تصویر انواع تبادلات حجمی و مالی در زنجیره ارزش گاز

بررسی روند تغییرات سبد انرژی مصرفی دنیا در دهه های گذشته و نیز پیش بینی هایی که برای آینده این سبد در سال های آتی وجود دارد، همگی حاکی از روند روزافزون اهمیت گاز طبیعی در تامین انرژی مردم دنیا و استمرار این روند در آینده است. ایران با داشتن حدود 32.5 تریلیون مترمکعب ذخایر گازی قابل استحصال، سهمی معادل 17.3 درصد از ذخایر گازی قابل استحصال جهان را در اختیار دارد. اهمیت غیرقابل انکار گاز طبیعی در تامین انرژی کشور با داشتن سهم بیش از 72 درصدی در سبد انرژی مصرفی کشور، ضرورت بررسی موشکافانه جریان ها و تبادلات گاز در کشور را بیش از پیش نمایان می سازد تا مسائل اساسی موجود در زنجیره گاز کشور کشف و راهکارهای حل آن ها تشخیص داده شود.

ضرورت و اهداف پژوهش

تغییرات روند مصرف انرژی در جهان حاکی از نقش روزافزون گاز طبیعی در تامین انرژی مردم دنیاست؛ به گونه ای که در افق 2050 طبق برآوردهای انجام شده، گاز طبیعی بیشترین تقاضا را در بین دیگر منابع انرژی خواهد داشت. اهمیت گاز در جمهوری اسلامی ایران بسیار بیشتر است؛ چراکه ایران بعد از روسیه دومین کشور دنیا از حیث ذخایر گاز است. در حال حاضر بیش از 72 درصد از مصارف انرژی کشور توسط گاز طبیعی تامین می شود.

این موضوع ضرورت بررسی موشکافانه جریان ها و تبادلات گاز در کشور را بیش از پیش نمایان می کند. اولین قدم در این راستا، ارائه تصویر جامع، شفاف و دقیق از تبادلات حجمی و مالی زنجیره گاز کشور از مبدا تا مصرف کننده نهایی است. لذا پژوهش حاضر با بررسی بازیگران اصلی فعال در زنجیره ارزش گاز طبیعی کشور و تصویر کلی تبادلات حجمی گاز کشور، به ارائه پیشنهاد به منظور اصلاح تبادلات مالی بین بازیگران زنجیره ارزش گاز پرداخته است.

بازیگران اصلی فعال در زنجیره ارزش گاز طبیعی کشور

بازیگران اصلی فعال در زنجیره ارزش گاز طبیعی کشور، شرکت ملی نفت ایران، شرکت ملی گاز ایران، شرکت های پالایش گاز، شرکت انتقال گاز ایران و شرکت های گاز استانی هستند. در مراحل ابتدایی زنجیره یعنی اکتشاف، توسعه و تولید، شرکت ملی نفت ایران حضور دارد و در مراحل بعدی یعنی پالایش، انتقال، ذخیره سازی، صادرات/ واردات و توزیع، شرکت ملی گاز ایران و شرکت های تابعه آن ایفای نقش می کنند.

پالایش و فراورش گاز غنی در کشور توسط مجتمع های پالایش گاز انجام می شود که عبارتند از: مجتمع گازی پارس جنوبی (از منبع میدان گازی پارس جنوبی)، پالایشگاه ایلام (از منبع میدان گازی تنگ بیجار)، پالایشگاه فجرجم (از منبع میادین گازی نار و کنگان)، پالایشگاه شهید هاشمی نژاد (از منبع میادین گازی مزدوران، گنبدلی و شوریجه)، پالایشگاه پارسیان (از منبع میادین گازی تابناک، هما، شانول و وراوی)، پالایشگاه سرخون و قشم (از منبع میادین گازی گورزین و سرخون) و پالایشگاه بیدبلند (از منبع گازهای خروجی از تاسیسات شرکت ملی نفت).

تصویر کلی تبادلات حجمی گاز کشور

ظرفیت اسمی پالایش گاز کشور تا سال 1401، حدود 1030 میلیون مترمکعب در روز بوده که در این سال با ورود حجم گاز معادل روزانه 745.87 میلیون مترمکعب، 72.4 درصد از این ظرفیت مورد استفاده قرار گرفته است. بررسی ها نشان می دهد در دهه گذشته بیشترین میزان بهره گیری از ظرفیت پالایشی کشور در سال 1396 با حدود 77.6 درصد و کمترین آن در سال 1398 با حدود 66.8 درصد بوده است.

توجه به روند زنجیره تبادلات گاز از مبدا تا مقصد نهایی نشان دهنده وجود تبادلات پرشمار و تکراری میان بازیگران اصلی زنجیره گاز است. به عنوان مثال برای تزریق گاز در میادین نفتی در ابتدای زنجیره گاز از شرکت ملی نفت به شرکت ملی گاز، از شرکت ملی گاز به شرکت های پالایش گاز، از شرکت های پالایش گاز به شرکت انتقال گاز، از شرکت انتقال گاز مجدد به شرکت ملی گاز و از شرکت ملی گاز به شرکت ملی نفت فروخته می شود تا به مقصد نهایی، یعنی تزریق در میادین نفتی برسد. این امر موجب گستردگی و پیچیدگی بیش از حد زنجیره مزبور می شود.

تغییرات درآمد و هزینه های عملیاتی شرکت ملی گاز ایران در سال 1400

درآمدهای عملیاتی شرکت ملی گاز ایران طبق صورت های مالی حسابرسی شده این شرکت در سال 1400 معادل 2،146،728 میلیارد ریال بوده که نسبت به سال قبل حدود 92 درصد افزایش یافته است. هزینه های عملیاتی این شرکت نیز در همین سال (با رشد 93.4 درصدی نسبت به سال قبل) 1،406،653 میلیارد ریال بوده است. همچنین سود خالص این شرکت در سال 1400 معادل 434،419 میلیارد ریال ثبت شده است.

منابع درآمد عملیاتی شرکت ملی گاز ایران در سال 1400

درآمدهای عملیاتی شرکت ملی گاز ایران در سال 1400 طبق صورت مالی این شرکت شامل فروش گاز تصفیه نشده به شرکت های پالایش گاز (به مبلغ 270 میلیارد ریال)، فروش گاز تصفیه شده به شرکت انتقال گاز (به مبلغ 1420 میلیارد ریال)، فروش داخلی گاز غنی (به مبلغ 84267 میلیارد ریال)، فروش داخلی گاز مایع و اتان (به مبلغ 526429 میلیارد ریال)، فروش صادراتی گاز مایع (به مبلغ 607424 میلیارد ریال)، صادرات گاز طبیعی (به مبلغ 923389 میلیارد ریال)، فروش گاز به شرکت ملی نفت برای تزریق در میادین نفتی (به مبلغ 2435 میلیارد ریال) و سوآپ گاز با ارمنستان (به مبلغ 1818 میلیارد ریال) بوده است؛

هزینه های عملیاتی شرکت ملی گاز ایران در سال 1400

هزینه های عملیاتی این شرکت در سال 1400 مطابق با صورت مالی شامل خرید گاز خام و ان جی ال از شرکت ملی نفت (به مبلغ 85797 میلیارد ریال)، خرید گاز تصفیه شده از شرکت انتقال گاز (به مبلغ 9623 میلیارد ریال)، خرید فراورده های گازی از پالایشگاه ها (به مبلغ 63067 میلیارد ریال)، خرید اتان از پتروشیمی ها (به مبلغ 5184 میلیارد ریال)، پرداخت سهم شرکت ملی نفت از فروش داخلی و صادراتی فراورده های گازی (به مبلغ 383060 میلیارد ریال)، سهم سازمان هدفمندی از فروش اتان (به مبلغ 70000 میلیارد ریال)، پرداخت سهم صندوق توسعه ملی (به مبلغ 184777 میلیارد ریال) و پرداخت سهم مالکانه دولت به (مبلغ 605145 میلیارد ریال) بوده است.

پیش بینی مجموع درآمد شرکت ملی گاز ایران در سال 1403

مطابق با قانون بودجه کل کشور سال 1403 براورد می شود که مجموع درآمد شرکت ملی گاز ایران از فروش گاز طبیعی و محصولات آن در این سال حدود 2100 میلیون یورو باشد. این مبلغ از محل فروش صادراتی 13 میلیارد مترمکعب گاز طبیعی به ارزش 550 میلیون یورو و از محل فروش 17.98 میلیون تن فراورده های فرعی گازی به ارزش 1550 میلیون یورو حاصل می شود.

انواع تبادلات مالی بین بازیگران زنجیره ارزش گاز و ارائه پیشنهاد

بررسی ارقام مندرج در روابط مالی بین بازیگران اصلی زنجیره ارزش گاز نمایانگر آن است که تبادلات یادشده در زنجیره مزبور به سه مدل مختلف انجام می شود. در یک مدل، خرید و فروش به صورت واقعی با قیمت واقعی انجام می شود (به طور مثال خرید اتان و گاز مایع توسط شرکت های پتروشیمی از شرکت ملی گاز ایران). مدل دیگر، بدون انتقال مالکیت فراورده و تنها با پرداخت حق العمل فراورش به شرکت ارائه دهنده خدمات انجام می شود (به طور مثال رابطه بین شرکت ملی نفت و شرکت های پالایش گاز برای فراورش میعانات گازی از گاز غنی). در آخرین مدل خرید و فروش با نرخی دستوری و غیرواقعی در صورت های مالی شرکت ها درج می شود (به طور مثال فروش گاز تصفیه نشده از شرکت ملی گاز به شرکت های پالایش گاز به نرخ1ریال بر مترمکعب).

بررسی ها حاکی از آن است در مواردی که انتقال احجام گاز با قیمت های واقعی و به ارزش روز انجام می شود، شفافیت بالا و ابهامات کمتر است؛ اما در مواردی همچون فروش گاز خام میادین مستقل و تاسیسات نفتی توسط شرکت ملی نفت به شرکت ملی گاز شفافیت کمتر بوده و نیازمند اصلاح جدی است.

نگاه کلی به مجموعه مبادلات در طول زنجیره ارزش گاز طبیعی طی سال های مورد بررسی این گزارش، نشان دهنده آن است که عمده این مبادلات بر اساس توافق بین بازیگران اصلی این زنجیره و با نرخ های متفاوت انجام می شود. همچنین تسهیم درآمدها نیز ضابطه دقیق و مشخصی نداشته است. لذا با توجه به اینکه موضوع این مبادلات سرمایه طبیعی کشور است، پیشنهاد می شود اصولی شفاف و قاعده مند برای تنظیم نرخ های این مبادلات در قوانین بالادستی لحاظ شود. لذا باید ضوابط تبادلات اولیه و میانی گاز طبیعی در مواردی مانند فروش گاز به قصد خرید متقابل و انتقال گاز بدون بازگشت یا خرید متقابل مشخص شود.

جمع بندی

اهمیت گاز طبیعی در تامین انرژی و اقتصاد کشور، ضرورت بررسی موشکافانه جریان ها و تبادلات گاز در کشور را نمایان می سازد. پژوهش حاضر با معرفی بازیگران فعال در زنجیره ارزش گاز طبیعی کشور تصویر کلی تبادلات حجمی گاز در کشور را مورد بررسی قرار داد. نگاه کلی به مجموعه مبادلات در طول زنجیره ارزش گاز طبیعی طی سال های مورد بررسی این گزارش، نشان دهنده آن است که عمده این مبادلات بر اساس توافق بین بازیگران اصلی این زنجیره و با نرخ های متفاوت انجام می شود. همچنین تسهیم درآمدها نیز ضابطه دقیق و مشخصی نداشته است. لذا پیشنهاد می شود اصولی شفاف و قاعده مند برای تنظیم نرخ های این مبادلات در قوانین بالادستی لحاظ شود. بر این اساس باید ضوابط تبادلات اولیه و میانی گاز طبیعی در مواردی مانند فروش گاز به قصد خرید متقابل و انتقال گاز بدون بازگشت یا خرید متقابل مشخص شود.

این مطالعه در مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی با همکاری مهدخت متین و علی یاراحمدی در سال 1403 انجام شده است.