ملاحظات و الزامات راهبردی تجارت انرژی ایران و ترکمنستان

بیش از 6/13 تریلیون مترمکعب (2/7 درصد) از ذخایر گازی اثبات شده جهان در ترکمنستان قرار دارد و این کشور به لحاظ ذخایر گازی رتبه چهارم بعد از روسیه، ایران و قطر را داراست. با وجود محدودیت های جغرافیایی در این کشور، نظیر محصور بودن در خشکی و ضرورت توسعه فنی، دولت ترکمنستان تلاش زیادی برای جذب سرمایه گذاری خارجی جهت بهبود وضعیت اکتشاف منابع و تولید منابع گازی خود انجام داده است. با توجه به ذخایر عظیم گاز ترکمنستان، همسایگی این کشور با ایران و زمینه های تاریخی مشترک، لزوم اتخاذ راهبرد اصولی در دیپلماسی انرژی از سوی جمهوری اسلامی در قبال این کشور که به انتفاع هر دو کشور منجر شود، ضروری است.

ضرورت و اهداف پژوهش

ازآنجا که ترکمنستان دو راهبرد «متنوع سازی سبد صادراتی» و «فروش گاز در مرز» را در دستور کار خود دارد، یکی از بهترین انتخاب های این کشور برای بازار صادراتی ایران است. همچنین مسافت کم بین ترکمنستان و ایران، سود اقتصادی حاصل از صادرات گاز برای ترکمنستان را حداکثر می کند. از طرف دیگر ایران نیز برای تحقق راهبرد تبدیل شدن به هاب انرژی منطقه، نیازمند واردات گاز از ترکمنستان است. لذا ایجاد پیوند راهبردی انرژی برای هر دو کشور حائز اهمیت است و می تواند زمینه توسعه روابط در سایر حوزه ها را فراهم کند. با توجه به اختلافات سال های گذشته دو کشور و لزوم اصلاح روابط فیمابین، توسعه دیپلماسی انرژی با ترکمنستان در حال حاضر ضرورت بیشتری یافته است. در این گزارش به مطالعه چشم انداز توسعه انرژی در ترکمنستان و ارائه اقدامات پیشنهادی جهت توسعه تعاملات مبتنی بر انرژی با این کشور پرداخته شده است.

چشم انداز توسعه انرژی در ترکمنستان

ترکمنستان تا سال 1991 با نام جمهوری اسلامی شورایی ترکمنستان یکی از جمهوری های تشکیل دهنده اتحاد جماهیر شوروی بود. این کشور از جنوب با افغانستان و ایران، از شمال با ازبکستان و قزاقستان، از غرب با دریای خزر و از طریق این دریا با کشورهای جمهوری آذربایجان و روسیه همسایه است. ترکمنستان، در بین کشورهای آسیای مرکزی دارای منابع عظیم گازی و صادرات گسترده گاز است.

تولید گاز

میزان تولید گاز ترکمنستان در سال 2021 به 3/79 میلیارد مترمکعب رسیده است که از این مقدار حدود 1/42 میلیارد مترمکعب صادر شده است. میادین گازی موجود در ترکمنستان بیش از 20 سال قدمت تولید دارند و این امر نشان دهنده فرسایش و بالا بودن عمر میادین است. بزرگترین میدان گازی این کشور میدان گالکینیش نام دارد. میدان های دولت آباد، حوزه آمودریا، حاشیه خزر، فراساحل و میادین مرکزی از مهم ترین میادین هیدروکربوری ترکمنستان هستند. همچنین دولت ترکمنستان قصد دارد از ذخایر گاز همراه فراساحل واقع در بخش ترکمنستانی دریای خزر بهره برداری و تولید کند.

مصرف گاز

میزان مصرف گاز طبیعی ترکمنستان طی سال 2020 معادل 6/29 میلیارد مترمکعب بود و این میزان در سال 2021 به 7/36 میلیارد مترمکعب رسید. سطح مصرف گاز این کشور در بازه ده ساله 2010-2020 معادل 71 درصد افزایش یافته است. دلیل این افزایش را می توان توسعه صنعت پتروشیمی و افزایش مصرف گاز در نیروگاه های تولید برق ارزیابی کرد.

تجارت گاز

از آنجا که ترکمنستان دارای ذخایر عظیم گازی است، نگاه به گاز در این کشور عمدتا شامل دو محور می شود: اولا گاز ابزاری برای ایجاد رفاه مردم است؛ بنابراین گاز در بخش خانگی ترکمنستان رایگان است. ثانیا گاز از دو طریق پیشران توسعه کشور قلمداد می شود؛ از طریق فروش گاز به واحدهای صنعتی با قیمت بسیار ارزان و صادرات حداکثری آن به منظور کسب درآمد بیشتر از منظر تجارت گاز، راهبرد ترکمنستان عمدتا بر دو موضوع «متنوع سازی» سبد صادرات و «فروش در مرز خود» استوار است.

مقصد گاز صادراتی ترکمنستان پس از استقلال از شوروی سابق عمدتا به روسیه بود. اما پس از مناقشات این کشور با روسیه، طی یک دهه گذشته ترکمنستان تمرکز صادرات گاز خود را معطوف به چین کرده و در بازار صادرات گاز به ایران و روسیه حضور کمرنگ داشته است. میزان صادرات گاز این کشور به چین که از سال 2010 آغاز شد در بازه سال های 2014-2016 معادل 28 تا 29 میلیارد مترمکعب در سال بود و این رقم در سال 2021 به 5/31 میلیارد مترمکعب افزایش یافت.

صادرات گاز ترکمنستان به چین از طریق سه خط لوله صورت می گیرد که بین سال های 2009 تا 2015 احداث شد، خطوط A و B هر کدام با ظرفیت 15 میلیارد مترمکعب گاز ترکمنستان با گذر از ازبکستان و قزاقستان به چین وارد می شود. خطC مجموعا دارای 25 میلیارد مترمکعب ظرفیت انتقال بوده که 10 میلیارد مترمکعب از ترکمنستان و 5 میلیارد مترمکعب گاز از قزاقستان را به چین انتقال می دهد که در حال حاضر، بخش صادرات قزاقستان و ازبکستان آن فعال شده است. خط لوله چهارم D با ظرفیت 30 میلیارد مترمکعب و طول 1000 کیلومتر و هزینه 2/3 میلیارد دلار که مطابق طرح، برنامه ریزی شده از ترکمنستان آغاز شده و با گذر از ازبکستان، تاجیکستان و قرقیزستان به چین متصل می شود که هم اکنون به سبب عدم اقبال چین و هزینه بالای ترانزیت گاز متوقف شده است.

اهمیت ترکمنستان برای ایران در حوزه انرژی

به منظور تبدیل شدن ایران به قطب (هاب) انرژی منطقه، یکی از راهبردهای اصلی کشور بایستی واردات حداکثری گاز از ترکمنستان باشد. با توجه به همسایگی ایران و ترکمنستان، زمینه های مشترک تاریخی- فرهنگی و راهبرد تنوع سبد صادراتی ترکمنستان، تجارت گاز در تحکیم روابط میان دو کشور حائز اهمیت است. مطابق قراردادهای دو کشور و همچنین زیرساخت خط لوله موجود، این کشور می تواند سالیانه بین 15 تا 20 میلیارد مترمکعب گاز به ایران صادر کند، اما به دلایل مشکلات متعدد از جمله چالش های بین المللی و ناهماهنگی میان مقامات تصمیم گیر در صنعت نفت کشور، در کنار مسائل بانکی، ایران در حال حاضر نتوانسته از ترکمنستان واردات گاز داشته باشد. اقدامات اخیر وزارت نفت به منظور سواپ گاز ترکمنستان به آذربایجان در سال 1400 و توافق برای دو برابر کردن حجم این قرارداد سواپ در سال جاری، افق هایی را برای توسعه همکاری مجدد با ترکمنستان گشوده است.

پیشنهادهایی به منظور توسعه و تعاملات ایران با ترکمنستان با تکیه بر تعاملات انرژی

پیشنهاد می شود راهبرد کشور تعامل حداکثری با ترکمنستان به منظور واردات گاز از این کشور باشد. گفتنی است اگر چه معاوضه (سواپ) گازی با این کشور برای احیای روابط دو کشور ضروری بوده است؛ اما با توجه به موقعیت جغرافیایی کشور، راهبرد ایران بایستی مبتنی بر خرید و فروش گاز (واردات و صادرات) قرار گیرد. در ادامه پیشنهادهایی به منظور توسعه و تعاملات ایران با ترکمنستان با تکیه بر تعاملات انرژی ارائه می شود:

• واردات حداکثری گاز از ترکمنستان ( به معنی خرید گاز نه سواپ گاز)؛
• ترانزیت و سواپ فراورده های نفتی و پتروشیمی و استفاده از مشارکت بخش خصوصی (به ویژه در حوزه محصولات پتروشیمی ترکمنستان)؛
• ایجاد اتاق تسویه دوجانبه بین دو کشور به منظور مصون سازی تبادلات مالی از تحریم؛
• صدور خدمات فنی و مهندسی در حوزه های مختلف از جمله میادین نفت و گاز و پروژه های عمرانی.

جمع بندی

در حال حاضر حدود 2/7 درصد از ذخایر گازی اثبات شده جهان در ترکمنستان قرار دارد و این کشور از این حیث رتبه چهارم جهان را داراست. ترکمنستان دو راهبرد «متنوع سازی سبد صادراتی» و «فروش گاز در مرز» را در دستور کار خود دارد، از این رو یکی از بهترین انتخاب های این کشور برای بازار صادراتی ایران است. از طرف دیگر ایران نیز برای تحقق راهبرد تبدیل شدن به هاب انرژی منطقه، نیازمند واردات گاز از ترکمنستان است. لذا ایجاد پیوند راهبردی انرژی برای هر دو کشور حائز اهمیت است و می تواند زمینه توسعه روابط در سایر حوزه ها را فراهم کند. از این رو پیشنهادهای عمده ای در خصوص توسعه و تعاملات انرژی با ترکمنستان همچون واردات حداکثری گاز از ترکمنستان، ترانزیت و سواپ فراورده های نفتی و پتروشیمی و استفاده از مشارکت بخش خصوصی و ایجاد اتاق تسویه دو جانبه بین دو کشور به منظور مصون سازی تبادلات مالی از تحریم ارائه شده است.

این مطالعه در مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی با همکاری زهرا جعفری و جواد سلیمان پور در سال 1401 انجام شده است.