راهکارهای پیشنهادی در حوزه ناترازی گاز طبیعی در کشور

ایران علی رغم این که به عنوان دومین کشور دارنده ذخایر گازی شناخته می شود؛ به دلیل رشد فزاینده مصرف و محدودیت در تولید، با مشکل ناترازی تامین گاز به خصوص در فصل سرد سال رو به رو شده است. وابستگی 70 درصدی بخش های مختلف مصرفی به گاز طبیعی و مصرف غیربهینه انرژی از یک سو و وابستگی تامین گاز کشور به میدان پارس جنوبی و افت فشار این میدان از سوی دیگر، مسئله تامین انرژی برای کشور را با چالش جدی مواجه کرده است. به نظر می آید با ادامه این روند در سال های آینده برای جبران ناترازی، محدودیت بر بخش های پتروشیمی و فولادی به حداکثر مقدار خود برسد و پس از آن کشور برای حل بحران ناترازی به سمت واردات گاز طبیعی حرکت کند.

ضرورت و اهداف پژوهش

گاز طبیعی اصلی ترین حامل انرژی کشور بوده و بیش از 70 درصد از بخش مصرفی کشور به آن وابسته است. در سالیان اخیر با محدودیت افزایش ظرفیت تولید و ادامه روند رشد مصرف در همه بخش ها، میزان عرضه و تقاضای گاز طبیعی دچار ناترازی شده است. به دلیل وجود وابستگی زیاد تامین انرژی کشور به گاز طبیعی، ناترازی این حامل انرژی منجر به اعمال محدودیت زیادی در تامین گاز همه بخش های اقتصادی شده که آسیب های فراوان اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و زیست محیطی را برای کشور ایجاد کرده است. در سال 1401، میزان ناترازی به صورت متوسط در سه ماه سرد سال و در سردترین ماه سال به ترتیب 227 و 315 میلیون مترمکعب در روز بوده است و ادامه روند کنونی تامین انرژی کشور را با چالش بسیار جدی تری رو به رو خواهد کرد. از این رو در این پژوهش به بررسی راهکارهای پیشنهادی برای بهبود ناترازی گاز طبیعی ذیل سه محور «سیاستگذاری و مدیریت مصرف»، «بهینه سازی مصرف» و «افزایش ظرفیت تولید» پرداخته شده است.

وضعیت بررسی ناترازی گاز کشور

در سال 1401، میزان مصرف گاز کشور حدود 241 میلیارد مترمکعب بوده است که در هشت ماه گرم و چهار ماه سرد سال متوسط مصرف روزانه را به 597 و 782 میلیون مترمکعب در روز می رسد. بخش های نیروگاهی، خانگی و صنایع عمده، هر کدام به ترتیب با 7/31، 2/25 و 9/20 درصد، بیشترین سهم از مصرف گاز طبیعی را دارند و با توجه به اولویت تامین گاز در بخش خانگی، جبران کسری همراه با محدودیت تامین گاز در سایر بخش های مصرفی رخ می دهد. بررسی ناترازی در این سال نشان می دهد که مجموع ناترازی گاز طبیعی در سه ماه سرد سال به صورت متوسط روزانه 227 میلیون مترمکعب بوده است و در بیشترین حالت در ماه بهمن ، برابر با 315 میلیون مترمکعب بوده که بیشترین سهم مربوط به نیروگاه، تزریق به میادین و صادرات گاز بوده است. در صورت ادامه روند موجود، وضعیت کنونی بدون انجام هیچ گونه اصلاحی در بخش های مختلف تداوم می یابد و موارد مطرح شده در ناترازی فصلی و اوج تشدید نیز خواهد شد.

با توجه به واقعیات اجتماعی و شرایط اقتصادی کشور باید با مجموعه ای از راهکارهای چند وجهی و ترکیبی به مسئله ناترازی پاسخ داد. اگر چه نگهداشت و افزایش تولید یکی از راهکارهای مهم پیش رو است، اما بهینه سازی و مدیریت مصرف انرژی با توجه به رشد فزاینده مصرف، نیاز به سرمایه گذاری کمتر، پایداری اثرات پروژه ای بهینه سازی و وجود پتانسیل بالا، باید در اولویت قرار گیرد. در بهینه سازی مصرف انرژی یکی از رویکردهای کشور علاوه بر سوق دادن جامعه به اصلاح الگوی مصرف بهینه انرژی، باید ایجاد شرایط و زیرساخت های لازم جهت بهبود محیط مصرف انرژی (تجهیزات مصرفی) باشد. در بخش تولیدی نیز، با توجه به محدودیت هایی که کشور در حال حاضر به لحاظ منابع مالی در دسترس دارد، باید عمده راهکارها به صورت ایجاد انگیزه و اطمینان دهی به بخش خصوصی جهت ورود به بخش بالادستی باشد. لذا به صورت خلاصه اهم چارچوب راهکارهای پیشنهادی جهت بهبود ناترازی گاز طبیعی ذیل سه محور «سیاستگذاری و مدیریت مصرف»، «زمینه سازی مصرف» و «افزایش ظرفیت تولید» به شرح زیر است:

سیاستگذاری و مدیریت مصرف

راه حل اصلی برای حل مسئله ناترازی فصلی (ناترازی در دوره اوج مصرف) گاز طبیعی، ذخیره سازی گاز در مخازن زیرزمینی در فصل گرم و برداشت گاز ذخیره شده در فصل سرد است. در حالی که متوسط نسبت ذخیره سازی گاز به کل مصرف در دنیا 11 درصد بوده و در آمریکا، روسیه و اروپا این شاخص، حدود 20 درصد است، ایران دارای ظرفیت ذخیره سازی 4/1 درصدی از کل مصرف است.

• افزایش ذخیره سازی گاز طبیعی در کشور معادل حداقل 10 درصد مصرف سالیانه گاز به منظور حل مسئله ناترازی فصلی (ناترازی در اوج مصرف)؛
• جلوگیری از تشدید ناترازی با تغییر راهبردهای فعلی از جمله توسعه صنعتی کشور مبتنی بر توسعه واحدهای تکمیلی به جای ایجاد صنایع انرژی بر جدید، تبدیل نیروگاه های گازی به سیکل ترکیبی و الزام عملی به رعایت مبحث (19) مقررات ملی ساختمان؛
• اصلاح ساختار متولی بهینه سازی در کشور از طریق تجمیع ساختارهای موجود به منظور پیگیری و در اولویت قرارگرفتن موضوع بهینه سازی انرژی در کشور؛
• رصد و پایش زنجیره ارزش گاز آن از طریق سامانه ها و تجهیزات هوشمند به ویژه نصب کنتورهای هوشمند برای مشترکان.

بهینه سازی مصرف

مشکل اصلی عدم کارایی ماده (12) قانون رفع موانع تولید و بازار بهینه سازی، وابستگی منابع بازپرداخت طرح ها به هدفمندی یارانه ها و تبصره «14» قوانین بودجه سنواتی و عدم اطمینان بخشی کافی بازپرداخت جهت ایجاد انگیزه برای سرمایه گذاری در سطح وسیع است؛ لذا برای تضمین شکل گیری این بازار، دولت باید طرح های بهینه سازی و راهکارهایی را ارائه نماید.

• توسعه بازار بهینه سازی انرژی از طریق تشکیل حساب بهینه سازی مصرف انرژی به منظور تسویه گواهی های صرفه جویی انرژی بخش خصوصی و مردم؛
• اصلاح موضعی تعرفه گاز طبیعی در بخش صنعتی با جزئیات بیشتر، بهبود ساختار و تعرفه پلکان های مصرفی در بخش خانگی و همچنین تسری الگوی تعرفه گذاری افزایشی- پلکانی به سایر بخش های مصرفی نظیر مشترکان تجاری؛
• حذف یارانه زنجیره گاز و انتقال هدفمند آن به انتهای زنجیره و زمینه سازی جهت بهینه سازی مصرف در طول زنجیره ارزش گاز؛
• فرهنگ سازی از طریق استفاده از رسانه ها، شبکه های اجتماعی و مدارس.

افزایش ظرفیت تولید گاز طبیعی

بروز مسئله ناترازی گاز طبیعی و اولویت تامین گاز بخش خانگی، باعث شده است تا پس از نیروگاه ها، محدودیت تامین گاز به سایر بخش های مصرفی مانند صنایع عمده پتروشیمی، پالایشگاه، فولاد و سیمان تسری پیدا کند. لذا پیشنهاد می شود که توسعه میادین بالادستی گاز به وسیله سرمایه گذاری مصرف کننندگان صنایع عمده تحقق یابد و گاز این صنایع با محدودیت تامین گاز در فصول سرد سال مواجه نشود. از این رو راه های زیر پیشنهاد می شود:

• خودتامینی گاز صنایع عمده با ایجاد امکان سرمایه گذاری آن ها در طرح های جمع آوری گازهای مشعل و توسعه میادین کوچک گازی؛
• توسعه میادین گازی مبتنی بر صادرات به منظور افزایش جذابیت سرمایه گذاری داخلی و خارجی در این حوزه.

جمع بندی

ایران علی رغم اینکه به عنوان دومین کشور دارنده ذخایر گازی شناخته می شود؛ با مشکل ناترازی تامین گاز به خصوص در فصل سرد سال رو به رو شده است. به دلیل وجود وابستگی زیاد تامین انرژی کشور به گاز طبیعی، ناترازی این حامل انرژی منجر به اعمال محدودیت زیادی در تامین گاز همه بخش های اقتصادی شده که آسیب های فراوان اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و زیست محیطی را برای کشور ایجاد کرده است. لذا در این پژوهش به صورت خلاصه به ارائه راهکارهایی جهت بهبود ناترازی گاز طبیعی ذیل سه محور «سیاستگذاری و مدیریت مصرف»، «زمینه سازی مصرف» و «افزایش ظرفیت تولید» پرداخته شده است.

این مطالعه در مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی با همکاری علی صابری و حبیب الله ظفریان در سال 1403 انجام شده است.