الگوی امامت محله در قلعه خیابان مشهد

نهادسازی محله قلعه خیابان مشهد مبتنی بر رویکرد امامت محله می باشد و مردمی بودن آن علت موفقیتش است. در شرایط کنونی و به ویژه در محلات حاشیه شهر، مردم وضعیت مناسبی ندارند و درگیر مسائل و مشکلات بسیاری هستند. در این شرایط، مسجد با محوریت امام محله می تواند تاثیرگذار باشد؛ بدین ترتیب که با شناسایی ظرفیت های محله و افراد و خانوارهای آن، سعی در رفع نیازهای متقابل اهالی کند. افراد و گروه های بسیاری علاقمند به فعالیت در مناطق محروم و محلات حاشیه ای هستند؛ امام محله باید با هدایت گری خود تمامی نیروها و ظرفیت ها را برای رفع مشکلات محله و اهالی آن بسیج کند.

کلیدواژه: امام، مسجد، محله

ضرورت و اهداف پژوهش

نهادسازی محله قلعه خیابان مشهد مبتنی بر رویکرد امامت محله می باشد و «حجت الاسلام سید محمدکمال صداقت» به عنوان فردی دغدغه مند و جهادی که اهتمام جدی در محرومیت زدایی و کاهش آسیب های اجتماعی در محله دارد، مدیریت این مهم را بر عهده دارد. رمز پیروزی این نهاد و کسب دستاوردهای ارزشمند، مردمی بودن کامل آن است؛ چرا که مردم بومی از نیازها و مصیبت هایشان به خوبی اطلاع دارند، راهکار حل آن را می شناسند و گشایش این مسائل به دست خود آن ها ممکن است. در این پژوهش، با توجه به تجربه موفق نهادسازی محله قلعه خیابان مشهد راهکارهایی برای محلات دیگر ارائه شده است.

روش شناسی پژوهش

طرح پژوهش حاضر بر مبنای مورد پژوهی می باشد که در ذیل پارادیم کیفی قرار می گیرد. در این طرح، هدف مورد پژوهی نهادسازی محله قلعه خیابان مشهد است و ابزارهای جمع آوری داده شامل مصاحبه و مشاهده بوده است.

فرآیند انتخاب امام جماعت و نحوه ماندگاری او در محله

انتخاب امام جماعت برای مساجد مختلف توسط نهاد خاصی صورت می گیرد و روحانیون برای اقامه نماز و رسیدگی به امور مسجد و محله اعزام می شوند. یکی از مهم ترین مسائلی که در این رابطه وجود دارد این است که امام محله برای تثبیت و ادامه فعالیت ها و اقدامات مثبت و تاثیرگذار خود در محله نیاز به زمان دارد تا از شناختی که کسب کرده بهره ببرد تا بتواند برنامه هایی که مدنظر دارد در سطح محله پیاده کند. در موارد بسیاری دیده شده است که امام محله شرایط را برای فعالیت های چشمگیر با مشارکت اهالی محله فراهم کرده است؛ اما به دلایل مختلف امام جماعت مسجد تغییر می کند و در روند برنامه های در حال اجرا خلل ایجاد می شود. یکی از نکاتی که در این رابطه اهمیت دارد و حجت الاسلام صداقت به آن اهتمام جدی داشته، ایجاد شبکه ای از همفکران جهادی در نهادهای مختلف تصمیم گیر می باشد، به طوری که منافع همگان به ماندگاری امام جماعت مسجد گره خورده باشد و از بقای او در مسجد و محله دفاع کنند. حجت الاسلام صداقت این مهم را این گونه شرح می دهد: «امور مساجد امام جماعت را انتخاب می کند. اگر امور مساجد حکم ما را برای مسجد دیگری بزند، ما باید ولایت پذیری داشته باشیم و این مسئله را بپذیریم، چون ما حاکمیت و نظام ولایت فقیه را پذیرفته ایم و مشروعیت این حکم از ولی فقیه گرفته می شود. البته ما باید روشنگری کنیم و به مسئول مربوطه بگوییم که بودن ما در این مسجد این فواید را دارد و این مضرات را هم دارد؛ متصدیان این امر عمدتا افرادی نیستند که به همه چیز پشت پا بزنند، بلکه مصالح محله، پایگاه مردمی امام و اقبال مردم محله را می سنجند.»

اهمیت هدایت گری مسجد و امام جماعت در محله برای رفع نیازهای اهالی

در شرایط کنونی و به ویژه در محلات حاشیه شهر، مردم به لحاظ معیشتی و اقتصادی اصلا وضعیت مناسبی ندارند و با مشکلات و مسائل عدیده ای دست به گریبانند. در این شرایط، مسجد با محوریت امام محله می تواند بسیار تاثیرگذار باشد؛ بدین ترتیب که با شناسایی ظرفیت های محله و افراد و خانوارهای آن، سعی در رفع نیازهای متقابل اهالی کند. افراد و گروه های بسیاری علاقمند به فعالیت در مناطق محروم و محلات حاشیه ای هستند و خود اهالی محل نیز از ظرفیت ها و توانمندی هایی برخوردارند که شاید خودشان به آن پی نبرده اند و یا مکانیسمی ایجاد نشده که این ظرفیت ها شکوفا شوند؛ وظیفه امام محله این است که هدایت و راهبری این موضوع را در دست بگیرد و با هدایت گری خود تمامی نیروها و ظرفیت ها را برای رفع مشکلات محله و اهالی آن بسیج کند. این موضوع نیاز به شناخت اهمیت مسجد به عنوان یک نهاد محوری و چند کارکردی و شناخت اهمیت روحیه جهادی و میدانی امام محله دارد، مسئله ای که همواره مورد توجه و تاکید حاج آقا صداقت در محله قلعه خیابان مشهد به عنوان یکی از محلات حاشیه و پرآسیب که دستاوردهای بسیاری را به همراه داشته است.

اقدامات پیشنهادی برای سایر محلات

با توجه به تجربه موفق نهادسازی در محله قلعه خیابان مشهد که به امامت حجت الاسلام صداقت به انجام رسیده است، می توان به راهبردهایی به عنوان پیشنهاد دست یافت که سایر محلات نیز بتوانند با توجه به شرایط بومی و محلی خود از آن استفاده کنند و همراه با انعطاف لازم آن را پیاده سازی کنند. در ادامه راهبردهایی به این منظور تشریح شده است.

• شناسایی دقیق بستر فرهنگی و اجتماعی، باورها، ارزش ها، افراد و نیروهای کلیدی محله: باید ابتدا منحصر به فرد بودن محلات گوناگون با شرایط فرهنگی و اجتماعی ویژه شان مورد توجه جدی قرار بگیرد و بعد از آن وارد میدان عمل شد. عدم شناخت دقیق ویژگی های فرهنگی، اجتماعی و … در محله منجر به مداخله ناصحیح و مبادرت به فعالیت های غیر اصولی و مغایر با فرهنگ و اجتماع محلی می شود؛ این موضوع مقاومت اهالی محله را به همراه خواهد داشت و به شکست نهادسازی به طور عام و برنامه های ناظر به آن به طور خاص منجر می شود.
• بهره گیری از ظرفیت ها و توانمندی های اهالی محله و رفع یا کاهش مسائل و مشکلات آن ها به دست خودشان: همراه و درگیر کردن مردم در حل مشکلاتشان امید، انگیزه و نشاط اجتماعی را بیشتر می کند و حس مسئولیت پذیری را در آن ها به وجود می آورد. نکته مثبت این موضوع، اطلاع یافتن بهتر اهالی از ظرفیت هایشان و دست به کار شدن خودشان است.
• داشتن نگرش مثبت به مردم مناطق و محلات محروم و حاشیه نشین به عنوان اعضای مفید و فعال جامعه: باید تمرکز خود را تنها به نقاط منفی این مناطق و مردم آن معطوف نکنیم و ظرفیت ها، توانمندی ها و مزیت های آن را نیز لحاظ کرده و در راستای فعال سازی و بهره مندی از آن ها گام برداریم.
• قرار گرفتن حمایت اجتماعی و عاطفی به عنوان سرلوحه ی همه اقدامات نهاد اجتماعی: باید برنامه های گوناگون نهاد محلی در راستای حمایت از مردم محلی صورت گیرد. اگر جنبه حمایتی نهاد اجتماعی پررنگ تر باشد، به تسهیل و تسریع امر نهادسازی منجر می شود و به جذب طیف های گوناگون مردم محلی کمک می کند و مشکلاتشان سریع تر برطرف می شود.

جمع بندی

نهادسازی محله قلعه خیابان مشهد مبتنی بر رویکرد امامت محله می باشد و مدیریت آن بر عهده حجت الاسلام صداقت می باشد که ایشان اهتمام جدی در کاهش آسیب های اجتماعی محله دارد. علت موفقیت این نهاد، مردمی بودن آن است زیرا مردم بومی از نیازهایشان به خوبی آگاه هستند. با توجه به تجربه موفق نهادسازی محله قلعه خیابان مشهد، راهکارهایی برای سایر محلات وجود دارد که عبارت است از: شناسایی بستر فرهنگی و اجتماعی و نیروهای کلیدی محله، بهره گیری از ظرفیت های اهالی محله و کاهش مشکلات آن ها به دست خودشان، داشتن نگرش مثبت به مردم مناطق و محلات محروم و حاشیه نشین به عنوان اعضای مفید جامعه و قرار گرفتن حمایت اجتماعی و عاطفی به عنوان سرلوحه ی همه اقدامات نهاد اجتماعی.

این مطالعه در اندیشکده پایا توسط محسن جعفری در سال 1399 انجام شده است.