شاخص اعتماد مصرف کننده و ضرورت به کارگیری آن در ایران

یکی از ابزارهای اصلی تحلیلگران اقتصادی و اجتماعی، تحلیل وضعیت شاخص های کلان اقتصادی است؛ زیرا از طریق این شاخص ها تحولات اقتصادی و شواهد اولیه رفتاری گروه های مختلف، ازجمله مصرف کنندگان و کسب وکارهای مختلف، در اختیار تحلیلگران اقتصادی قرار گرفته و می تواند در فرآیند سیاستگذاری مورد استفاده قرار گیرد. از همین رو در دهه های اخیر، برخی از کشورها، برای بهبود سیستم شاخص های اقتصادی خود، به شاخص سازی با استفاده از نظرسنجی از فعالان اقتصادی روی آورده اند. «شاخص اعتماد مصرف کننده» (CCI) ازجمله این شاخص ها و در طبقه بندی شاخص های پیشرو اقتصادی است.

ضرورت و اهداف پژوهش

شاخص اعتماد مصرف کننده (CCI) یکی از شاخص های متعددی است که برای اندازه گیری تغییرات فعالیت اقتصادی طراحی شده و در ارزیابی ها و پیش بینی های کلان اقتصادی استفاده می شود. CCI معیاری برای نگرش مصرف کنندگان است. این شاخص، در بیشتر موارد از طریق یک نظرسنجی در سطح ملی اندازه گیری می شود و بر اساس پاسخ های مصرف کننده به سوالاتی در مورد شرایط اقتصادی حال حاضر و آینده، اعم از وضعیت زندگی شخصی و یا موضوع های در سطح ملی است. از این ‌رو شاخص اعتماد مصرف کننده از طریق ارائه اطلاعات لازم به تصمیم گیران و پیش بینی کنندگان اقتصادی در مورد وضعیت فعلی و آتی اقتصاد از نگاه مردم، نقش مهمی داشته و می تواند در وضع سیاست های عمومی و همچنین تصمیمات تجاری تعیین کننده باشد. در این راستا اعتماد مصرف کنندگان نسبت به وضعیت آتی اقتصاد، تصمیم گیری آن ها را هدایت می کند و درنهایت بر مصرف، تولید، سرمایه گذاری و سایر نتایج کلان اقتصادی مرتبط تاثیر خواهد گذاشت. با توجه به اهمیت این موضوع، در این پژوهش ابتدا به معرفی شاخص اعتماد مصرف کننده پرداخته شده است. در ادامه نیز سعی بر آن است تا ضمن بیان ضرورت به کارگیری شاخص اعتماد مصرف کننده در ایران، نحوه محاسبه آن نیز در کشور تبیین شود.

مفهوم شاخص اعتماد مصرف کننده و نحوه محاسبه آن

با توجه به اینکه اجتناب از نوسانات متغیرهای کلان اقتصادی و مالی غیرممکن است، موسسات مختلف با ایجاد شاخص ها، سعی در پیش بینی دقیق عوامل دارند. یکی از این شاخص ها، شاخص اعتماد مصرف کننده (CCI)  است که احساس مصرف کنندگان را در مورد برخی عوامل اقتصادی اندازه گیری می کند و ازجمله شاخص های پیشرو است. درواقع این شاخص، سطح خوش ‌بینی مصرف کنندگان را نسبت به شرایط جاری و آتی اقتصاد نمایان می سازد. مزیت استفاده از شاخص CCI این است که نتایج نظرسنجی، پیش از انتشار داده های آماری مربوط به فعالیت های اقتصادی، در دسترس قرار گرفته و از این رو می تواند به عنوان مکمل آمارهای رسمی در نظر گرفته شود. شاخص اعتماد مصرف کننده از ترکیب پاسخ های مربوط به یک سری از سوالات مصاحبه گر از مصرف کننده ساخته می شود که این سوالات، بر اساس شرایط اقتصادی هر کشور، می تواند تغییر کند. به طور معمول سوالات بر وضعیت مالی فعلی مصرف کننده و انتظارات او در مورد تورم، بیکاری، دستمزدها و خریدهای عمده برای 6 ماه آینده متمرکز است. با توجه به اینکه مفهوم اطمینان در اقتصاد با قابلیت پیش بینی مرتبط است، پیش بینی در افزایش سطح اطمینان، منجر به خوش بین شدن به آینده می شود. در جوامعی که سطح اطمینان بالایی نسبت به آینده وجود دارد، مردم می توانند با چشم اندازهای بلندمدت، تصمیمات بهتری در سرمایه گذاری بگیرند. همچنین هرچه مصرف کننده نسبت به وضعیت اقتصادی اطمینان بیشتری داشته باشد، بیشتر تمایل به خرید خواهد داشت.

بررسی تجارب کشورها در محاسبه شاخص اعتماد مصرف کننده

با توجه به اینکه مطالعه شاخص اعتماد مصرف کننده کشورهای مختلف جهان می تواند گامی موثر در نحوه محاسبه و به کارگیری این شاخص در کشور باشد، تجارب کشورهای عضو اتحادیه اروپا، کشورهای OECD، کشورهای توسعه یافته و اقتصادهای نوظهور در شاخص اعتماد مصرف کننده مورد مطالعه قرار گرفت و نتایج زیر حاصل شد:

• برخی از اقتصاددانان تصور می کنند که اعتماد مصرف کننده درون زا است و بازتابی از شرایط اقتصاد کلان فعلی است. درحالی که برخی دیگر استدلال می کنند که عوامل روانشناختی که مستقل از متغیرهای اقتصادی هستند، بر تصمیم گیری های مصرف کنندگان تاثیرگذار می باشند؛
• در کشور کانادا کووید- 19 به طور مستقیم یا غیرمستقیم، باعث تغییر در رفتار مصرف کننده شده است. این تغییرات بر الگوهای خرید مواد غذایی مصرف کنندگان تاثیر گذاشته و با اثرات بلندمدت ازجمله پیامدهایی برای بخش کشاورزی همراه بوده است. اثر تغییر انتظارات نسبت به آینده به واسطه شیوع ویروس کرونا موجب کاهش شاخص به عبارتی کاهش سطح اطمینان شده است؛
• در کشور ژاپن مصرف کنندگان در ابتدای سال 2021 نسبت به معیشت، رشد درآمد و فرصت های شغلی در شش ماه آینده بدبین تر شدند؛ اما اعتماد مصرف کننده در ماه اکتبر 2021 با لغو وضعیت اضطراری دولت به دلیل کاهش شدید همه گیری کووید- 19 به بالاترین سطح خود رسید و انتظار می رود مصرف واقعی در صورت ادامه روند کاهشی ویروس کرونا افزایش یابد؛
• در کشور چین، شاخص اعتماد مصرف کننده طی چهار سال اخیر روند صعودی نسبتا پرشتابی به خود گرفته است. علت این امر، ثبات نسبی در رشد تولید ناخالص داخلی، نرخ پایین بیکاری و ثبات درآمد قابل تصرف خانوار بود که منجر شد مصرف کنندگان چینی اعتماد بیشتری به اقتصاد ملی پیدا کنند. در پی این اقدام، قدرت مخارج مصرف کنندگان و سهم مصرف در تولید ناخالص داخلی چین افزایش یافت.

ضرورت استفاده از شاخص اعتماد مصرف کننده در ایران

در مجموع می توان گفت با توجه به اینکه داده های اقتصادی با تاخیر در دسترس تحلیل گران و کارشناسان اقتصادی و اجتماعی قرار می گیرند، استفاده از شاخصCCI، این امکان را فراهم می آورد که پیش از انتشار داده های آماری مربوط به فعالیت های اقتصادی، نتایج نظرسنجی در دسترس قرار گرفته و از این رو می تواند به عنوان مکمل آمارهای رسمی در نظر گرفته شود که این امر خود برای دیدگاه ها و جریان های اقتصادی مفید است. از این رو، با توجه به اهمیت تسریع در فراهم آمدن نشانه های رکود و رونق در اقتصاد و به منظور واکنش به موقع سیاستگذاران و فعالان اقتصادی، در کشور ایران با بهره گیری از تجربه کشورهای مختلف جهان و مطالعات کارشناسی مناسب، می توان تهیه شاخص اعتماد مصرف کننده را به عنوان یکی از شاخص های تشکیل شده از نظرسنجی ها بررسی کرد.

ابهامات شاخص اعتماد مصرف کننده و راهکارهای رفع آن ها

در این پژوهش با استفاده از تجربیات کشورهای مختلف جهان، سوالات برای تهیه پرسشنامه گردآوری شد تا از این طریق بتوان با روش آماری مناسب، به انتخاب نمونه پرداخته و محاسبه شاخص را انجام داد. البته به کارگیری این شاخص، علاوه بر مزایایی که دارد با ابهاماتی (ازجمله این که آیا نظرسنجی های مصرف کنندگان، ارزیابی منطقی یا غیرمنطقی از انتظارات خانوارها از تحولات اقتصادی آینده را منعکس می کنند؟) نیز همراه است. همچنین به روش های جمع آوری داده ها که برای محاسبه شاخص اعتماد مصرف کننده استفاده می شوند، چندین ایراد (مانند شاخص اعتماد مصرف کننده صرفا بر اساس پاسخ به سوالات مطرح شده در طول نظرسنجی است و سایر جنبه های اعتماد مصرف کننده در نظر گرفته نمی شوند) وارد است. به دلایل فوق، می بایست راه های جایگزین برای ابراز اطمینان مصرف کننده در نظر گرفته شود. یک امکان ایجاد یک شاخص ترکیبی از اطلاعات موجود در شاخص های اقتصاد کلان است. ازآنجایی که خانوارها معمولا شرایط کلان اقتصادی اخیر و فعلی را به آینده تعمیم می دهند، چنین شاخص مبتنی بر داده های ترکیبی می تواند به عنوان یک تقریب مفید از ادراک خانوارها از شرایط کلان اقتصادی باشد.

جمع‌بندی

شاخص اعتماد مصرف کننده (CCI) یکی از شاخص های متعددی است که برای اندازه گیری تغییرات فعالیت اقتصادی طراحی شده و در ارزیابی ها و پیش بینی های کلان اقتصادی استفاده می شود. این شاخص از ترکیب پاسخ های مربوط به یک سری از سوالات مصاحبه گر از مصرف کننده ساخته می شود. با توجه به اهمیت تسریع در فراهم آمدن نشانه های رکود و رونق در اقتصاد و به منظور واکنش به موقع سیاستگذاران و فعالان اقتصادی، در کشور ایران با بهره گیری از تجربه کشورهای مختلف جهان و مطالعات کارشناسی مناسب، می توان تهیه شاخص اعتماد مصرف کننده را به عنوان یکی از شاخص های تشکیل شده از نظرسنجی ها بررسی کرد. البته به کارگیری این شاخص، علاوه بر مزایایی که دارد با ابهامات و ایراداتی نیز همراه است. از همین رو می بایست راه های جایگزین مانند «ایجاد یک شاخص ترکیبی» برای ابراز اطمینان مصرف کننده در نظر گرفته شود.

این مطالعه در پژوهشکده امور اقتصادی با همکاری روزبه بالونژاد نوری و مژگان رفعت میلانی در سال 1401 انجام شده ‌است.