واکاوی نظام مسائل دانش بنیانی در ایران

دنیای امروز، نسبت به دهه های قبل با تفاوت های محسوسی رو به رو شده و رمز موفقیت های ملی، سازمانی و کسب و کاری در ماهیت دانش، فناوری، نوآوری و تجاری سازی این دستاوردها خلاصه شده است. همه سیاستگذاران حوزه علم و فناوری به خوبی می دانند که حتی یک روز عقب ماندن از حرکت در مسیر نوآوری، به معنای چندین سال تن دادن به محصولات خارجی و شکل گیری انحصاری است. در این راستا، ارزیابی وضعیت کلی نوآوری یکی از دغدغه هایی است که به شدت توسط کشورهای مختلف دنبال شده و همین مسئله نهادهای مرجع فعال در حوزه نوآوری را به تکاپو برای تهیه گزارش های مرتبط انداخته است.

ضرورت و اهداف پژوهش

در جهان امروزی، علم و فناوری جایگاه ویژه ای یافته و وجه تمایز کشورهای توسعه یافته از کشورهای در حال توسعه از سرمایه های فیزیکی، به بهره برداری کارآمد از سرمایه های دانشی تبدیل شده است. درواقع دانش به عنوان مهم ترین ابزار تعیین کننده قدرت رقابت در عرصه های مختلف اقتصادی- اجتماعی از اهمیت بالایی برخوردار است و برخی از کشورها به نقش این عامل در فراهم آوری رشد فزاینده واقف شده، راهبردهای توسعه خود را با تکیه بر آن تدوین کرده اند. لذا به طور فزاینده ای تلاش می کنند تا اقتصادی مبتنی بر دانش را بنا کنند؛ چراکه کسب وکارهای ایجاد شده و گسترش یافته بر اساس نوآوری های فناورانه، پتانسیل رشد سریعی داشته و به ایجاد فرصت های شغلی متعدد در اقتصاد محلی منتهی می شوند و بقای این کسب و کارها به تلاش های آن ها برای تجاری سازی دانش وابسته است.

همچنین، ازآنجاکه تجاری سازی فناوری باعث می شود در فعالیت های تحقیق و توسعه به اقبال بازار نیز توجه شود، موسسات بانی این فعالیت ها به نیازهای اجتماعی و اقتصادی منطقه ای و ملی اهمیت بیشتری داده و از این طریق نقش موثرتری در رشد اقتصادی ایفا می کنند. بنابراین جهت تسریع حرکت به سمت اقتصاد دانش بنیان برای ایجاد و توسعه شرکت های دانش بنیان و فراهم سازی فضا برای فعالیت های آن ها، در این مطالعه سعی شده است به شناسایی مسائل و ریشه های آن ها در اقتصاد دانش بنیان در ایران پرداخته شود.

روش شناسی پژوهش

این مطالعه از نظر هدف، یک پژوهش کاربردی است که به طور همزمان از روش های کمی و کیفی در آن استفاده شده و از نوع توصیفی- اکتشافی است. هدف اصلی مطالعه، واکاوی مسائل توسعه دانش بنیان در ایران با تاکید بر نوآوری و شیوه جمع آوری داده ها شامل مطالعات اسنادی، پرسشنامه، ماتریس اثرات متقابل و مصاحبه است. به منظور شناسایی روابط علی و معلولی مسائل و ریشه ها از طریق نظر اجماعی گروه کانونی با بهره گیری از فنون استخوان ماهی، پنج چرا، تحلیل مضمون و ماتریس تحلیل اثرات متقابل مسائل و ریشه ها استفاده و پس از شناسایی میزان اهمیت مسائل و ریشه ها، اولویت بندی آن ها انجام شد. برای بررسی موضوع از نرم افزارهای اکسل و میک مک و همچنین از تحلیل محتوای کیفی برای تحلیل داده های بخش میدانی استفاده شده است.

ارکان جهانی نوآوری و جایگاه ایران

شاخص جهانی نوآوری از هفت رکن تشکیل شده است. هر رکن نیز از سه زیررکن (مجموعا 21 زیررکن) و هر زیررکن از چندین شاخص (مجموعا 81 شاخص) تشکیل شده است. بر اساس گزارش شاخص جهانی نوآوری کشور ایران در سال 2022 برای نخستین بار در رده 53 ام جهان قرار گرفت و به بهترین رتبه در طول مدت حضور خود در این گزارش دست یافت. علاوه بر این، ایران برای دومین بار در جمع کشورهای دست یافته به نوآوری قرار گرفته است. کشورهای دست یافته به نوآوری کشورهایی هستند که فراتر از سطح انتظار نسبت به سطح توسعه اقتصادی (سرانه تولید ناخالص داخلی) خود به نوآوری دست یافته اند.

طی سال های اخیر، ایران همانند دیگر کشورهای در حال توسعه، تلاشی جدی داشته تا با گسترش فعالیت های دانش بنیان و حمایت از فعالیت های نوآورانه و تجاری سازی دستاوردهای فنی، مسیر صنعتی شدن را با سرعت بیشتری پیموده و از رقبای منطقه ای خود پیشی بگیرد. نمود این تلاش ها و برنامه ریزی سیاستگذاران حوزه علم و فناوری کشور را می توان در روند کاملا صعودی ایران در حوزه نوآوری مشاهده کرد، به طوری که در شاخص جهانی نوآوری، از رده 113 در سال 2013، به رتبه 53 در سال 2022 رسیده است. نگاه دقیق تر، بیانگر این واقعیت است که در کنار روند کلی رو به بهبود، جایگاه ایران با فراز و فرودهای نسبی مواجه بوده و حتی در سال های 2014 و 2020 کاهش هایی را هم تجربه کرده است. از سوی دیگر، بیش ترین جهش مربوط به سال 2016 بوده که از رده 106، به رده 78 صعود داشته است.

شناسایی نظام مسائل و ریشه های دانش بنیانی

شناسایی نظام مسائل و ریشه های دانش بنیانی در هفت گام انجام گرفته است. در گام های اول و دوم به استخراج مسائل و ریشه های دانش بنیانی مبتنی بر اسناد، مطالعات، نتایج پژوهش های پیشین و پرسشنامه (تکمیل شده توسط معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری) بر اساس تکنیک تحلیل مضمون پرداخته شده است. گام سوم به تحلیل ماتریس اثرات متقابل مسائل و شناسایی میزان اهمیت آن ها اختصاص یافته است. روابط علی و معلولی مسائل و ریشه های آن ها در گام چهارم شناسایی شده است. در گام پنجم به ارزیابی ریشه های مسائل بر اساس ابعاد ساختاری و کارکردهای سیستم نوآوری و در گام ششم به تحلیل ماتریس اثرات متقابل ریشه ها و شناسایی میزان اهمیت آن ها پرداخته شده است. رابطه علی و معلولی ریشه ها با استفاده از تکنیک طوفان ذهنی و پنج چرا در گام هفتم تعیین شده است.

نظام مسائل دانش بنیان

نتایج حاکی از آن است که مسئولیت پذیری پایین دستگاه های اجرایی متولی در توسعه فناوری و نوآوری، سنتی بودن زنجیره کارآفرینی، ضعف بسترهای کسب و کار در حوزه دانش بنیانی و عدم پیگیری جدی قوانین و مقررات حامی نوآوری و ساخت داخل بیشترین اثرگذاری را بر مسائل دانش بنیانی داشته و عواملی مانند کمبود شرکت ها و صندوق های خصوصی تامین مالی دانش بنیان و اتکای بیش از حد به منابع دولتی، ضعف هم افزایی بین ابزارهای قانونی و نهادهای فعال در عرصه دانش بنیان و نبود باور ملی به توانایی فناوری و نوآوری شرکت های داخلی در حل مشکلات کشور، کمترین اثرگذاری را بر مسائل شناسایی شده دارند.

ریشه مسائل دانش بنیان

همچنین نتایج موید آن است که عدم شایسته سالاری، ناکارآمدی مدیریتی، انتفاع برخی مسئولان در حفظ وضع موجود، ضعف در آموزش های پایه، ضعف در تعاملات هدفمند با دنیا، تحریم و ضعف در جهانی شدن اقتصاد ایران بیشترین اثرگذاری را بر ریشه مسائل دانش بنیانی داشته و به عنوان مهم ترین ریشه های اثرگذار بر مسائل دانش بنیانی اولویت بندی شده اند. از طرفی عواملی مانند کیفیت پایین برخی محصولات دانش بنیان، دشواری همزمانی ابعاد صیانتی و توسعه ای، ریسک گریزی مدیران، ضعف نظارت بر عملکرد مدیران و وجود حاشیه امن در دوره مدیریت فارغ از کیفیت عملکرد مدیران، عدم تعریف دقیق متولی اصلی توسعه اقتصاد دانش بنیان در کشور و عدم آگاهی بازیگران نسبت به ظرفیت های قوانین و مقررات، کمترین اثرگذاری را بر ریشه مسائل شناسایی شده دارند.

بررسی روابط علی و معلولی ریشه ها

در ادامه روابط علی و معلولی ریشه ها مورد بررسی قرار گرفته اند و علت العلل ریشه ها مشخص شده اند. بر اساس نتایج این پژوهش چهار ریشه «انتفاع برخی مسئولین در حفظ وضع موجود (تعارض منافع)»، «عدم شایسته سالاری»، «ناکارآمدی مدیریتی» و «ضعف در آموزش های پایه» به عنوان ریشه های اصلی و یا علت العلل ریشه ها شناسایی شده اند.

به عنوان نمونه برای رسیدن به ریشه اصلی عدم شایسته سالاری، روند حرکتی اینگونه است که بخش خصوصی به علت صرفه های اقتصادی پایین در تجاری سازی محصولات دانش بنیان، مشارکت پایینی دارد. تقاضای محدود که خود ناشی از کیفیت پایین برخی محصولات دانش بنیان است، باعث صرفه های اقتصادی پایین در تجاری سازی محصولات دانش بنیان شده است. کیفیت پایین برخی محصولات دانش بنیان نتیجه عملکرد ضعیف واحدهای تحقیق و توسعه صنایع است. در ادامه ضعف در زیرساخت دانشی، ضعف شرکت های دانش بنیان در تامین منابع مالی، ریسک گریزی مدیران (با توجه به عدم قطعیت بالا در فعالیت های نوآورانه و کارآفرینی)، فقدان محیط تعاملی و عدم الزام بازیگران برای تسهیم و ایجاد پایگاه اطلاعات و دانش مشترک و دانش ضعیف مدیران حوزه دانش بنیانی، به عنوان ریشه های عملکرد ضعیف واحدهای تحقیق و توسعه صنایع شناسایی شده اند. از این بین، ریشه دانش ضعیف مدیران حوزه دانش بنیانی ناشی از عدم شایسته سالاری است.

جمع بندی

در این پژوهش به منظور تسریع حرکت به سمت اقتصاد دانش بنیان برای ایجاد و توسعه شرکت های دانش بنیان و فراهم سازی فضا برای فعالیت های آن ها، سعی شده است به شناسایی مسائل و ریشه های آن ها در اقتصاد دانش بنیان در ایران پرداخته شود. هدف اصلی مطالعه، واکاوی مسائل توسعه دانش بنیان در ایران با تاکید بر نوآوری و شیوه جمع آوری داده ها شامل مطالعات اسنادی، پرسشنامه، ماتریس اثرات متقابل و مصاحبه است. شناسایی نظام مسائل و ریشه های دانش بنیانی در هفت گام انجام گرفته است. نتایج حاکی از آن است که مسئولیت پذیری پایین دستگاه های اجرایی متولی در توسعه فناوری و نوآوری، سنتی بودن زنجیره کارآفرینی، ضعف بسترهای کسب و کار در حوزه دانش بنیانی و عدم پیگیری جدی قوانین و مقررات حامی نوآوری و ساخت داخل بیشترین اثرگذاری را بر مسائل دانش بنیانی داشته است. همچنین « تعارض منافع»، «عدم شایسته سالاری»، «ناکارآمدی مدیریتی» و «ضعف در آموزش های پایه» علت العلل مسائل ریشه ای دانش بنیان هستند.

این مطالعه در مرکز پژوهش های توسعه و آینده نگری با همکاری حمید محمدی، سارا مدنیان، محدثه بشیر مشهدی، گل نساء صلواتی و یدالله دیوسالار در سال 1401 انجام شده است.