کنفرانس بین المللی آب کابل 2025

اولین «کنفرانس بین المللی آب» افغانستان با شعار «آب پاک، زندگی سالم» از تاریخ ۶ تا ۸ اسفند ۱۴۰۳ (۲۴ تا ۲۶ فوریه ۲۰۲۵) در دانشگاه پلی تکنیک کابل برگزار شد. در این رویداد علمی ابتدا قرار بود در تاریخ 1 تا 3 خرداد ۱۴۰۳ (۲۱ تا ۲۳ می ۲۰۲۴) برگزار شود، اما به دلایلی نامعلومی سه بار به تعویق افتاد و در نهایت، در تاریخ یادشده به برگزار شد. نشست سه روزه با حضور مقامات بلندپایه دولت امارت اسلامی طالبان، پژوهشگران افغانستانی، شماری از محققان خارجی و بدون حضور پژوهشگران زن برگزار شد.

ضرورت و اهداف پژوهش

در شرایطی که آب در منطقه غرب آسیا از یک منبع حیاتی به ابزاری برای اعمال فشار تبدیل شده است، نادیده گرفتن ابعاد علمی، حقوقی و سیاسی آن می تواند منافع بلندمدت کشور را به خطر اندازد. برگزاری رویدادهای علمی مانند نخستین کنفرانس بین المللی آب کابل در افغانستان، بخشی از راهبرد دیپلماسی علمی است که از سوی کشورهای همسایه برای تبیین روایت های خاص به منظور توجیه سیاست ها و رویکردهای این کشور پیگیری می شود. درک واقع بینانه از سیاست های آبی کشورهای منطقه غرب آسیا بویژه همسایگان، مستلزم رصد مداوم چنین رویدادهایی است. ازاین رو، در این گزارش خلاصه سیاستی تلاش شده است زوایای مختلف نخستین «کنفرانس بین المللی آب کابل» بررسی شود تا زمینه ای برای فهم بهتر و کامل تر سیاست ها و برنامه های این کشور در قبال دیپلماسی علمی در حوزه آب فراهم شود.

محورهای کنفرانس

کنفرانس در مجموع ۱۸۸ مقاله دریافت کرد و در نهایت ۱۳۳ مقاله برای ارائه انتخاب شدند. از این تعداد، ۲۶ مقاله از سوی محققان غیر افغان از یازده کشور مختلف به دبیرخانه کنفرانس ارسال شده بود. در شکل زیر، سهم هر کشور از مقالات ارسالی نمایش داده شده است.

مقالات ارائه شده در شش محور اصلی دسته بندی شدند:

• محور اول: مدیریت پایدار منابع آب سطحی و زیرزمینی
• محور دوم: تأمین آب و فاضلاب
• محور سوم: تغییرات اقلیمی و تأثیرات آن بر منابع آب
• محور چهارم: سیاست گذاری در حوزه منابع آب
• محور پنجم: توسعه پایدار و آینده منابع آب
• محور ششم: سازه های هیدرولیکی، شبکه های آبیاری و تأثیر فعالیت های انسانی بر منابع آب

تحلیل سیاستی

تحلیل ها نشان می دهد که دولت طالبان به خوبی به اهمیت دیپلماسی علمی در حوزه امنیت آب پی برده است؛ به گونه ای که طی یک سال گذشته نخست «کنفرانس بین المللی تغییر اقلیم» را در دانشگاه ننگرهار برگزار کرد. سپس در کابل و با حضور نمایندگان سازمان های بین المللی فعال در افغانستان، نشستی با موضوع اثرات تغییر اقلیم بر زندگی مردم و با تأکید بر روایت «قرار گرفتن افغانستان در میان شش کشور آسیب پذیر جهان در برابر تغییر اقلیم» برگزار شد.

در «کنفرانس بین المللی آب کابل» نیز، روایت «آسیب پذیری افغانستان در برابر تغییر اقلیم» به صورت برجسته مطرح شد که نشان دهنده سه کارکرد اصلی این روایت برای أفغانستان است:

1. جذب منابع مالی بین المللی در حوزه سازگاری با اثرات تغییر اقلیم (Climate Adaptation)؛
2. توجیه کاهش رهاسازی و تأمین حقابه های کشورهای پایین دست (مانند ایران) با ادعای خشکسالی؛ 
3. توسعه زیرساخت های آبی و افزایش سطح زیر کشت با اتکا به گفتمان تغییر اقلیم.

همچنین، متخصصان و مسئولان طالبان به طور مکرر بر عقب ماندگی ۴۴ ساله افغانستان ناشی از جنگ های داخلی این کشور است، تأیید کرده اند. این روایت نیز در جهت تقویت ادعاهای افغانستان برای توجیه نگه داشت منابع آب در داخل مرزهای این کشور و پیشبرد توسعه مبتنی بر آب و عدم تأمین حقابه قانونی و عرفی کشورهای پایین دست همسایه به کار گرفته می شود. در واقع، به نظر می رسد که تأکید بر تغییر اقلیم به عنوان پدیده ای پذیرفته شده در افکار عمومی نظام بین الملل و تقلیل آن به خشکسالی، به استراتژی ای برای مشروعیت بخشی به اقدامات یک جانبه حکومت های مختلف افغانستان، از جمله طالبان (مانند عدم پرداخت حقابه ایران) تبدیل شده است.

توصیه های سیاستی

• گسترش دیپلماسی علمی (کنفرانس ها و پژوهش های مشترک) برای تقویت همکاری های علمی ایران در مسائل آب فرامرزی
• چابک سازی و اصلاح ساختارها و سازوکارهای همکاری در سازمان ها و نهادهای ذی مدخل در حوزه دیپلماسی علمی آب و محیط زیست.
• تدوین نقشه راه دیپلماسی علمی کشور در حوزه آب و محیط زیست و پرهیز از امنیتی سازی همکاری های علمی توسط برخی نهادهای متولی دولتی

جمع بندی

اولین «کنفرانس بین المللی آب» افغانستان پس از تأخیرهای مکرر، از ۶ تا ۸ اسفند ۱۴۰۳ در کابل برگزار شد. این رویداد که با حضور مقامات طالبان، پژوهشگران افغان و محققان خارجی (بدون حضور زنان) برگزار گردید، از نگاهی سیاستی به عنوان بخشی از «دیپلماسی علمی» افغانستان برای تبیین روایت های خاص در حوزه آب تحلیل شده است. این کنفرانس با ۱۳۳ مقاله برگزیده در شش محور اصلی، به مدیریت آب، تغییر اقلیم و سیاست گذاری پرداخت. تحلیل نشان می دهد که دولت طالبان از روایت «آسیب پذیری در برابر تغییر اقلیم» و «عقب ماندگی تاریخی» به عنوان ابزاری برای جذب کمک های مالی، توجیه عدم تأمین حقابه کشورهای پایین دست (مانند ایران) و توسعه زیرساخت های آبی خود استفاده می کند. هدف، مشروعیت بخشیدن به اقدامات یک جانبه در مدیریت منابع آب است. این گزارش، برای ایران، گسترش دیپلماسی علمی (از طریق پژوهش ها و کنفرانس های مشترک)، چابک سازی نهادهای مرتبط و تدوین نقشه راه دیپلماسی علمی آب را توصیه می کند تا از امنیتی سازی همکاری ها پرهیز شود.

این مطالعه در اندیشکده رستار توسط بهنام اندیک در سال 1404 انجام شده است.