بررسی مسئله ناترازی بنزین در کشور

بنزین به عنوان یکی از مهم ترین فرآورده های پالایشگاهی، در سال های اخیر با چالش ناترازی مواجه بوده است. در سال 1397، مصرف روزانه بنزین در ایران حدود ۸۹ میلیون لیتر بود، در حالی که تولید داخلی تنها ۸۱ میلیون لیتر در روز بود. این شکاف بین عرضه و تقاضا، کشور را مجبور به واردات بنزین کرد و هزینه های اقتصادی قابل توجهی را به همراه داشت. روند مصرف بنزین در ایران طی سال های ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۳ نیز نشان دهنده افزایش مداوم تقاضا است. این افزایش مصرف ریشه در عواملی همچون رشد جمعیت، گسترش شهرنشینی و افزایش تعداد خودروهای ناکارآمد دارد. لذا به منظور رفع ناترازی بنزین لازم است چاره ای اندیشیده شود.

ضرورت و اهداف پژوهش

ناترازی بنزین به عنوان یکی از چالش های مهم در حوزه انرژی، تاثیرات قابل توجهی بر امنیت انرژی، هزینه های اقتصادی و ابعاد اجتماعی و زیست محیطی کشور دارد. این چالش نه تنها باعث اختلال در تامین انرژی می شود، بلکه ممکن است پیامدهای نامطلوبی همچون افزایش آلودگی هوا و فشار بر منابع طبیعی را به دنبال داشته باشد. برای رفع این ناترازی، به اتخاذ راهکارهای جامع و چندبعدی نیاز است که علاوه بر بهبود تعادل بین عرضه و تقاضا، به افزایش کارایی مصرف انرژی و کاهش پیامدهای منفی زیست محیطی نیز توجه کند. در این راستا، شناسایی دقیق عوامل موثر و ارائه راهکارهای عملی و پایدار از اهمیت بالایی برخوردار است. از همین رو پژوهش حاضر با بررسی مشکلات موجود در فرایند تولید بنزین به ارائه راهکارهایی به منظور افزایش تولید بنزین و رفع ناترازی بنزین پرداخته است.

مشکلات موجود در فرایند تولید بنزین

برخی از مشکلات موجود در فرایند تولید بنزین عبارتند از:

کیفیت خوراک نفت خام

نفت خام به عنوان ماده اولیه اصلی در پالایشگاه ها، از منابع متنوعی تامین می شود که از نظر کیفیت و ترکیبات شیمیایی با یکدیگر تفاوت های قابل توجهی دارند. این تفاوت ها ناشی از وجود ناخالصی های مختلف در نفت خام است که می تواند تاثیر مستقیمی بر فرایندهای پالایش و کیفیت محصولات نهایی داشته باشد. از جمله مهم ترین این ناخالصی ها می توان به گوگرد و فلزات سنگین اشاره کرد. حضور این ترکیبات نه تنها بر کارایی فرایندهای پالایش تاثیر می گذارد، بلکه می تواند بر کیفیت هیدروکربن های تولیدی و همچنین پیامدهای زیست محیطی ناشی از مصرف محصولات نفتی تاثیرگذار باشد؛ بنابراین، شناسایی و مدیریت این ناخالصی ها از جمله چالش های کلیدی در صنعت پالایش نفت به شمار می رود.

خوردگی

خوردگی یکی از چالش های اساسی و پرهزینه صنایع شیمیایی و پتروشیمی است و کاهش این عامل یکی از دغدغه های اصلی صنایع نفت و گاز کشور است. نتایج پژوهش ها نشان می دهد که سالانه هزینه های خوردگی برای هر کشور معادل ۳ تا ۴ درصد از تولید ناخالص داخلی آن کشور است.

مقررات زیست محیطی

آلودگی هوا، آب و خاک به واسطه نفت و مشتقات نفت خسارات جبران ناپذیری بر انسان و محیط زیست وارد می کند. لذا به منظور توسعه پایدار و حفظ سلامت انسان و محیط زیست، پالایشگاه ها می بایست مطابق با قوانین و استانداردها و مقررات زیست محیطی ملی و بین المللی از قبیل «پروتکل کیوتو» و «پیمان پاریس» عمل کنند. این قوانین ممکن است پالایشگاه ها را مجبور به رعایت استانداردهایی در انجام فرایند ها و تولید برخی فرآورده ها مانند بنزین کند تا میزان انتشار گازهای آلاینده و پسماند خود را کنترل کنند.

راهکارهای افزایش تولید بنزین در کشور و ارزیابی آن ها

برخی از این راهکارها عبارتند از:

احداث پالایشگاه های کوچک مقیاس یا مینی ریفاینری مبتنی بر خوراک سبک از قبیل میعانات گازی و نفتا

در حال حاضر حدود ۲۲۰ پالایشگاه کوچک یا در اصطلاح مینی ریفاینری در کشور وجود دارد که یک چهارم آن ها به صورت تقطیری و باقی آن ها به صورت بلندینگ فعالیت می کنند. متاسفانه تعداد کمی از مینی ریفاینری های موجود از نظر فنی و کیفی، توانایی تامین بنزین با مشخصات (اسپک) لازم را دارا هستند و این واحدها عموما در سولفورزدایی مشکل دارند. خوراک دریافتی این واحدها به طور متوسط حدود ۳ درصد گوگرد دارد و این واحدها صرفا به حذف مرکاپتان های سبک اکتفا کرده و ترکیبات گوگردی سنگین تر مانند تیوفن ها همچنان در این فرآورده ها باقی خواهند ماند و در نتیجه فرآورده های تولیدی اکثر این واحدها فاقد کیفیت مناسب جهت مصارف داخلی هستند. در مجموع برای تولید گازوئیل و بنزین با استاندارد یورو نیاز به واحدهای ایزومریزاسیون، هیدروگوگردزدایی و اصلاح کاتالیزوری و خوراک دائمی با مشخصات ثابت، وجود دارد که سرمایه بر و خارج از توان مالی اکثر مینی ریفاینری های کشور است. لذا با این تفاسیر احداث واحدهای مینی ریفاینری با توجه به چالش های مذکور کمکی به حل مشکل کمبود تولید بنزین نخواهد کرد.

احداث مجتمع های پالایش و پتروشیمی جدید

پالایشگاه ها برای بقا و سودآوری بیشتر باید به سوی فرایندهای تولید کم کربن و محصولات پتروشیمی حرکت کنند. این تحولات نه تنها به کاهش انتشار کربن کمک می کند، بلکه زمینه را برای انطباق با تقاضای جدید بازار نیز فراهم خواهد کرد. به همین جهت احداث واحدهای پالایشی جدید در دنیا دیگر مرسوم نیست و تنها احداث مجتمع های جدید پالایش و پتروشیمی با هدف تولید حداکثری محصولات پتروشیمی مطرح است.

تبدیل متانول به بنزین

یکی از راهکارهای افزایش تولید بنزین در کشور احداث واحدهایی با هدف تولید بنزین از متانول است. این طرح دارای اقتصادی ضعیف است و تنها با ارائه تخفیف بالای خوراک، اقتصادی خواهد شد. ضمنا در آینده با گذار انرژی و کاهش تقاضای بنزین که با کاهش قیمت همراه خواهد بود، دولت در راستای حفظ این شرکت ها مجبور به ارائه تخفیف های بالاتر خواهد شد. همچنین با احداث این واحدها درآمد صادراتی کشور و متانول صادراتی در اثر ناکارآمدی و سیاست های نادرست اقتصادی در بخش بنزین (از قبیل قیمت گذاری نادرست و مصرف بی رویه) کاهش می یابند. در مجموع این طرح اولویت اول افزایش تولید بنزین در کشور نیست.

راهکارهای پیشنهادی مقابله با ناترازی بنزین

راهکارهای مقابله با ناترازی بنزین را می توان در سه دسته کلی کوتاه مدت، میان مدت و بلندمدت تقسیم بندی کرد:

راهکارهای کوتاه مدت

راهکارهای کوتاه مدت به اقداماتی اشاره دارند که به سرعت به کاهش ناترازی بنزین کمک می کنند و نیاز به زمان و منابع کمتری برای اجرا دارند. از جمله این راهکارها می توان به مواردی چون «بهبود کیفیت خوراک نفت خام»، «بهبود کارایی و عملکرد کاتالیست ها» و «مدیریت، بهینه سازی و کنترل فرایندهای شیمیایی» اشاره کرد.

راهکارهای میان مدت

این دسته از راهکارها بر بهبود زیرساخت ها، فرایندهای توزیع و مصرف انرژی متمرکز هستند و هدف آن ها ایجاد تعادل پایدار در عرضه و تقاضا است. برخی از این راهکارها عبارتند از:

• افزایش ظرفیت پالایشگاه ها: بهینه سازی و ارتقای پالایشگاه های کشور با هدف افزایش کمیت و کیفیت فرآورده های پالایشگاهی و کاهش ۴۰۰ هزار بشکه نفت کوره تولیدی پالایشگاه ها به منظور تبدیل آن ها به سوخت های سبک تر نظیر بنزین و گازوئیل از جمله روش هایی است که می تواند به کاهش ناترازی بنزین کشور کمک کند؛
• بکارگیری سیاست های قیمتی و تخصیص منصفانه یارانه سوخت: یکی از دلایل افزایش مصرف بنزین در کشور قیمت پایین و یارانه پنهان بنزین در کشور است. لذا اصلاح نرخ بنزین با تخصیص منصفانه یارانه به افراد و اجرای قیمت گذاری پلکانی به عنوان راهکاری میان مدت به بهبود وضعیت موجود در ناترازی بنزین کمک می کند.

راهکارهای بلندمدت

این دست راهکارها شامل برنامه ریزی های استراتژیک و توسعه فناوری های نوین است که به افزایش پایداری و امنیت انرژی در بلندمدت منجر می شوند. اتخاذ راهکارهای بلندمدت و جامع در رفع مشکل ناترازی بنزین کشور نقش مهمی دارند و زمینه ساز توسعه پایدار در بخش انرژی کشور می شوند. از جمله این راهکارها عبارتند از:

• سرمایه گذاری در بخش های زیربنایی: یکی از ریشه های اصلی ناترازی بنزین عدم سرمایه گذاری در بخش های زیربنایی است. به عنوان نمونه پالایشگاه سازی یکی از بخش های زیربنایی محسوب می شود، اما در سه دهه اخیر و بعد از ساخت پالایشگاه بندرعباس، پالایشگاه نفت خام دیگری در کشور احداث نشده است. البته پالایشگاه میعانات گازی ستاره خلیج فارس در دهه اخیر ساخته شد و این پالایشگاه حدود ۴۰ میلیون لیتر بنزین کشور را تامین می کند و کشور را تا سال ۱۴۰۱ از ناترازی بنزین نجات داد؛
• توسعه پالایشگاه ها و صنایع پتروشیمی: یکی از راهکارهای غیرقیمتی برای رفع ناترازی بنزین احداث پالایشگاه های جدید با رویکرد تولید مواد شیمیایی و پلیمری است؛
• ایجاد تنوع در سبد سوختی: تنوع در سبد سوختی کشور به عنوان راهکاری بلندمدت برای مقابله با ناترازی انرژی، شامل بهره گیری از سوخت های جایگزین همچون گاز مایع ( (LPG، گاز طبیعی فشرده (CNG)، زیست سوخت ها، برق و هیدروژن است. گاز مایع با نام اوتوگاز، سوختی پاک و مقرون به صرفه است که با اصلاح قیمت، حمایت مالی و توسعه زیرساخت ها می تواند نقش مؤثری در حمل ونقل ایفا کند. گاز طبیعی فشرده یا سی ان جی می تواند جایگزین سوخت های بنزین، گازوئیل و ال پی جی در حمل و نقل کشور شود. در کنار این موارد زیست سوخت ها به عنوان منابع تجدیدپذیر، خودروهای برقی و هیدروژن نیز می توانند به کاهش مصرف بنزین، بهبود کیفیت هوا و افزایش بهره وری انرژی در کشور کمک کنند؛
• توسعه حمل و نقل عمومی: بهبود و گسترش شبکه های حمل و نقل عمومی مانند مترو، اتوبوس های برقی و سیستم ریلی باعث می شود شهروندان کمتر از وسایل نقلیه شخصی استفاده کنند و این امر منجر به کاهش مصرف بنزین و در نهایت کاهش ترافیک و آلودگی هوای شهری می شود.

جمع بندی

ناترازی بنزین به عنوان یکی از چالش های مهم در حوزه انرژی کشور، تاثیرات قابل توجهی بر امنیت انرژی، هزینه های اقتصادی و ابعاد اجتماعی و زیست محیطی کشور دارد. این چالش نه تنها باعث اختلال در تامین انرژی می شود، بلکه ممکن است پیامدهای نامطلوبی همچون افزایش آلودگی هوا و فشار بر منابع طبیعی را به دنبال داشته باشد. لذا برای رفع ناترازی بنزین در کشور، شناسایی دقیق عوامل موثر و ارائه راهکارهای عملی و پایدار از اهمیت بالایی برخوردار است. کیفیت خوراک نفت خام، خوردگی و مقررات زیست محیطی از جمله مشکلاتی هستند که تولید بنزین را تهدید می کنند. از این رو به منظور مقابله با ناترازی بنزین می توان راهکارهایی را در سه دسته کلی کوتاه مدت، میان مدت و بلندمدت پیشنهاد کرد.

این مطالعه در اندیشکده راهبردی مطالعات اسلامی نفت و گاز توسط امیرحسین قدمی در سال 1403 انجام شده است.