شراکت احتمالی آمریکا و پاکستان و پیامدهای آن

روابط بین الملل همواره پیچیده و چندوجهی است و تعاملات میان قدرت های بزرگ به دلیل منافع متضاد و اهداف متفاوت، دارای ابعاد آشکار و پنهان بسیاری است. در این میان، روابط ایالات متحده آمریکا و پاکستان به عنوان نمونه ای بارز از دیپلماسی عمل گرا، اهمیت ویژه ای یافته است. این دو کشور با وجود اختلافات عمیق گاه به گاه، به دلایل امنیتی، سیاسی و استراتژیک، مسیر همکاری های پیچیده ای را دنبال می کنند که تاثیرات آن به فراتر از مرزهای منطقه ای گسترش می یابد. لذا تحلیل دقیق این روابط و شناسایی عوامل محرک آن، نقشی کلیدی در درک توازن قدرت و تحولات ژئوپلیتیکی منطقه جنوب آسیا ایفا می کند.

ضرورت و اهداف پژوهش

روابط میان ایالات متحده و پاکستان در یک بستر پیچیده و متحول نظام بین الملل قرار دارد که علاوه بر لایه های آشکار، شامل همکاری ها و شراکت های استراتژیک پنهانی نیز هست. این روابط که از زمان تاسیس پاکستان شکل گرفته و تحت تاثیر جنگ سرد، مبارزه با تروریسم و مسائل هسته ای تغییر یافته، اکنون وارد مرحله جدیدی شده است. تحولات اخیر منطقه ای و جهانی همچون تنش میان قدرت های بزرگ و تغییر رویکردهای دیپلماتیک، این پرسش را مطرح کرده که آیا واشنگتن و اسلام آباد به سمت یک شراکت پنهان و استراتژیک در حال حرکت اند؟ بررسی این موضوع اهمیت بالایی دارد زیرا پیامدهای آن فراتر از مرزهای دو کشور و بر توازن قدرت در جنوب و غرب آسیا اثرگذار خواهد بود. تحلیل نقش بازیگران منطقه ای مانند هند، چین و کشورهای خلیج فارس نیز در فهم آینده این روابط حیاتی است. این مطالعه تلاش می کند تا با رمزگشایی انگیزه های پنهان و پیامدهای این شراکت، تصویری واقع بینانه از ماهیت فعلی روابط آمریکا و پاکستان ارائه دهد که برای تحلیلگران و تصمیم گیران مفید خواهد بود.

چرایی شکل گیری شراکت پنهان میان آمریکا و پاکستان

در سال های اخیر روابط میان ایالات متحده آمریکا و پاکستان شاهد تحولات قابل توجهی بوده است. از جمله این که روابط ایالات متحده و پاکستان از سال ۲۰۲۱ تا پیش از جنگ ۲۰۲۵ (هند و پاکستان) سرد بود، اما پس از جنگ ۱۲ روزه، نشانه هایی از همکاری پنهان و استراتژیک میان این دو کشور دیده شد. از زمره عوامل و زمینه های موثر در شکل گیری این شراکت می توان به موارد ذیل اشاره کرد:

منافع مشترک استراتژیک

یکی از عوامل اصلی شکل گیری شراکت پنهان، وجود منافع استراتژیک مشترک میان آمریکا و پاکستان است که از آن زمره می توان به منابع انرژی و معدنی در پاکستان اشاره کرد که در گزارش های تحلیلی کمتر به آن توجه شده است. در سال ۲۰۲۵ دو کشور توافق نامه ای برای توسعه منابع نفتی پاکستان امضا کردند که شامل کاوش در مناطق بکر ایالت بلوچستان همچنین سند، پنجاب و خیبرپختونخوا می شود. این توافق نشان دهنده تمایل آمریکا به دسترسی به منابع انرژی در منطقه استراتژیک پاکستان است.

تقویت همکاری های امنیتی و ضد تروریسم

در سال های اخیر همکاری های امنیتی میان آمریکا و پاکستان تقویت شده است. در دسامبر ۲۰۲۳، ژنرال عاصم منیر، رئیس ستاد ارتش پاکستان به واشنگتن سفر کرد و با مقامات ارشد آمریکایی دیدار داشت. این دیدارها به تقویت همکاری های ضد تروریسم و امنیتی میان دو کشور کمک کرده است. به دیگر سخن، نقش عاصم منیر به عنوان تسهیل گر روابط بسیار بالا بوده و این نقش و نشانه در سفر ژوئن و اوت ۲۰۲۵ عاصم منیر به واشینگتن نیز پررنگ شد.

 انگیزه های اقتصادی و تجاری

عوامل اقتصادی نیز نقش مهمی در شکل گیری شراکت پنهان ایفا کرده اند. در سال ۲۰۲۴ حجم تجارت دوجانبه آمریکا و پاکستان به بیش از ۶.۳ میلیارد دلار رسید که نشان دهنده رشد قابل توجه روابط تجاری میان دو کشور است. این روابط تجاری می تواند زمینه ساز همکاری های اقتصادی و تجاری پنهان میان آمریکا و پاکستان باشد. همچنین گفته می شود بخشی از سرمایه گذاری های هدفمند سعودی در ایالت بلوچستان ذیل برنامه اقتصادی ایالات متحده و با هدف ممانعت از توسعه بی رقیب چین در ایالت غنی بلوچستان و وابستگی پاکستان بوده است.

رقابت با نفوذ چین در منطقه

رقابت آمریکا با نفوذ چین در منطقه، همراه با افزایش نقش هند در راهبرد امنیتی آمریکا برای مهار چین، موجب بازنگری واشنگتن در سیاست های خود شده است. تلاش هند برای کاهش تنش با چین و کنشگری مستقل هند، آمریکا را به تقویت روابط با پاکستان و ایجاد فاصله میان اسلام آباد و پکن ترغیب کرده است. این رویکرد در واکنش آمریکا به جنگ هند و پاکستان نیز مشهود است.

ابعاد احتمالی شراکت پنهان میان آمریکا و پاکستان

شراکت پنهان میان آمریکا و پاکستان، به دلیل پیچیدگی های منطقه ای و تحولات اخیر ابعاد متعددی را شامل می شود که در این بخش به تفصیل بررسی می شوند.

ابعاد نظامی و امنیتی

شراکت نظامی و امنیتی غیررسمی آمریکا و پاکستان پس از خروج آمریکا از افغانستان (۲۰۲۱) تقویت شده است. این همکاری ها شامل تبادل اطلاعات ماهواره ای و سیگنالی، عملیات مشترک ضدتروریسم در مناطق مرزی و حمایت تسلیحاتی و فناورانه آمریکا از پاکستان مانند انتقال پهپادها و تجهیزات شنود است. هدف اصلی این همکاری ها مهار تهدیدات تروریستی در افغانستان و ایجاد اهرم فشار غیرمستقیم بر چین است؛ چراکه پاکستان به پروژه های اقتصادی و امنیتی چین وابسته است. همچنین، احتمال استفاده آمریکا از پایگاه های هوایی پاکستان برای عملیات فرامنطقه ای وجود دارد. در مجموع، این شراکت ترکیبی از همکاری اطلاعاتی، تسلیحاتی و عملیاتی است که به تحقق اهداف ضدتروریسم و حفظ توازن قدرت در جنوب آسیا کمک می کند.

ابعاد اقتصادی و دیپلماتیک

ایالات متحده و پاکستان در ژوئیه ۲۰۲۵ توافق «شراکت انرژی و معادن حیاتی» را امضا کردند که توسعه منابع نفتی پاکستان در بلوچستان، سند، پنجاب و خیبرپختونخوا را شامل می شود. شرکت های آمریکایی چون چورون و اکسون موبیل در این پروژه ها سرمایه گذاری کرده اند که به کاهش وابستگی پاکستان به واردات انرژی و ارتقای مقام این کشور به صادرکننده نفت می انجامد. علاوه بر این، آمریکا با کاهش تعرفه های وارداتی به ویژه در بخش نساجی و همکاری در فناوری اطلاعات، رمزارزها و زیرساخت های دیجیتال، روابط اقتصادی را تقویت کرده و نفوذ خود را در اقتصاد پاکستان افزایش داده است. این همکاری ها در قالب استراتژی گسترده ای جهت مقابله با نفوذ چین و روسیه و پروژه «کریدور اقتصادی چین-پاکستان» صورت می گیرد و شامل تبادل اطلاعات امنیتی و توسعه زیرساخت های مشترک هم می شود.

ابعاد نرم و رسانه ای

در یک سال اخیر، شراکت پنهان آمریکا و پاکستان ابعاد نرم افزاری و رسانه ای گسترده ای یافته است. آمریکا با همکاری نهادهای امنیتی پاکستان، کمپین های رسانه ای و جنگ روانی علیه گروه های تروریستی و نفوذ فرهنگی رقبا در منطقه اجرا کرده است. این عملیات برای تحت تاثیر گذاشتن افکار عمومی و مدیریت روایت های منطقه ای است و گاهی باعث تنش های سیاسی در جنوب آسیا می شود.

پیامدهای شراکت پنهان آمریکا و پاکستان برای ایران، هند، چین و عربستان سعودی

شراکت پنهان آمریکا و پاکستان پیامدهای ژئوپلیتیکی مهمی برای منطقه، به ویژه ایران دارد.

ایران

از نظر امنیتی، همکاری نظامی و اطلاعاتی آمریکا با پاکستان فشارها بر مرزهای شرقی ایران و مقابله با گروه های مسلح را افزایش می دهد و حضور آمریکا در پاکستان مانع نفوذ استراتژیک ایران می شود. در حوزه انرژی، سرمایه گذاری های مشترک آمریکا و پاکستان جایگاه ایران را در بازار جنوب آسیا تضعیف و رقابت مستقیم ایجاد می کند. همچنین، گسترش همکاری های اقتصادی و دیپلماتیک آمریکا و پاکستان باعث کاهش ائتلاف های منطقه ای ایران و تضعیف موقعیت تهران می شود. این شراکت ممکن است به آمریکا امکان استفاده از پاکستان برای افزایش فشارهای اقتصادی و سیاسی بر ایران را بدهد. در فضای پس از جنگ ۱۲ روزه، این توافق تهدیدات امنیتی جدی برای ایران به همراه دارد و ممکن است پاکستان در بحران های آتی منطقه نقش تعیین کننده ای در مقابل ایران ایفا کند.

 هند

شراکت پنهان آمریکا و پاکستان تهدیدی جدی برای امنیت ملی هند است. این همکاری، قابلیت های نظامی و اطلاعاتی پاکستان را تقویت کرده و توازن قدرت منطقه ای را به نفع اسلام آباد تغییر می دهد؛ به ویژه در مسئله کشمیر که می تواند تنش ها و درگیری ها را افزایش دهد. همچنین، پروژه های اقتصادی مشترک آمریکا و پاکستان که هند را کنار می گذارند، نفوذ هند در جنوب آسیا را کاهش می دهند. این وضعیت دهلی نو را نسبت به ادامه نقش خود در استراتژی آمریکا برای مهار چین و پروژه هایی مانند آیمک دچار تردید کرده است.

چین

شراکت پنهان آمریکا و پاکستان تهدید جدی برای منافع حیاتی چین در جنوب آسیا است و می تواند محاسبات امنیتی پکن را به چالش بکشد. این همکاری ممکن است پروژه های زیرساختی و ژئواکونومیک چین مانند «کمربند و راه» به ویژه پروژه سی پک را (با دسترسی آمریکا به داده های حساس و افزایش هزینه های اجرای این پروژه ها) تضعیف کند. همچنین، نظارت آمریکا بر همکاری های امنیتی و نظامی پاکستان می تواند همکاری های تسلیحاتی چین و پاکستان را مختل و یک حفره امنیتی در شبکه متحدان چین ایجاد کند. این شراکت بخشی از استراتژی آمریکا برای مهار نفوذ چین است و با گسترش نفوذ در پاکستان، چین را در محاصره استراتژیک قرار می دهد. علاوه بر این، تمرکز مبارزه با تروریسم در مناطق مرزی پاکستان می تواند باعث مداخله آمریکا در استان سینکیانگ چین شده و ثبات این منطقه حساس را تهدید کند. در نتیجه این اتحاد پنهان، تغییر راهبردی مهمی در منطقه است که چین را به بازتعریف روابط با پاکستان و تقویت اتحادها و حضور خود در مناطق همجوار مانند افغانستان و ایران وادار می کند.

عربستان سعودی

عربستان به عنوان قدرت انرژی و بازیگر مهم منطقه، با نگرانی شراکت پنهان آمریکا و پاکستان را دنبال می کند. این همکاری می تواند روابط امنیتی عربستان و پاکستان را تضعیف کند؛ به ویژه اگر آمریکا فشار بر پاکستان برای تغییر مواضعش نسبت به گروه های جهادی افزایش دهد. این امر نفوذ عربستان در منازعات منطقه ای را کاهش می دهد. در بعد اقتصادی، نزدیکی پاکستان به آمریکا ممکن است باعث کاهش وابستگی به نفت عربستان و افزایش واردات گاز از رقبایی مثل قطر شود و پروژه های مشترک انرژی را مختل کند. در نهایت، این شرایط عربستان را وادار می کند جایگاه خود را در مثلث آمریکا، هند و پاکستان بازتعریف کند و منابع دیپلماسی اش را تحت فشار قرار می دهد.

جمع بندی

شراکت پنهان و استراتژیک بین آمریکا و پاکستان که پس از تحولات منطقه ای و جهانی اخیر شکل گرفته، بر مبنای منافع مشترک امنیتی، اقتصادی و مقابله با نفوذ چین استوار است. این همکاری شامل تقویت ابعاد نظامی، اطلاعاتی، اقتصادی و نرم افزاری شده و نقش پاکستان را در معادلات منطقه ای برجسته تر کرده است. این اتحاد برای ایران، هند، چین و عربستان سعودی پیامدهای مهمی دارد. از جمله این پیامد ها می توان به افزایش فشارهای امنیتی و اقتصادی بر تهران و تغییر توازن قوای منطقه ای علیه هند تا تهدید منافع ژئواکونومیک چین و کاهش نفوذ عربستان اشاره داشت. در مجموع، این شراکت بازتعریف نقش ها و موازنه قدرت در جنوب و غرب آسیا را ضروری کرده و تحولات ژئوپلیتیکی گسترده ای به دنبال دارد.

این مطالعه در موسسه مطالعات و تحقیقات بین المللی ابرار معاصر تهران توسط سمیه مروتی در سال 1404 انجام شده است.