تحلیل و اصلاح فصل 15 لایحه برنامه هفتم توسعه

برنامه هفتم که از آن به عنوان چهارمین سند چشم انداز بیست ساله کشور یاد می شود، در تاریخ ۳۰ اردیبهشت ماه ۱۴۰۲ رونمایی شد و از سوی رئیس جمهور برای تصویب به مجلس ارسال شد. لایحه برنامه هفتم توسعه دارای فصل های مختلف در حوزه های گوناگون است. مسائل اقتصادی، حوزه اشتغال، تنظیم گری در حوزه بودجه، مسائل زیرساختی، پروژه های کلان، مسائل مربوط به حوزه حمل و نقل و ترانزیت، اصلاح ساختار اداری و مسائل فرهنگی در این لایحه دیده شده است. لایحه برنامه هفتم با تاخیری دو ساله از سوی دولت به مجلس رفت که بلافاصله مجلس آن را به دلیل ناقص بودن به دولت، بازگرداند و نیاز به اصلاحاتی در آن دیده می شود.

ضرورت و اهداف پژوهش

لایحه برنامه هفتم توسعه کشور، به عنوان قانونی اثرگذار و جهت ساز و ترسیم کننده خطوط اساسی برنامه های همه جانبه رشد کشور طی پنج سال آینده، از اهمیت خاصی برخوردار است. از آنجا که مولفه ها و ارکان سیاسی این لایحه، مبتنی بر تحقق رشد اقتصادی عدالت محور تنظیم شده اند، ضروری است مجموعه محورها و اضلاع و اجزای آن، از انسجام درونی و ساختاری برخوردار باشند. لازمه این انسجام، نهادینه بودن نگاه شبکه ای در متن لایحه، برای تامین روابط قوام بخشی و هم افزا میان مولفه ها و اجزای آن است. با توجه به این مهم، متن لایحه از نظر انسجام ساختاری در جلسات متعدد مورد بررسی و تحلیل قرار گرفت و پیشنهاد های اصلاحی در همین زمینه، با تاکید بر فصل 15 با عنوان ارتقای فرهنگ عمومی و رسانه ارائه می شود

مهم ترین نقاط ضعف لایحه

مهم ترین نقدهای وارد بر لایحه، همراه با نکات اصلاحی و پیشنهادی و جایگزین، به تفکیک و به شرح زیر تقدیم می گردد.

• انتظار این بود که برنامه هفتم توسعه، خود، پیشران باشد و خودش را معرفی و ثابت کند؛ حال آنکه این برنامه، فاقد آرمان است و اهدافی سطحی و پایین دستی را مطرح کرده است؛
• متاسفانه در فصل 15 لایحه -که با هدف ارتقای «فرهنگ عمومی» و «رسانه» تدوین شده است- هیچ توجه جدی و اصولی و به روز، نسبت به هیچ یک از هر کدام از این دو حوزه، مبذول نگردیده است؛
• لایحه برنامه هفتم توسعه در حوزه فرهنگ عمومی، مدل حکمرانی و راهبردی ندارد و این مشکل، بسیار نگران کننده است؛ به نحوی که دریافت دقیقی را از جزئیات دو ماده 75 و 76 از جهت تطبیق با ملاک های ارزیابی، به دست نمی دهد؛
• متن برنامه، فاقد هرگونه نوآوری و اتفاق تازه و کارآمد است. با توجه به تحول در رسانه و کارکردهای آن در روزگار فعلی، طراحی برنامه هفتم به این شکل، حاکی از ضعف های مفرط در شناخت «صنایع فرهنگی» است؛
• در حال حاضر، دوره رسانه های برودکست (پخش یک طرفه اخبار و اطلاعات) گذشته و بخش غالب مخاطبان در فضای برودبند (رسانه ها و پیام رسان ها و فضای مجازی و شبکه های اجتماعی) حضور دارند. غفلت از این مهم در برنامه هفتم، سبب می شود هزینه های سنگینی که در امور رسانه ای صرف می گردد، در جای صحیح خودش قرار نگیرد؛
• در برنامه هفتم، موضوع بسیاری کلیدی «اقتصاد توجه» مورد غفلت قرار گرفته است؛
• برنامه هفتم توسعه ضعف جدی در توجه به نقش مردم و موسسات مردم نهاد در ارتقای فرهنگ عمومی دارد. اساسا تعالی فرهنگی، وظیفه ای همگانی است، نه صرفا باری طاقت فرسا بر دوش لرزان دولت ها.

نسخه پیشنهادی برای فصل 15

در ادامه اصلاحات مدنظر در ماده 75 و 76 فصل 15 لایحه برنامه هفتم توسعه آمده است.

ماده 75

در راستای اعتلای فرهنگ عمومی و هویت بخشی به سبک زندگی ایرانی- اسلامی اقدامات زیر انجام می شود:

الف- شورای عالی انقلاب با همکاری همه دستگاه های مرتبط موظف است تا پایان سال اول برنامه ساختار فرهنگی کشور را با رویکردهای زیر بازطراحی و ابلاغ نماید:

• تقسیم کار بهینه در سطح ملی در راستای اهداف برنامه؛
• بهره گیری مناسب از ظرفیت بخش مردمی در تحقق اهداف برنامه؛
• شفاف سازی نسبت تحقق اهداف برنامه توسط هر دستگاه فرهنگی با میزان بهره مندی از منابع ملی؛
• استقرار الگوی حکمرانی هوشمند با طراحی، رصد و نمایش بر خط وضعیت فرهنگی کشور با استفاده از داده های مستند و موجود در دستگاه های مختلف.

ب- وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی با هماهنگی مرکز آمار ایران مکلفند سامانه هوشمند رصد، پایش و سنجش بر خط شاخص های فرهنگ عمومی را راه اندازی و در معرض دید عموم مردم قرار دهد. تمامی دستگاه های اجرایی و دارندگان پایگاه های اطلاعاتی داده، موضوع این بند، موظفند نسبت به اتصال به این سامانه اقدام کنند و از نتایج آن در برنامه ریزی ها و اقدامات خود استفاده نمایند.

پ- شورای عالی انقلاب فرهنگی با همکاری وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و سایر دستگاه های مرتبط موظف است در راستای الگو سازی از فرهنگ و تمدن اسلامی با تجمیع تمامی جوایز و نشان های اعتباربخش فرهنگی و هنری و رویدادهای مرتبط (مانند جشنواره ها و مسابقات فرهنگی و هنری)، نسبت به طراحی نظام اعتبار بخشی کیفیت محصولات، خدمات و سازمان ها بر اساس مبانی ایرانی و اسلامی اقدام نموده و براساس آن به طور سالیانه بهترین تولیدات فرهنگی و هنری کشور را شناسایی و به جامعه معرفی نماید.

ت- رسانه ملی موظف است با بسیج ظرفیت های ملی و خصوصی و اتخاذ سازوکارهای حمایتی و تنظیم گیری مناسب، جبهه رسانه انقلاب اسلامی را در راستای اهداف تمدنی نظام اسلامی طراحی و ایجاد نماید و نسبت به شناسایی، سازماندهی و حمایت موثر از پدیده های اثرگذار در این حوزه اقدامات لازم را به عمل آورد.

ماده 76

به منظور حمایت از تولید محتوا در حوزه فضای مجازی با رویکرد گسترش و تعمیق فرهنگ اسلامی ایرانی و مواجهه موثر با جنگ روانی و تهاجم فرهنگی و سیاسی دشمنان اقدامات زیر انجام می گیرد:

الف- مسئولیت تنظیم گری و صدور مجوز و نظارت بر خبرگزاری ها، رسانه های مکتوب، کتاب، بازی های رایانه ای، تبلیغات و نظایر آن که در چارچوب وظایف و ماموریت های وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی قرار دارد، در بستر فضای مجازی نیز به عهده وزارت مذکور است. در صورتی که بخشی از رسانه های فوق از صوت و تصویر فراگیر استفاده کنند، ملزم به رعایت دستور العمل های مشترک سازمان صداوسیمای جمهوری اسلامی ایران و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی هستند. در هر یک از شوراهای صدور مجوز تولید، مجوز انتشار و مجوز پخش آگهی بازرگانی که در سازمان صداوسیمای جمهوری اسلامی ایران تشکیل می شود، نماینده وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی عضویت خواهد داشت.

ارائه پیشنهادها

جهت استفاده از ظرفیت ها و قابلیت های موجود در رخدادهای فرهنگی موارد زیر پیشنهاد می شود:

• ضریب دادن به راهبری و مدیریت اینفلوئنسرها و سلبریتی ها در دهه پیش رو؛
• تمرکز در ایجاد و تقویت سکوهای تاثیرگذار فرهنگی و رسانه ای (با مخاطب بالای یک میلیون نفر) در کشور و نقش سپاری ایشان در تحقق اهداف؛
• توجه به مخاطب و کاربر نهایی و مدیریت مصرف محتوای رسانه اجتماعی و میزان سلامت روان ایشان در این حوزه؛
• ضریب دادن به میزان سواد رسانه های اجتماعی؛
• دادن نقش و جایگاه به کتاب و کتاب خوانی؛
• توضیح شفاف و تبیین نسبت و رابطه اهداف کمی مندرج در ماده 74 با مولفه ها (اهداف کیفی) ماده 75 و 76، شامل: تحکیم سبک زندگی اسلامی- ایرانی، تقویت همبستگی و اعتماد به نفس ملی، ارتقای هویت ملی و روحیه مقاومت، کار و تلاش در جامعه و… .

جمع بندی

برنامه هفتم که از آن به عنوان چهارمین سند چشم انداز بیست ساله کشور یاد می شود، در تاریخ ۳۰ اردیبهشت ماه ۱۴۰۲ رونمایی شد و از سوی رئیس جمهور برای تصویب به مجلس ارسال شد. فصل 15 این لایحه که با هدف ارتقای «فرهنگ عمومی» و «رسانه» تدوین شده است؛ دارای نواقص زیادی است. از این رو در این پژوهش به بررسی چالش ها و ایرادات فصل 15 این لایحه و ارائه مواردی جهت اصلاح این فصل، به ویژه مواد 75 و 76 لایحه پرداخته شده است. در پایان نیز پیشنهادهایی نظیر ضریب دادن به راهبری و مدیریت اینفلوئنسرها و سلبریتی ها و میزان سواد رسانه های اجتماعی، تمرکز در ایجاد و تقویت سکوهای تاثیرگذار فرهنگی و رسانه ای، توجه به مخاطب و کاربر نهایی در رسانه و دادن نقش و جایگاه به کتاب و کتاب خوانی در حکمرانی رسانه و فرهنگ عمومی ارائه شده است.

این مطالعه در اندیشکده راهبردی نگاه در سال 1403 با همکاری اندیشکده حکمرانی استان خراسان رضوی انجام شده است.