مسیر روشنی پیش پای سیاست گذار بگذارند. تجارب جهانی نشان می دهند که کلید موفقیت سیاست های رفاهی در استفاده از داده های متقاطع، انعطاف پذیری ابزارها و پیوند رفاه با بازار کار نهفته است.

درس آموخته های نظام های حمایتی بین المللی

در نظام حمایتی آلمان (BAföG)، کمک های دانشجویی از ترکیب هوشمندانه وام بدون بهره و کمک بلاعوض (گرنت) بر اساس درآمد دقیق خانوار تشکیل می شود. ویژگی برجسته این مدل، مشروط بودن بازپرداخت وام به سطح درآمد آینده فارغ التحصیل است، به طوری که فرد تنها پس از عبور درآمدش از یک آستانه مشخص ملزم به بازپرداخت می شود. در مقابل، کشور برزیل با اجرای برنامه موفق (Bolsa Família)، خانوار را واحد اصلی تحلیل فقر قرار داده و حمایت های مالی مستقیم را از طریق پایگاه داده ملی به ریشه فقر تزریق می کند. به علاوه، کشور مالزی با گره زدن حمایت های سخاوتمندانه تحصیلی به رشته های اولویت دار نظیر مهندسی و پزشکی و مشروط کردن آن به کارآموزی کیفی، رفاه را به سرمایه گذاری ملی تبدیل کرده است. ایران با داشتن سامانه رفاه ایرانیان و داده های دقیق دهک بندی خانوارها، از ظرفیت بی نظیری برای ترکیب این مدل ها و اجرای بورس های معیشتی هدفمند برخوردار است.

بسته پیشنهادهای سیاستی در افق های زمانی کوتاه مدت و میان مدت

وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی به عنوان متولی اصلی رفاه و اشتغال کشور، می تواند اقدامات عملیاتی را در سه سطح زمانی فرماندهی و اجرا کند. در کوتاه مدت (۰ تا ۱۲ ماه)، راه اندازی «بسته حمایت غذایی هدفمند دانشجویی» از طریق تخصیص کالابرگ الکترونیک ماهانه به ۲۵ هزار و ۹۸۶ دانشجوی دهک های ۱ تا ۳، فشارهای معیشتی فوری را مهار می کند. همچنین تاسیس صندوق قرض الحسنه اضطراری برای اعطای وام های خرد تا سقف ۱۰ میلیون تومان جهت خرید لوازم آموزشی یا ودیعه مسکن با بازپرداخت پس از اشتغال، مانع از ترک تحصیل نخبگان می شود. در گام بعدی، تشکیل کارگروه مشترک برای آزادسازی ۹۵ ملک راکد و تبدیل آن ها به خوابگاه های ارزان قیمت، توان مالی سیستم را ارتقا می دهد. در میان مدت (۱ تا ۳ سال)، طراحی و استقرار «سامانه یکپارچه رصد رفاه دانشجویی» با تجمیع داده های سامانه رفاه ایرانیان و وزارت علوم، ضریب خطای شناسایی را به صفر می رساند. هم زمان، اجرای «بورسیه مهارت محور» برای دانشجویان دهک های پایین در ازای گذراندن دوره های فنی و حرفه ای، گامی اساسی در جهت افزایش اشتغال پذیری آنان خواهد بود.

راهبردهای بلندمدت و تحول ساختاری در سرمایه انسانی

در افق بلندمدت (۳ سال به بالا)، تحول بنیادین نظام رفاهی نیازمند گذار از رفتارهای تسکینی پراکنده به سوی سرمایه گذاری پایدار بر روی سرمایه انسانی کشور است. اقدام کلیدی در این سطح، ایجاد «صندوق ملی توسعه سرمایه انسانی و رفاه دانشجویی» از طریق ادغام منابع پراکنده موجود و تزریق عواید حاصل از مولدسازی دارایی ها و مشارکت بخش خصوصی است. این صندوق وظیفه تامین مالی پایدار وام های مشروط به درآمد و نوسازی زیرساخت های فرسوده دانشگاهی را بر عهده خواهد داشت. در نهایت، نهادسازی مسیر مهارت-اشتغال از طریق ایجاد دفاتر اختصاصی پیوند تحصیل و اشتغال در دانشگاه های مناطق محروم، تضمین می کند که دانشجویان تحت حمایت از سال اول ورود رصد شده و مسیر مهارتی شخصی سازی شده ای را متناسب با بازار کار طی کنند تا چرخه فقر بین نسلی به طور کامل قطع شود.

جمع بندی

سهم ۵.۶ درصدی سه دهک پایین درآمدی در مقابل سهم ۶۲ درصدی طبقات مرفه، گویای نابرابری شدید در عدالت آموزشی در دانشگاه های کشور است. تحلیل داده ها نشان داد چالش اصلی فراتر از کمبود پول، ناشی از چندپارگی نهادی، معطل ماندن ۹۵ ملک راکد مولدسازی با زیان ۱۳۳ میلیارد تومانی و فرسودگی زیرساخت های تغذیه ای است که ۱۷ درصد از بودجه دانشگاه ها را می بلعد. از این رو، با الهام از تجارب جهانی آلمان، برزیل و مالزی، بسته ای جامع از راهکارهای عملیاتی نظیر تخصیص کالابرگ الکترونیک غذایی برای دانشجویان کم برخوردار، وام اضطراری ۱۰ میلیون تومانی، سامانه یکپارچه داده محور و بورسیه های مهارت محور تدوین شد.

این مطالعه در اندیشگاه روایت ایرانی توسط عباس صفایی مهر در سال 1404 انجام شده است.