نشست انپیتی: آیا پیمان هستهای از جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران جان سالم به در میبرد؟
مرور بنیاد توسعه فردا از گزارشات جنگ رسانههای خارجی
بنیاد توسعه فردا به نقل از الجزیره (27 آوریل 2026)
کنفرانس بازبینی معاهده منع گسترش سلاحهای هستهای (NPT) در حالی در نیویورک آغاز به کار کرده است که در سایه یک آتشبس شکننده بین ایالات متحده و ایران قرار دارد. موضوع اصلی مذاکرات، ذخیره اورانیوم غنیشده ایران خواهد بود. کارشناسان معتقدند که «معامله بزرگ» NPT اساساً شکسته شده است و این کنفرانس بعید است بتواند قدرتهای هستهای را از ادامه نقض قوانین این معاهده باز دارد. این معاهده بر پایه یک تبادل اساسی استوار است: کشورهای بدون سلاح هستهای موافقت میکنند که آنها را به دست نیاورند، در حالی که کشورهای دارای سلاح متعهد به خلع سلاح نهایی میشوند. با این حال، تحلیلگران میگویند همه کشورهای دارای سلاح هستهای زرادخانههای خود را با سرعتی نگرانکننده مدرن میکنند. اعتبار NPT همچنین به دلیل اجرای ناسازگار اصول آن آسیب دیده است.
«معامله بزرگ» اساساً درهمشکسته است
معاهده منع گسترش سلاحهای هستهای بر سه پایه استوار است: منع اشاعه، خلع سلاح، و استفاده صلحآمیز از انرژی هستهای. پایه سوم تا حد زیادی حفظ شده است، اما پایه دوم حفظ نشده است. سحر خان، تحلیلگر مستقل، گفت: «معامله بزرگ NPT اساساً از هم پاشیده است زیرا همه کشورهای دارای سلاح هستهای زرادخانههای خود را با سرعتی هشداردهنده مدرن میکنند، به ویژه چین.»
حسین موسویان، عضو سابق تیم دیپلماسی هستهای ایران، استدلال کرد که اعتبار این معاهده همچنین توسط آنچه بسیاری از کشورها به عنوان اجرای ناسازگار اصول آن میبینند، آسیب دیده است. او گفت که حملات به تأسیسات هستهای تحت نظارت آژانس با «پاسخهای روشن و منسجم» از سوی شورای امنیت سازمان ملل یا آژانس روبرو نشده است.
به گفته ربکا جانسون، مدیر مؤسسه اکرنیم برای دیپلماسی خلع سلاح، «داشتن سلاح هستهای احساس مصونیت از مجازات ایجاد میکند.» او استدلال کرد که کشورهای مسلح به سلاح هستهای به طور فزایندهای از زرادخانههای خود نه تنها به عنوان بازدارنده، بلکه همچنین به عنوان سپرهای ژئوپلیتیکی استفاده میکنند که اقدام نظامی متعارف را جسورتر میکند.
اسرائیل که به طور گسترده اعتقاد بر این است که حداقل ۹۰ کلاهک دارد، هرگز به طور رسمی مالکیت سلاح هستهای خود را تأیید نکرده و امضاکننده NPT نیست. سحر خان گفت: «یک چیز که هیچکس درباره آن صحبت نمیکند این است که اسرائیل چگونه عضو NPT نیست، با این حال سلاح هستهای دارد و توانسته است به یک امضاکننده NPT که سلاح هستهای ندارد حمله کند.» او افزود: «این جنگ یک سابقه خطرناک ایجاد کرده است – که اگر سلاح هستهای داشته باشید، میتوانید به دولتی که معتقدید قصد توسعه آنها را دارد حمله کنید.»
ایران و NPT
در سال ۲۰۰۲، یک گروه مخالف تأسیسات غنیسازی اعلامنشده ایران را فاش کرد. بحران هستهای پس از آن زمانی شکل گرفت که محمود احمدینژاد تصمیم به از سرگیری غنیسازی اورانیوم گرفت. توافق هستهای ۲۰۱۵ (برجام) سختترین محدودیتهایی را که تاکنون بر یک دولت غیرهستهای اعمال شده بود، تحمیل کرد. ایران ذخیره اورانیوم غنیشده خود را ۹۸ درصد کاهش داد و یکی از مزاحمترین رژیمهای بازرسی را پذیرفت.
با این حال، در ماه مه ۲۰۱۸، ایالات متحده از برجام خارج شد. ایران حدود یک سال پس از خروج آمریکا به محدودیتهای توافق پایبند بود، اما با شکست تلاشها برای حفظ لغو تحریمها، به تدریج از سقفهای غنیسازی فراتر رفت. در اوایل سال ۲۰۲۵، ایران اورانیوم را تا ۶۰ درصد غنیسازی میکرد؛ بالاترین سطحی که توسط یک دولت غیرهستهای به دست آمده است. هسته اصلی مناقشه کنونی، خواسته واشنگتن برای «غنیسازی صفر» است.
آینده کنفرانس
این کنفرانس در حالی برگزار میشود که دو جنگ بزرگ (اوکراین و ایران) در جریان است. طارق رئوف، مقام پیشین آژانس، در مورد اثربخشی آن بدبین بود و بیان کرد که مسائل هستهایی آنقدر با «ریاکاری و استانداردهای دوگانه» آغشته شده است که برای بریدن آنها به «تبر» نیاز است. سه بار آخر که در کنفرانسهای بازبینی ۱۹۹۵، ۲۰۰۰ و ۲۰۱۰ به توافقی دست یافتند، کشورهای هستهای «تا دوشنبه آن را فراموش کرده بودند.»
کارشناسان: سحر خان (تحلیلگر مستقل)، حسین موسویان (عضو پیشین تیم دیپلماسی هستهای ایران)، ربکا جانسون (مدیر مؤسسه اکرنیم)، طارق رئوف (مقام پیشین آژانس)
