رویکرد عراق در قبال جنگ تحمیلی 12 روزه رژیم صهیونیستی علیه ایران
شناخت رویکرد دولت، جریان های سیاسی و مقاومت و مرجعیت عراق نسبت به جنگ تحمیلی رژیم صهیونیستی علیه ایران
جنگ تحمیلی رژیم صهیونیستی علیه ایران با واکنش های مختلفی از سوی دولت ها و افکار عمومی جهانی مواجه شد. در این میان، عراق از جمله کشورهایی بود که در سطوح گوناگون، اقدام اسرائیل در حمله به خاک ایران در میانه مذاکرات تهران و واشنگتن را محکوم کرد. این محکومیت از سوی دولت (بغداد و اربیل)، جریان های سیاسی و مقاومت و مرجعیت نجف و در قالب برخی بیانیه ها، اظهارات و موضع گیری ها صورت گرفت. با وجود این، هر سه نهاد ذکر شده، همانند تحولات پساطوفان الاقصی، تلاش کردند تا صرفا در چهارچوب های دیپلماتیک اعلام موضع و از ورود عراق به تنش های منطقه ای جلوگیری کنند.
ضرورت و اهداف پژوهش
طی سال های اخیر، سیاست خارجی موازنه گرای عراق به منظور دورکردن این کشور از تنش های منطقه ای، مورد توجه سطوح گوناگون عرصه رسمی و عمومی این کشور بوده است. بر این اساس دولت، بیشتر جریان های سیاسی و برخی گروه های مقاومت و نهاد مرجعیت، تمایل دارند تا عراق به عرصه ای برای تسویه منازعات منطقه ای و بین المللی تبدیل نشود. این رویکرد از ابتدای جنگ غزه در سطوح گوناگون دنبال شد.
در دوره جنگ تحمیلی 12 روزه نیز عراقی ها تلاش کردند تا از اتخاذ هر گونه موضع یا کنش رادیکال پرهیز کنند تا شعله های جنگ، فراتر از ایران، به خاک عراق وارد نشود و حساسیت ترامپ برای مقابله سخت با عراق برانگیخته نگردد. از این رو در این پژوهش به بررسی شناخت رویکرد دولت، جریان های سیاسی و مقاومت و مرجعیت عراق نسبت به جنگ تحمیلی رژیم صهیونیستی علیه ایران پرداخته شده است.
رویکرد بازیگران کشور عراق به جنگ 12 روزه علیه ایران
برای شناخت رویکرد عراق نسبت به جنگ تحمیلی رژیم صهیونیستی علیه ایران، باید به بررسی کنش های کلامی و رفتاری، در سه سطح دولت، جریان های سیاسی و مقاومت و مرجعیت نجف پرداخت که در ادامه مورد اشاره قرار می گیرد.
دولت
دولت عراق به صورت رسمی با صدور بیانیه هایی در مقاطع گوناگون جنگ 12 روزه، حملات اسرائیل به ایران را محکوم کرد. نخستین واکنش دولت عراق، بیانیه روز جمعه، 13 ژوئن بود که در آن خواستار برگزاری فوری نشست شورای امنیت و اتخاذ اقدامات تعیین کننده و ملموس برای جلوگیری از این تجاوز شد. نخست وزیر، رئیس جمهور، رئیس پارلمان و شورای امتیت عراق در بیانیه ها و اظهارات گوناگون، حملات اسرائیل را به خاک ایران محکوم کردند. پس از حمله آمریکا به برخی تاسیسات هسته ای ایران نیز، دولت عراق با صدور بیانیه ای، خواستار احترام به حاکمیت کشورها و عدم هدف قرار دادن تاسیسات حیاتی آن ها شد.
جریان های سیاسی و مقاومت
در میان جریان های سیاسی اهل سنت، تقریبا واکنش روشن و صریحی نسبت به حمله رژیم صهیونیستی به ایران صورت نگرفت و احزاب و شخصیت های اصلی این جریان، اظهارات خاصی نسبت به این جنگ مطرح نکردند. در میان جریان های شیعی، «ائتلاف اداره حکومت»، همانند دولت مرکزی، کنشی رسمی و دیپلماتیک داشت. این ائتلاف که تشکیل شده از مهم ترین جریان های سیاسی شیعی غیر از صدری هاست، در نشستی با حضور نخست وزیر، رئیس پارلمان و سایر اعضا، ضمن محکومیت حملات اسرائیل، بر لزوم ترجیح منافع ملی بر هرگونه ملاحظه تاکید دارد. در این نشست بر مخالفت قاطعانه با نقض حریم هوایی عراق و استفاده از آن تعرضات رژیم صهیونیستی علیه ایران تاکید شد.
در میان گروه های مقاومت عراقی، کتائب سیدالشهدا (ع) و جنبش نجباء با صدور بیانیه هایی، حملات رژیم را به ایران محکوم کردند. خط اصلی این مواضع، انتقاد از بی توجهی نیروهای داخلی به استفاده از آسمان عراق در حمله به ایران بود. کتائب حزب الله در بیانیه ای اعلام کرد در صورت ورود آمریکا به جنگ، مقاومت در منطقه منافع و اهداف آمریکایی را مورد حمله می دهد. جنبش عصائب اهل الحق نیز تهدید رهبر معظم انقلاب اسلامی را از سوی رژیم صهیونیستی محکوم کرد.
مرجعیت نجف
مرجعیت دینی عراق، در دو بیانیه جداگانه و در دو مقطع زمانی، نسبت به جنگ رژیم علیه ایران واکنش نشان داد. مرجعیت نجف در نخستین بیانیه خود، روز جمعه 13 ژوئن به محکومیت حملات رژیم اسرائیل به خاک ایران اشاره کرد و از جامعه جهانی خواست این رژیم متجاوز و حامیانش را برای توقف حملات، زیر فشار قرار دهند. پس از تهدیدات سران رژیم صهیونیستی علیه رهبر معظم انقلاب اسلامی، مرجعیت نجف با صدور بیانیه ای «تهدید سوء قصد به رهبری عالی دینی و سیاسی» ایران را محکوم کرد و افزود چنین خطایی، «پیامدهای بسیار وخیمی برای سراسر منطقه» خواهد داشت که می تواند «باعث خروج کامل اوضاع از کنترل و بروز هرج و مرج گسترده» شود.
نکاتی درباره جایگاه عراق در درگیری احتمالی آتی
با توجه به تحولات هفته های اخیر، آغاز دوباره درگیری ها میان ایران و رژیم صهیونیستی محتمل است. بدیهی است عراق، یکی از کشورهایی محسوب می شود که نقش مهمی در این درگیری های احتمالی ایفا خواهد کرد. بر این اساس، به نظر می رسد این کشور از برخی ابعاد بسترساز چالش ها، تهدیدها و البته ظرفیت ها و فرصت هایی برای ایران باشد. در ادامه به برخی از ابعاد اشاره می شود:
- نقض حریم هوایی عراق از سوی رژیم صهیونیستی و اعتراف نخست وزیر عراق به این مسئله و شکایت رسمی بغداد به سازمان ملل، بار دیگر این واقعیت را آشکار می سازد که حاکمیت آسمان عراق در اختیار آمریکاست. هرگونه جابه جایی نیروهای آمریکایی در داخل خاک عراق، خروج موردی آن ها از برخی پایگاه ها و یا تغییر ماموریت آن ها، اگرچه گامی مهم در راستای منافع عراق و ایران است؛ اما بدون حل و فصل مسئله «آسمان عراق»، ناقص خواهد بود و تهدیدی مهم علیه امنیت ملی ایران محسوب می شود.
- جامعه عراق به ویژه با کنش هایی چون بیانیه های مرجعیت دینی در محکومیت حمله رژیم صهیونیستی و جسارت به ساحت رهبری دینی و سیاسی ایران، ظرفیت های قابل توجهی برای برگزاری راهپیمایی های گسترده حمایتی از ایران دارد. چنین تجمعاتی در کنار پشتیبانی مرجعیت نجف، گروه های سیاسی شیعی و صدری ها از ایران، می تواند آمریکایی ها را برای اجرای اقدامات ضدایرانی در عراق زیر فشار قرار دهد؛ اگرچه استفاده از چنین ظرفیتی، نیاز به همراهی تمامی اجزای نظام سیاسی عراق دارد، اما پیشبرد هوشمندانه و به موقع آن می تواند حائز اهمیت باشد.
- با توجه به احتمال بروز برخی تحرکات مرزی در هر گونه درگیری احتمال آتی، باید تدابیر ضروری را برای تامین امنیت مرزهای غربی به کار بندد. مسئولیت اربیل در برقراری امنیت این مناطق و اجرای دقیق توافقنامه امنیتی میان تهران و بغداد، حائز اهمیت است. برخی اظهارات نچیروان بارزانی در جنگ تحمیلی اخیر، اگر چه مناسب بود، اما نخست وزیر و دولت اقلیم کردستان و نیز احزاب فعال در این منطقه (نظیر پارتی و یکیتی)، باید به صورت یکپارچه متعهد به تامین امنیت مرزهای خود با ایران باشند.
- در شرایط توقف درگیری ها، هر گونه کنش خارج از قانون از سوی افراد و گروه های منتسب به محور مقاومت در عراق، مانند درگیری مسلحانه اخیر در وزارت کشاورزی عراق، می تواند کاتالیزوز طرح هایی چون انحلال حشدالشعبی و در نهایت تشدید فشار بر جمهوری اسلامی ایران و تضعیف محور مقاومت در منطقه باشد. رویکرد گروه های مقاومت عراقی، باید پیروی از سلسه مراتب فرماندهی و مرجعیت دینی در عراق باشد. تاکید بر مسئولیت دولت در خروج کامل نیروهای آمریکایی از عراق، در همین چهارچوب باید دنبال شود.
- واکنش گروه ها و جریان های سیاسی عراقی به حملات رژیم صهیونیستی به خاک ایران، باید به معیاری برای مناسبات آتی تهران با این گروه ها تبدیل شود. بنابراین، شخصیت ها و جریان هایی که در قبال حملات اسرائیل به خاک ایران، موضعی منفی یا منفعلانه اتخاذ کردند، نباید در مرکز و نقطه تمرکز مناسبات و حمایت های سیاسی تهران در برخی رویدادها مانند انتخابات های پارلمانی قرار گیرند.
جمع بندی
بر اساس مطالعات انجام شده، برآیند رویکرد نهادی در عراق نسبت به جنگ تحمیلی رژیم علیه ایران، صرفا در چهارچوب اعلام محکومیت قرار می گیرد. به عبارت دیگر، عراقی ها در تداوم کنشگری خود پس از هفتم اکتبر و در راستای دور نگه داشتن عراق از عرصه منازعات منطقه ای، به انتقاد از حملات اسرائیل، لزوم پایان یافتن جنگ، تاکید بر اقدام فوری جامعه بین المللی برای توقف ماشین جنگی رژیم صهیونیستی و در نهایت شکایت از اسرائیل برای نقض حریم هوایی عراق بسنده کرده اند. به نظر می رسد در فضای کنونی و در میانه تهدیدهای آمریکا مبنی بر لزوم انحصار سلاح در عراق و ادارک عراقی ها از اراده غرب برای تغییر نظم منطقه ای، کنشگران عراقی را بر آن داشته تا از هر گونه مداخله زیان بار خودداری کنند.
این مطالعه در موسسه مطالعات و تحقیقات بین المللی ابرار معاصر تهران توسط فرهاد وفایی فرد در سال 1404 انجام شده است.
