آسیب شناسی اجتماعی مسائل زنان در موضوع طلاق

طلاق در زمره غم انگیزترین پدیده اجتماعی است. طلاق، تعادل انسان ها را بر هم زده و آثار شومی را در جامعه بر جای می گذارد و منجر به کاهش انسجام و یکپارچگی اجتماعی می شود و سنگ بنای اجتماع را از هم می گسلد. هر چند ازدواج امری مربوط به دو فرد است، لیکن طلاق امری اجتماعی بوده که صدمه و زیان آن دامان جامعه را نیز فرا می گیرد. طلاق روح پویایی را می کشد و علاقه و اشتیاق جوانان را به تشکیل خانواده سست می کند و اعتماد اجتماعی را سلب و مخدوش می کند. طلاق باعث می شود روابط اجتماعی بیمار شود و فساد گوشه گوشه جامعه را در برگیرد.

ضرورت و اهداف پژوهش

اکثر جوامع کنونی با مشکلات و معضلات متعدد اجتماعی دست به گریبانند که حیات جوامع بشری را با تهدید مواجه می کنند. طلاق پدیده ای است به تمام معنی اجتماعی؛ چرا که تابع شبکه پیچیده و به هم پیوسته ای از عوامل اجتماعی است. وضعیت خانواده، چگونگی روابط بین اعضای خانواده و انحلال و فروپاشی آن از یکسو بازتاب شرایط اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی هستند و خانواده به عنوان یکی از اجزای نظام اجتماعی و دارا بودن ویژگی های یک نهاد اجتماعی، از تاثیرپذیری متقابل برخوردار است و از سوی دیگر معلول عوامل درونی در خانواده (سطح خرد) و کیفیت و چگونگی آن است. از این رو در این پژوهش به بررسی علل طلاق و پیامدهای آن برای زنان و سایر اعضای خانواده پرداخته شده است.

علل طلاق در خانواده ها

از مهم ترین علل طلاق در خانواده می توان به موارد زیر اشاره کرد:

بحران ارزش ها

در جوامعی که در حال انتقال از وضع اجتماعی و اقتصادی خاص به وضع و شرایط دیگری هستند، مشکلاتی پدید می آید که نتیجه تصادم نوگرایی و پایبندی به سنت های دیرین و تشدید جنگ بین نسل هاست. در این مرحله برزخی و حساس، عناصر اخلاقی و ارزش های اجتماعی بیش از هر چیز دیگر تغییر وضع و موضع می دهند. بسیاری از موضوعات بی ارزش دیروز، در محدوده عناصر نوین و مقبول امروزی پای می نهند و بسیاری از عناصر مطلوب اجتماعی از قلمرو ارزش های اجتماعی خارج می شوند. بازتاب این وضعیت را می توان در نظام ارزش های خانواده مشاهده کرد؛ ولی از آنجا که سرعت حرکت هر فرهنگ با حرکت اقتصادی و نوآوری های تکنولوژی یکسان نیست، نسل هایی که در معرض چنین تحولات سریع اجتماعی قرار می گیرند، نمی توانند معیارهای همه پسندی برای وظیفه، فداکاری و ارزش های همانند آن را داشته باشند. در این احوال کشمکش درون خانواده ایجاد می شود و نابسامانی خانواده و طلاق افزایش می یابد.

تئوری آنومی

از دیدگاه جامعه شناسان، آنومی به مفهوم فقدان اجماع در مورد اهداف اجتماعی، انتظارات جمعی و الگوی رفتار برای اعضا جامعه است. هنگامی که جامعه در حال گذار و دگرگونی است، بسیاری از انسان ها دچار سرگردانی می شوند و قواعد و ارزش های جامعه، برای آن ها بی اهمیت و کم ارزش می شود. از هم پاشیدگی هنجارها و آنومی، وضعیتی را ایجاد می کند که آرزو های بی حد و حصر ایجاد می شود و از آنجا که طبعا این آرزوهای بی حد نمی توانند ارضا شوند، در نتیجه وضعیت نارضایتی اجتماعی پدید می آید که در جریان اقدامات منفی اجتماعی نظیر طلاق، خودکشی و غیره ظاهر می شود که از نظر آماری قابل سنجش است.

مشکلات اقتصادی

مشکلات اقتصادی در بین زوجینی که منافع خانوادگی آن ها برای بقای زندگی در سطح استاندار مناسب نیست، زندگی زناشویی آن ها را بی ثبات می کند و مردان در این خانواده ها بیشتر تعامل منفی دارند.

تبیین پیامد های منفی طلاق

در دین مبین اسلام، ازدواج پیوند مقدسی است که اثرات فردی و اجتماعی قابل توجهی بر آن مترتب است و بدین سبب طلاق به عنوان نهایی ترین راهکار در اختلافات خانوادگی محسوب می شود. در اسلام مکانیزم های متفاوتی اعم از مقررات، احکام و ممانعت از تصمیم گیری های آنی و احساسی و… جهت کاهش نرخ طلاق وجود دارد تا از اثرات زیانبار طلاق جلوگیری شود. بخشی از آثار طلاق در سطح فردی، خانوادگی و اجتماعی به اختصار عبارتند از:

ترس از آینده

تصمیم به پایان دادن به یک رابطه نزدیک، کار ساده و بی اهمیت نیست، این تصمیم با احساس تاسف و سرزنش خود همراه است. زنان احساس ترس از تنهایی پس از طلاق را بیش از مردان ابراز می کنند. ترس و یاس از اینکه نتوانند بدون یک مرد زندگی کنند و فرزندان خویش را به تنهایی اداره کنند و شغلی بیابند و از نظر مالی خود و فرزندانشان را اداره کنند.

احساس گناه

گاهی زنان مطلقه با احساس گناه زیادی در مورد متلاشی شدن خانواده دست به گریبان هستند. به اعتقاد برخی از صاحب نظران مهمترین احساسی که پس از طلاق در پدر و مادر متارکه کننده پدید می آید، احساس گناه و خیانت نسبت به خوشبختی فرزندان است.

احساس تنهایی

بعد از مدتی که از طلاق می گذرد، فرد احساس تنهایی می کند، زیرا از محیط امن خانواده که دیگران علی رغم تمام مسائلشان در آن زندگی می کنند، جدا شده و باید با تمام مسائل تنها زیستن و طلاق رو در رو شود. تحقیقات نشان می دهد زنان بیش از مردان، پس از طلاق احساس تنهایی می کنند.

مشکلات اقتصادی

مهمترین مشکل زن پس از طلاق مسئله اقتصادی است. این موضوع برای زنان کم سواد و فاقد مهارت به صورت حادتری جلوه می کند. بسیاری از افراد مطلقه (اعم از زن یا مرد) پس از طلاق شغل خود را از دست می دهند. از دیگر مسائل و مشکلات زنان مطلقه، تهیه مسکن و مکانی برای زندگی است. کمتر کسی حاضر است به یک زن مطلقه اتاقی اجاره دهد.

کاهش فرصت های ازدواج

زنان مطلقه معمولا نسبت به مردانی که متارکه نموده اند، کمتر ازدواج مجدد می کنند. از جمله علل اجتماعی این وضعیت، وجود فرزندان، سن زن و عدم پذیرش مردان جهت ازدواج با زن مطلقه است. البته این امر به علل عاطفی مانند شکست در ازدواج قبلی و عدم تمایل برای ازدواج و نیز عدم اعتماد مردان به موفقیت زنان مطلقه در زندگی زناشویی و عدم روحیه مناسب جهت آغاز زندگی جدید باز می گردد.

ارتکاب به جرم و بزهکاری

طلاق واژه ای است که ذهن بسیاری از کودکان و نوجوانان را به خود مشغول می کند. آنان خود را نخستین قربانیان این عفریت عصیانگر می دانند. به بیان دیگر طلاق آثار مخرب معنوی و مادی زیانباری در پی دارد که بارزترین نتیجه آن از نظر کمی و کیفی بر روی کودکان است.

مشکلات تربیتی

وقتی طلاق اجتناب ناپذیر می شود، مسئله مهم سرپرستی کودکان است. تک والدی مشکلات خاص خود را به همراه خواهد داشت، از جمله اینکه اگر کودک با هر دو والد در ارتباط باشد، یعنی یکی از والدین، کودک را سرپرستی کند و دیگری هم بتواند با او دیدار کند، ناهماهنگی میان دو الگو، دو نوع روحیه و شخصیت را به او خواهد آموخت.

ایجاد خانواده های ناتنی

ازدواج مجدد والدین موجب می شود که فرزندان طلاق، خود را در حال تجربه مشکلات جدیدی بیابند، قرار گرفتن در خانواده نامادری یا ناپدری که روابط آن ها برای کودک ناآشنا و مشکل است و ممکن است نامادری یا ناپدری همچون میهمان ناخوانده ای به نظر آید که والد واقعی را از میدان به در کرده است. ناپدری یا نامادری ممکن است از نظر اعمال نظارت و انضباط مشابه والدین واقعی کودکان نباشد.

مشکلات ازدواج سایر اعضای خانواده

شکست در ازدواج یکی از اعضای خانواده می تواند احساس عدم موفقیت در ازدواج را در میان سایر اعضا خانواده ایجاد کند. از سوی دیگر چون انسان ها به نحو آشکاری تمایل دارند که یافته های خود را تعمیم دهند و قاعده سازند، بدین سبب با طلاق یکی از دختران خانواده، ناخودآگاه این موضوع به عدم موفقیت در زندگی زناشویی و قدرت سازگاری سایر اعضا خانواده تعمیم داده می شود، به نحوی که فرصت های انتخاب همسر را برای سایر اعضا خانواده کاهش داده و شرایط ناگواری را برای آنها فراهم می آورد.

جمع‌بندی

طلاق در زمره غم انگیزترین پدیده اجتماعی است. طلاق، تعادل انسان ها را بر هم زده و آثار شومی را در جامعه بر جای می گذارد و منجر به کاهش انسجام و یکپارچگی اجتماعی می شود و سنگ بنای اجتماع را از هم می گسلد. طلاق پدیده ای است به تمام معنی اجتماعی؛ چرا که تابع شبکه پیچیده و به هم پیوسته ای از عوامل اجتماعی است. اندیشمندان معتقدند تغییر و تحولات ارزش ها، تغییر اهداف فردی و اجتماعی، ارضا نشدن آرزوهای بی حد و مشکلات اقتصادی از علل طلاق خانواده ها است. طلاق پیامدهای زیادی را برای زنان و اعضای خانواده به دنبال دارد که عبارتند از؛ ترس از آینده، احساس گناه در رابطه با طلاق و آینده فرزندان و کاهش فرصت های ازدواج در زنان، مشکلات تربیتی و عصیانگری فرزندان و…. .

این مطالعه در خانه خلاق ریحانه آفرینش توسط سیمین الوندمنش و به سفارش موسسه بهترین مادر دنیا حضرت زهرا (س) در سال 1400 انجام شده ‌است.