تحلیل راهبردی وضعیت نخبگان کشور

سرمایه انسانی، شاه کلید پیشرفت و توسعه یک کشور است. در این میان، پرورش استعدادها و جذب، نگهداشت و به کارگیری افراد مستعد، متخصص و نخبه، عنصری اساسی به شمار می رود. لذا به طور خاص از ابتدای دهه 80، حسب تاکیدات موکد مقام معظم رهبری در استفاده صحیح از ظرفیت های نخبگان در راستای توسعه کشور، تدابیر ویژه ای در این زمینه اتخاذ شده است. با این حال در حال حاضر نخبگان بسیاری از کشور مهاجرت می کنند. بررسی ها نشان دهنده این هستند که «ضعف امیدواری به آینده» انگیزه و دغدغه اصلی برای مهاجرت است. از همین رو باید با اتخاذ راهبردها و سیاست های مناسب، موجب افزایش امید به آینده و در نتیجه کاهش مهاجرت در میان نخبگان شد.

ضرورت و اهداف پژوهش

«نخبه» فردی برجسته و کارآمد است که در خلق و گسترش علم، فناوری، هنر، ادب، فرهنگ و مدیریت کشور در چارچوب ارزش های اسلامی اثرگذاری بارز داشته باشد و همچنین فعالیت های وی بر پایه هوش، خلاقیت، انگیزه و توانمندی های ذاتی از یک سو و خبرگی، تخصص و توانمندی های اکتسابی از سوی دیگر، موجب سرعت بخشیدن به پیشرفت و اعتلای کشور شود. در مقابل فردی که صورت بالقوه نخبه بوده ولی هنوز زمینه شناسایی کامل و بروز استعدادهای ویژه او فراهم نشده، «صاحب استعداد برتر» نامیده شده است. توجه به این افراد از اهمیت ویژه ای برخوردار است و مقام معظم رهبری همواره به استفاده از این ظرفیت عظیم توجه داشته اند. ایجاد بنیاد ملی نخبگان کشور در سال 1384، بر اساس مصوبه شورای عالی انقلاب فرهنگی، اقدامی مبارک در این زمینه است. علاوه بر این، شورای عالی در کنار سایر نهادهای حاکمیتی از جمله هیئت دولت، معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری و وزارت علوم، تحقیقات و فناوری سیاستگذاری ها، برنامه ریزی ها و اقدامات بسیار دیگری صورت داده که آثار بسیاری به همراه داشته است. با وجود تلاش های صورت گرفته، متاسفانه نهادهای مجری نتوانسته اند سیاست ها و ضوابط را به شکل مطلوب جامعه عمل بپوشانند؛ به طوری که حتی اکنون وضعیت روشنی از جایگاه نخبگان در کشور قابل ارائه نیست. لذا این پژوهش درصدد است شمایی کلی از وضعیت نخبگان و خلاها و کمبودها، حسب داده های ناکافی دریافتی از دستگاه ها ارائه کند.

مهم ترین دستگاه ها و نهادهای ذی ربط در امور نخبگان

در خصوص نخبگان نهادهایی به طور ویژه ایجاد شده اند که به برخی از آن ها عبارتند از:

بنیاد ملی نخبگان

مسئولیت تولیت امور نخبگان بر عهده بنیاد ملی نخبگان نهاده شده است. این بنیاد، برنامه ریزی و سیاستگذاری برای شناسایی، هدایت، حمایت مادی و معنوی از نخبگان، جذب، حفظ و به کارگیری و پشتیبانی از آنان را بر عهده دارد. این بنیاد، فرایند شناسایی نخبگان را از دوران آموزش ابتدایی تا دوران سرآمدی طراحی کرده و شناسایی، توانمندسازی و حمایت از اجتماعات نخبگانی را در قالب ضوابط و مقررات مصوب اجرایی ساخته است. زمینه سازی برای جذب و اثرگذاری مستعدین برتر با کمک دستگاه ها از جمله برنامه های بنیاد محسوب می شود که در این راستا طرح های حمایتی متعددی را اجرایی کرده است. هرساله تعدادی از نخبگان از اعتبار توانمندسازی، راه اندازی کسب و کار، وام و هدیه ازدواج بهره مند می شوند.

سازمان ملی پرورش استعدادهای درخشان

بیش از 600 مدرسه استعدادهای درخشان آموزش و پرورش با سابقه ای حدودا پنجاه ساله که هم اکنون توسط سازمان ملی پرورش استعدادهای درخشان (سمپاد) اداره می شود، مسئولیت تربیت دانش آموزان صاحب استعدادهای برتر (با جمعیت 120 هزار نفر) برای رفع نیازها و اولویت های علمی، فناوری، فرهنگی، ادبی، هنری و مدیریتی کشور جهت پیشرفت همه جانبه تمدن اسلامی را بر عهده دارند. علاوه بر این سازمان جشنواره ها، کارگاه ها و طرح های مختلفی برای پرورش تربیت نیروی انسانی توانمند، باانگیزه و با بصیرت و تقویت معرفت و تربیت دینی، اعتلای هویت اسلامی-ایرانی و ارتقای دلبستگی ملی اجرا می کند.

باشگاه دانش پژوهان جوان

شناسایی، اعتلای علمی و فرهنگی و تربیتی، حمایت، هدایت، تقویت خودباوری و شبکه سازی در میان برترین استعدادهای نوجوان و جوان کشور از طریق برگزاری رقابت ها، رویدادها و فعالیت های علمی و فرهنگی از اهداف تاسیس این باشگاه است که اساسنامه آن در سال 1373 به تصویب شورای عالی انقلاب فرهنگی رسید. برنامه ریزی برگزاری المپیادهای علمی و حضور دانش آموزان در المپیادهای بین المللی یکی از اصلی ترین خروجی های باشگاه به شمار می رود.

مدل های ارزیابی و سنجش وضعیت نخبگان

ارزیابی و سنجش وضعیت نخبگان از طریق مدل های مختلف انجام می شود که برخی از آن ها عبارتند از:

ماتریس وضعیت فرایندهای مدیریت به تفکیک گروه های نخبه

یکی از راه های سنجش نظام نخبگانی تعیین وضعیت نخبگان به تفکیک گروه های 9 گانه تعریف شده در سند راهبردی نخبگان و همچنین تشریح فرایندهای پنج ‌گانه ایفای وظیفه نظام نخبگانی است. در این ماتریس گروه های 9 گانه عبارتند از: مدرسین و محققین حوزوی، اعضای هیئت علمی، آفرینندگان آثار بدیع، شخصیت های برجسته، برترین های مسابقات قرآنی، دانش آموختگان برگزیده، مخترعان و مکتشفان، برگزیدگان آزمون سراسری و برگزیدگان المپیادهای علمی. همچنین فرایندهای 5گانه عبارتند از: شناسایی و هدایت، توانمندسازی، زمینه سازی برای اثرگذاری، سیاستگذاری و مدیریت و توسعه زیرساخت ها. در حال حاضر برای بنیاد ملی نخبگان، به دلیل فقدان داده های کافی، ارائه چنین گزارشی ممکن نیست.

نتایج رصدخانه ملی گردش نخبگان

در مصوبه «راهکارهای جذب، نگهداشت، تعامل موثر و بازگشت نخبگان» که در جلسه 841 مورخ 04/03/1400 شورای عالی انقلاب فرهنگی تصویب شده، ایجاد «رصدخانه ملی گردش نخبگان» با حمایت معاونت علمی و فناوری رئیس جمهور و بنیاد ملی نخبگان و با استفاده از ظرفیت یکی از دانشگاه های معتبر کشور، با ماموریت رصد، پایش و ارزیابی جایگاه کشور در جریان های بین المللی گردش نیروی انسانی تحصیل کرده، فناور و متخصص و نخبه و عوامل موثر بر آن پیش بینی شده که در دست اقدام است.

سنجش شاخص های جایگزین غیرمستقیم

از آنجا که در حال حاضر امکان ارائه داده های دقیق ارزیابی فرایندهای نظام نخبگانی در میان همه اقشار نخبه ممکن نیست، یکی از راهکارها استفاده از شاخص های جایگزین و غیرمستقیم است. «وضعیت مهاجرت در کشور» به عنوان یکی از پیامدهای مهم فعالیت مطلوب نظام نخبگانی می تواند شاخصی برای ارزیابی در این زمینه مورد توجه قرار گیرد.

وضعیت مهاجرت نخبگان و عوامل موثر بر افزایش مهاجرت

آمارها نشان دهنده این است که روند کلی مهاجرت دائم از ایران به خارج از کشور به طور کلی در میان عموم مردم و به طور خاص در میان دانشجویان و اعضای هیئت علمی دانشگاه ها همواره روندی افزایشی داشته است. بررسی ها نشان می دهند که «ضعف امیدواری به آینده» به طور کلی انگیزه و دغدغه اصلی مشوق مهاجرت عنوان شده است. اساسا نرخ مهاجرت با میزان امید مردم به آینده جامعه رابطه مستقیم دارد و حس ناامیدی از آینده مناسبات اقتصادی، اجتماعی و سیاسی و مبهم بودن آینده تحولات بیشترین تاثیر را بر حس اعتماد ملی گذاشته است. با عنایت به این مراتب، پیشران ها و عوامل موثر بر کاهش امید اجتماعی را به شرح زیر می توان برشمرد:

• پیشران های اقتصادی: در پانزده سال اخیر، در نتیجه رشد اقتصادی نزدیک به صفر و تورم افزایشی، قدرت خرید مردم کاهش چشمگیری یافته است. تاثیر منفی شرایط کلی کشور و وضعیت اقتصادی (ازجمله تورم و تحریم) بر افزایش میل به مهاجرت به خوبی قابل مشاهده است؛
• پیشران های فرهنگی- اجتماعی: کمبود نشاط اجتماعی و احساس شاد زیستن، عدم احساس مفید بودن، عدم وجود فرصت های بروز و ظهور ظرفیت ها و نقش آفرینی فعال، تضاد طبقاتی و ناعدالتی در توزیع ثروت، ضعف در برقراری عدالت اجتماعی، پایین بودن منزلت علم و عالم در جامعه، ارتباط نداشتن مراکز آموزشی با صنعت و نیازهای جامعه و محدودیت های ساختار اجتماعی از جمله عوامل اجتماعی است که از انگیزه های مهاجرت شناسایی و معرفی شده است؛
• پیشران های سیاسی: تحریم های غیرانسانی کشورهای غربی که ناشی از سیاست های حمایتی نظام از محور مقاومت در منطقه و رویکردهای ارزشی انقلاب اسلامی بوده، در کنار تغییر مواضع سیاسی دولت ها، عدم قطعیت در چشم انداز سیاسی مناسبات سیاسی و مذاکرات رفع تحریم ها را به همراه داشته است. در نتیجه، به طور خاص در دو دهه اخیر، به ضعف اطمینان و ثبات سرمایه گذاری داخلی و خارجی و در ادامه تضعیف نظام اقتصادی کشور انجامیده است.

 سیاست ها و راهکارهای جذب و نگهداشت نخبگان

با توجه به مطالب بیان شده سیاست ها و راهکارهای زیر برای جذب و نگهداشت متخصصان و نخبگان مورد توجه است:

• سیاست ها: برخی از این سیاست ها عبارتند از: «ایجاد حس اثرگذاری و تصمیم ساز بودن نخبگان در فرایندهای سیاستی در جهت حس ارزشمندی نخبگان در محیط اجتماعی»، «اتخاذ رویکرد به کارگیری و استفاده حداکثری از جامعه نخبگانی کشور در تمام دستگاه ها» و «برنامه ریزی ادغام نهادهای متولی مهاجرتی با ایجاد سازمان مهاجرت».
• راهکارها و اقدامات: برخی از این راهکارها عبارتند از: «ساماندهی و جهت دهی موسسات تبلیغات مهاجرتی با اصلاح قوانین، ایجاد کانال تبادل رسمی دانشجو محقق و نیروی کار در بازار کار منطقه ای و آگاهی بخشی مهاجرتی به جوانان نسبت به اوضاع واقعی سایر کشورها»، «اتخاذ سیاست های تشویقی و حمایتی ویژه در حوزه اقتصادی و اجتماعی نخبگان» و «اعلام سالیانه نیازهای نیروی انسانی دستگاه ها و نهادها در پنج سال آینده».

سیاست ها و راهکارهای فوق ذیل سه محور کلی به شرح زیر طبقه بندی می شوند:

• تقویت امیدواری و جاذبه سرزمینی در میان جوانان، دانشجویان و استادان مانند اتخاذ رویکرد به کارگیری و استفاده حداکثری از جامعه نخبگانی کشور در تمام دستگاه ها و ساماندهی و جهت دهی موسسات تبلیغات مهاجرتی؛
• فرصت آفرینی و تنوع شیوه های فعالیت نخبگانی (زمینه سازی برای تلاش افراد و گروه ها به جای حمایت مستقیم از افراد) مانند توانمندسازی اجتماعات نخبگانی در چارچوب گفتمان اسلامی ایرانی و ایجاد واحدهای دانشگاهی بین المللی با همکاری دانشگاه های معتبر دنیا؛
• توسعه زیست بوم بازگشت متخصصان مانند تقویت بنیه مالی پروژه همکاری با متخصصان ایرانی خارج کشور و ایجاد صندوق حمایت مالی.

جمع بندی

با وجود تلاش های صورت گرفته برای حمایت از نخبگان متاسفانه نهادهای مجری نتوانسته اند سیاست ها و ضوابط را به شکل مطلوب جامعه عمل بپوشانند؛ لذا پژوهش حاضر در نظر داشت تا شمایی کلی از وضعیت نخبگان و خلاها و کمبودها، ارائه کند. برای ارزیابی و سنجش وضعیت نخبگان مدل های گوناگونی وجود دارد که سنجش شاخص های جایگزین غیرمستقیم از جمله آن هاست و وضعیت مهاجرت نخبگان به عنوان یکی از پیامدهای مهم فعالیت مطلوب نظام نخبگانی می تواند شاخصی برای ارزیابی در این زمینه مورد توجه قرار گیرد. بررسی ها نشان دهنده این امر بودند که «ضعف امیدواری به آینده» انگیزه و دغدغه اصلی برای مهاجرت است. این مولفه تابع پیشران های اقتصادی، فرهنگی-اجتماعی و سیاسی است. برای رفع این چالش های موجود، سیاست ها (مانند برنامه ریزی ادغام نهادهای متولی مهاجرتی با ایجاد سازمان مهاجرتی) و راهکارهایی (مانند اتخاذ سیاست های تشویقی و حمایتی ویژه در حوزه اقتصادی و اجتماعی نخبگان) پیشنهاد شدند.

این مطالعه در دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی توسط علیرضا شعبانی فرد در سال 1401 انجام شده ‌است.