لزوم تاسیس نهاد ملی برای رصد اقتصاد دانش بنیان

اقتصاد دانش بنیان به یکی از مهم ترین عوامل رشد اقتصادی، افزایش بهره وری و ارتقای رقابت پذیری کشورها تبدیل شده است. تجربه جهانی نشان می دهد توسعه پایدار بیش از گذشته به توانایی تبدیل دانش و نوآوری به محصولات و خدمات ارزش آفرین وابسته است. تحقق این هدف نیازمند سیاست گذاری مبتنی بر داده، دسترسی به اطلاعات دقیق و شناخت مستمر ظرفیت ها و چالش های زیست بوم نوآوری است. در این راستا وجود نظام های کارآمد رصد و پایش می تواند با کاهش عدم قطعیت در تصمیم گیری، زمینه هدایت بهتر منابع و حمایت هدفمند از شرکت های دانش بنیان را فراهم کرده و حکمرانی علم، فناوری و اقتصاد را کارآمدتر سازد.

ضرورت و اهداف پژوهش

شرکت های دانش بنیان به یکی از ارکان مهم توسعه فناوری، رشد اقتصادی و حل مسائل راهبردی کشور تبدیل شده اند. این شرکت ها در شرایط بحران و جنگ نیز می توانند نقش موثری در افزایش تاب آوری ملی و تامین نیازهای ضروری ایفا کنند. با این حال نبود داده های به روز و قابل اتکا، فقدان نظام پایش مستمر و ضعف در طراحی شاخص های کاربردی؛ شناخت دقیق ظرفیت ها، چالش ها و توانمندی های این شرکت ها را دشوار کرده است. این مسئله موجب کاهش کیفیت تصمیم گیری و سیاست گذاری، به ویژه در شرایط بحرانی می شود. از این رو ایجاد «مرکز رصد اقتصاد دانش بنیان» به عنوان نهادی برای گردآوری، یکپارچه سازی، تحلیل و پایش داده ها می تواند زمینه ساز حکمرانی داده محور، بهبود سیاست گذاری، افزایش بهره گیری از ظرفیت شرکت های دانش بنیان و ارتقای آمادگی کشور در شرایط عادی و بحرانی باشد. این گزارش به تبیین ضرورت تاسیس چنین مرکزی و کارکردهای آن در دوران جنگ و صلح می پردازد.

تعریف مسئله و ضرورت مداخله سیاستگذارانه

زیست بوم شرکت های دانش بنیان از نظر تعداد، تنوع حوزه های تخصصی و گستره فعالیت، به مرحله ای رسیده است که می تواند در حل مسائل پیچیده، جبران اختلالات و پاسخ گویی به نیازهای فوری کشور نقش مهمی ایفا کند. با این حال بهره برداری موثر از این ظرفیت نیازمند آگاهی دقیق از وضعیت، توانمندی ها و محدودیت های این شرکت ها است. اطلاعات موجود عمدتا برای اهدافی مانند ثبت مشخصات، ارزیابی صلاحیت و تخصیص حمایت ها گردآوری شده و پاسخگوی نیازهای تصمیم گیری در شرایط بحرانی نیست. پرسش هایی نظیر میزان فعالیت شرکت ها، ظرفیت تولید، وابستگی به تامین کنندگان، شدت آسیب پذیری و نیازهای فوری آن ها، بدون وجود داده های به روز و قابل اتکا قابل پاسخ گویی نیست.

از این رو مسئله اصلی صرفا تکمیل بانک های اطلاعاتی نیست، بلکه ایجاد یک نظام جامع پایش، تحلیل و پشتیبانی تصمیم گیری است که بتواند داده های موجود و اطلاعات لحظه ای را ترکیب کرده و تصویری دقیق از وضعیت اقتصاد دانش بنیان ارائه دهد. چنین نظامی زمینه تصمیم گیری سریع تر، هدفمندتر و موثرتر را در شرایط عادی و بحرانی فراهم خواهد کرد.

نقد وضعیت موجود سامانه های اطلاعاتی و محدودیت های آن ها

جهت رسیدن به راهکار مناسب شناسایی چالش های موجود در جمع آوری داده ها امری ضروری است. چالش های شناسایی شده در این حوزه عبارت اند از:

پراکندگی و ناهمگونی داده ها

داده های مربوط به شرکت های دانش بنیان در سامانه ها و نهادهای مختلفی مانند دستگاه های حمایتی، پارک های علم و فناوری، نهادهای مالی، سازمان های اجرایی و پایگاه های بیمه ای و مالیاتی پراکنده است. این پراکندگی مانع شکل گیری تصویری یکپارچه و دقیق از وضعیت شرکت ها می شود. علاوه بر این تفاوت در تعاریف، طبقه بندی ها، زمان به روزرسانی و کیفیت داده ها موجب بروز ناهماهنگی میان اطلاعات ثبت شده در منابع مختلف شده است. چنین وضعیتی تجمیع، تحلیل و بهره برداری عملیاتی از داده ها را دشوار کرده و تصمیم گیری موثر و مبتنی بر اطلاعات را با چالش مواجه می سازد.

فاصله زمانی زیاد در به روزرسانی داده ها

بخش زیادی از داده های موجود با تاخیر به روزرسانی می شوند؛ موضوعی که در شرایط عادی کمتر مسئله ساز است، اما در بحران ها اهمیت بالایی پیدا می کند. در چنین شرایطی اطلاعات مربوط به هفته ها یا ماه های گذشته به تدریج اعتبار خود را از دست داده و نمی توانند تصویر دقیقی از وضعیت فعلی، ظرفیت ها و نیازهای شرکت ها ارائه دهند.

ضعف در ثبت وابستگی ها، آسیب پذیری ها و داده های تداوم کسب و کار

یکی از مهم ترین خلاهای اطلاعاتی، نبود داده های دقیق درباره وابستگی های حیاتی شرکت های دانش بنیان است. در بسیاری از موارد میزان وابستگی شرکت ها به زیرساخت هایی مانند برق، اینترنت، حمل و نقل، تامین کنندگان محدود، مواد اولیه و نیروی انسانی متخصص مشخص نیست. همچنین اطلاعات کافی درباره برنامه های تداوم کسب و کار، دورکاری، ذخایر راهبردی و دارایی های حیاتی شرکت ها وجود ندارد. این کمبود اطلاعات، ارزیابی تاب آوری شرکت ها و طراحی حمایت های موثر در شرایط بحرانی را دشوار می سازد.

پیشنهاد تاسیس مرکز رصد اقتصاد دانش بنیان

برای رفع خلاها و چالش های موجود، ایجاد «مرکز رصد اقتصاد دانش بنیان» به عنوان یک نهاد تخصصی برای جمع آوری، یکپارچه سازی و تحلیل داده ها پیشنهاد می شود. هدف این مرکز تبدیل داده های پراکنده و غیرعملیاتی به اطلاعات کاربردی برای سیاست گذاری، تصمیم سازی و مدیریت بحران است تا فاصله میان داده، تحلیل و اقدام کاهش یافته و امکان حکمرانی موثرتر در حوزه فناوری و اقتصاد دانش بنیان فراهم شود.

ماموریت و کارویژه های اصلی مرکز

مرکز رصد اقتصاد دانش بنیان می تواند با پنج ماموریت اصلی شامل تولید آگاهی از وضعیت و آسیب پذیری شرکت ها، توسعه ادبیات و شاخص های اقتصاد دانش بنیان، تحلیل چالش های حوزه های مختلف، شناسایی شرکت ها و حوزه های اولویت دار برای حمایت و تطبیق نیازها با ظرفیت های فناورانه فعالیت کند. در این راستا مهم ترین کارویژه های مرکز شامل پایش مستمر عملکرد و ظرفیت شرکت ها، تحلیل ریسک و آسیب پذیری، شناسایی گلوگاه های زنجیره تامین فناوری، طبقه بندی شرکت های راهبردی، طراحی داشبوردهای مدیریتی و ارائه پیشنهادهای سیاستی مبتنی بر داده خواهد بود. این اقدامات زمینه تصمیم گیری دقیق تر و هدایت موثرتر اقتصاد دانش بنیان را فراهم می کند.

کارکرد مرکز در شرایط عادی و بحرانی

در شرایط عادی مرکز رصد اقتصاد دانش بنیان باید بر توسعه زیرساخت های داده، تکمیل اطلاعات شرکت ها، تعریف شاخص های تاب آوری، پایش ریسک ها و ارائه پیشنهادهای سیاستی برای رشد اقتصاد دانش بنیان متمرکز باشد. این زیرساخت ها در شرایط بحرانی به مرکز امکان می دهد با ارائه تصویری به روز از وضعیت شرکت ها و نیازهای موجود، نقش اتاق وضعیت را ایفا کرده و از تصمیم گیری و مداخلات سریع نهادهای مسئول پشتیبانی کند؛ بنابراین بحران آغاز فعالیت این مرکز نیست، بلکه معیار سنجش کارآمدی و بلوغ آن به شمار می رود.

جانمایی نهادی مرکز رصد اقتصاد دانش بنیان

مرکز رصد اقتصاد دانش بنیان باید به عنوان نهادی تخصصی برای جمع آوری و تحلیل داده ها و پشتیبانی از تصمیم سازی فعالیت کند، نه سیاست گذاری یا اجرا. این مرکز با بهره گیری از همکاری بین نهادی و دسترسی ضابطه مند به داده ها، گزارش های تحلیلی، هشدارهای سیاستی و پیشنهادهای عملیاتی ارائه می دهد و به کاهش فاصله میان داده، تحلیل و تصمیم کمک می کند. حفظ استقلال تحلیلی و تعامل موثر با نهادهای مرتبط از الزامات موفقیت آن است.

داده های مورد نیاز برای رصد وضعیت اقتصاد دانش بنیان

این داده ها عبارتند از:

داده های پایه و ساختاری

پایه هر نظام پایش، دسترسی به داده های استاندارد و به روز درباره شرکت های دانش بنیان است. این داده ها شامل اطلاعات هویتی، حوزه فعالیت، محصولات و خدمات، نیروی انسانی، سطح فناوری، دارایی ها و عملکرد بازار بوده و مبنای تحلیل، ارزیابی و طبقه بندی شرکت ها را فراهم می کنند.

داده های وضعیت نزدیک به لحظه در شرایط بحرانی

برای عملکرد موثر مرکز رصد، باید داده های به روز و نزدیک به لحظه درباره وضعیت فعالیت شرکت ها، میزان خسارت و اختلال، ظرفیت باقی مانده و نیازهای فوری آن ها جمع آوری شود. این اطلاعات می تواند از طریق خوداظهاری شرکت ها، گزارش نهادهای مرتبط و اتصال به سامانه های اطلاعاتی تامین شود.

جمع آوری داده های سمت تقاضای بازار

برای ایجاد ارتباط میان ظرفیت شرکت های دانش بنیان و نیازهای کشور، لازم است نیازهای دستگاه های اجرایی، صنایع، بخش خدمات و پروژه های بازسازی نیز به صورت نظام مند ثبت و طبقه بندی شوند. این نیازها می توانند در حوزه های فناورانه، تجهیزاتی، نرم افزاری، خدماتی و مشاوره ای باشند.

چالش ها مخاطرات و پیش شرط های موفقیت

از جمله این موارد عبارتند از:

محرمانگی امنیت و اعتماد

یکی از چالش های اصلی مرکز رصد، حفاظت از داده های حساس شرکت هاست. موفقیت این مرکز به تعیین سطوح دسترسی، رعایت الزامات امنیتی و ایجاد ضمانت های حقوقی و فنی برای حفظ اطلاعات وابسته است؛ زیرا جلب اعتماد شرکت ها شرط تداوم همکاری و ارائه داده های دقیق خواهد بود.

کیفیت، صحت و اعتبار داده ها

برای افزایش دقت و اعتبار داده ها، باید از ترکیب منابع مختلف اطلاعاتی، روش های اعتبارسنجی و سازوکارهای کنترل کیفیت استفاده شود؛ زیرا داده های خوداظهاری و ثبتی ممکن است با خطا، نقص یا تاخیر همراه باشند. بهره گیری از فرم های استاندارد، تطبیق داده ها و ایجاد مشوق برای به روزرسانی اطلاعات نیز ضروری است.

پرهیز از اضافه بار اداری

برای جلب مشارکت پایدار شرکت ها، نظام رصد باید بر اصل «یک بار ثبت، چندبار استفاده» استوار باشد و از تحمیل گزارش دهی تکراری جلوگیری کند. اتصال به سامانه های موجود، استفاده از داده های ثبتی و تمرکز بر اطلاعات ضروری، از مهم ترین الزامات این رویکرد است.

نقش دستگاه های اجرایی و مرکز همکاری ها در تاسیس مرکز رصد اقتصاد دانش بنیان

تحقق «مرکز رصد اقتصاد دانش بنیان» مستلزم همکاری گسترده دستگاه های اجرایی و نهادهای دولتی است؛ زیرا بخش مهمی از داده ها و زیرساخت های مورد نیاز در اختیار نهادهایی مانند معاونت علمی، وزارت صمت، سازمان های مالیاتی، گمرکی، بیمه ای و سایر دستگاه های مرتبط قرار دارد. ایجاد تصویری جامع و به روز از وضعیت اقتصاد دانش بنیان، نیازمند اشتراک گذاری داده ها، استانداردسازی تعاریف، اتصال سامانه ها و مشارکت در طراحی شاخص هاست. همچنین این دستگاه ها تنها تامین کننده داده نیستند، بلکه باید از خروجی های مرکز، شامل گزارش های تحلیلی، داشبوردهای مدیریتی و هشدارهای سیاستی، در تصمیم سازی، تنظیم گری و تخصیص حمایت ها استفاده کنند. موفقیت این مرکز در گرو پذیرش آن به عنوان یک بازوی مشترک تحلیلی و پشتیبان تصمیم گیری و نه یک نهاد موازی، خواهد بود.

جمع بندی

شرکت های دانش بنیان به یکی از مهم ترین ظرفیت های کشور برای توسعه فناوری، رشد اقتصادی و افزایش تاب آوری در شرایط بحرانی تبدیل شده اند. با این حال پراکندگی داده ها، ضعف در به روزرسانی اطلاعات و نبود تصویری جامع از وضعیت شرکت ها، تصمیم گیری موثر را با دشواری مواجه کرده است. بر این اساس تاسیس «مرکز رصد اقتصاد دانش بنیان» به عنوان نهادی تخصصی برای گردآوری، یکپارچه سازی و تحلیل داده ها پیشنهاد شده است. این مرکز با تولید آگاهی موقعیتی، پایش مستمر شرکت ها، شناسایی ریسک ها و ارائه گزارش های تحلیلی، می تواند از سیاست گذاری و مدیریت بحران پشتیبانی کند. موفقیت آن نیز در گرو همکاری دستگاه های اجرایی، دسترسی ضابطه مند به داده ها، حفظ محرمانگی اطلاعات و استفاده از فناوری های نوین برای تحقق حکمرانی داده محور خواهد بود.

این مطالعه در اندیشکده اقتصاد دانش بنیان توسط محمدمهدی ساجدپور در سال 1405 انجام شده است.