اندیشکده

تعریف اندیشکده

1. اندیشکده، اندیشگاه، کانون تفکر یا اتاق فکر به سازمان، مؤسسه، شرکت یا گروهی گفته می شود که کار هدایت پژوهش را انجام می دهند و درگیر مسائل مختلفی چون سیاستگذاری های اجتماعی، راهبرد سیاسی، اقتصادی، علمی، یا موضوعات مربوط به فناوری یا سیاست های تجاری یا حتی توصیه های نظامی می شوند.

2. در دنیای کنونی نوعی سازمان ویژه برای تفکر و پژوهش در حوزه سیاست سازی، تصمیم سازی و تولید ایده و مطالعات میان رشته ای وجود دارد که بر اصل جمع اندیشی و ایده پردازی استوار است. این مراکز در اصطلاح به Think Tank معروفند که در ادبیات تخصصی فارسی معادل هائی مانند: اتاق فکر، هیئت های اندیشه ورز، اندیشکده، اندیشگاه و پژوهشگاه دارند.

3. گستردگی موضوعی و کارکردهای متنوع اندیشکده ها موجب شده است که تعاریف متعددی از آن ها ارائه شود. برای مثال درگذشته، اصطلاح اندیشکده، اغلب به عنوان پایگاه ایده ها مورد استفاده قرار می گرفته است و به سازمان های متنوعی اطلاق میشده است که کار آن ها ایده سازی یا ایجاد طوفان فکری بوده است. این اصطلاح هم چنین با عناوین دیگری مثل کارخانه فکر، مغز خارجی، مخزن مغز، بنگاه مشاوره، مرکز تحقیق هوشمند و غیره نیز شناخته میشده است.

4. مک گان و ویور نیز اندیشکده ها را به‌عنوان مؤسسات تحقیقاتی معرفی می کنند که در زمینه موضوعاتی مانند سیاست اجتماعی، استراتژی سیاسی، اقتصادی، نظامی، فناوری و فرهنگ تحقیق می کنند.

5. اندیشکده؛ موسسه، شرکت یا گروهی است که برای تحقیقات بین رشته ای با هدف ارائه مشاوره در مورد طیف متنوعی از موضوعات و محصولات سیاستی از طریق استفاده از دانش تخصصی و فعال سازی شبکه ها سازماندهی شده اند. اندیشکده ها متمایز از دولت ها هستند و بسیاری از آن ها سازمان های غیرانتفاعی محسوب می شوند، اما کار آنها ممکن است برای مشتریان دولتی و همچنین تجاری انجام شود. پروژه ها برای مشتریان دولتی اغلب شامل برنامه ریزی سیاست گذاری اجتماعی و دفاع ملی است. پروژه های تجاری شامل توسعه و آزمایش فناوری های جدید و محصولات جدید است. منابع مالی آن ها نیز شامل موقوفات، قراردادها، کمک های خصوصی و فروش گزارشات می باشد.

ریشه های شکل گیری

اصطلاح اندیشکده برای اولین بار در طول جنگ جهانی دوم در اصطلاحات نظامی برای توصیف مکان امنی که در آن برنامه ها و استراتژی ها مورد بحث قرار می گرفت، استفاده شد. اما در دهه 1960 هنگامی که در ایالات متحده برای توصیف سازمان های غیرانتفاعی خصوصی مورد استفاده قرار گرفت، معنای آن تغییر کرد. این مطلب مطرح شده است که اولین اندیشکده انجمن سوسیالیست فابیان بود که در اواخر قرن نوزدهم در بریتانیای کبیر تأسیس شد و به دنبال تأثیرگذاری بر سیاست عمومی کشور بود. برای سال های متمادی، اکثر محققانی که اندیشکده ها را مطالعه می کردند، آن ها را یک پدیده منحصر به فرد آمریکایی می دانستند که در ایالات متحده به دلیل استثنایی بودن سیستم سیاسی و سنت غنی آن در تأمین مالی خصوصی و نه دولتی، که به نفع اتدیشکده ها بود، شکوفا شده اند. این سازمان ها همچنین در سایر کشورهای صنعتی مانند کانادا، بریتانیا و استرالیا شکوفا شده اند، جایی که معمولاً تعداد آن ها کمتر و بودجه کمتری نسبت به ایالات متحده وجود دارد. در اوایل قرن بیست و یکم، بیش از نیمی از اندیشکده های جهان در اروپا و آمریکای شمالی بودند. اندیشکده های اروپایی نسبت به اندیشکده های آمریکایی بسیار متفاوت هستند. به عنوان مثال؛ در آلمان، اندیشکده های بزرگ و با نفوذی وجود دارند، اما اغلب با بودجه دولتی و احزاب سیاسی اداره می شوند یا با دانشگاه ها مرتبط هستند. در فرانسه نیز سازمان هایی شبیه به اندیشکده ها با دولت پاریس مرتبط هستند و با احزاب سیاسی روابط متضاد اما تابعی دارند. در جنوب اروپا، اندیشکده ها در دهه 1970 شروع به ظهور کردند.

ویژگی های مشترک اندیشکده ها

1. این سازمان ها دارای تعدادی ویژگی مشترک هستند. اول؛ تمرکز سیاستی آن ها است، به این معنی که هدف آن ها پیوند میان دانش و سیاست گذاری است. در واقع، اندیشکده ها تحقیقاتی را انجام می دهند که هدف آن حل مشکلات سیاستی است و نه صرفاً پیشبرد بحث های نظری.

2. دومین ویژگی مشترک؛ هدف عمومی است که به ماهیت وجودی اندیشکده ها می پردازد. بیشتر اندیشکده ها ادعا می کنند که تحقیقاتی را برای آگاه کردن مردم و دولت در مورد چگونگی بهبود سیاست های عمومی انجام می دهند. آن ها اغلب ادعا می کنند که کار آن ها در جهت حفظ منافع عمومی و تقویت آموزش عمومی است.

3. ثالثاً، تخصص و حرفه ای بودن پژوهشگران آن ها، راهی برای مشروعیت بخشیدن به یافته های آن ها است. در نهایت، فعالیت های کلیدی اندیشکده ها معمولاً تحلیل و مشاوره پژوهشی است که در قالب انتشارات، کنفرانس ها، سمینارها و کارگاه های آموزشی ارائه می شود.

گونه شناسی اندیشکده ها

تنوع سازمان هایی که تحت عنوان اندیشکده قرار می گیرند، منجر به ایجاد گونه شناسی شده است. حداقل چهار نوع اندیشکده را به طور کلی می توان مشاهده کرد:

1. اولی مخزن ایدئولوژیک است که به سازمان هایی اطلاق می شود که دارای یک فلسفه سیاسی مشخص یا به طور کلی تر، ایدئولوژیک هستند. آن ها شبیه “مخزن های جانبداری” هستند، موسساتی که برای تحقیق و حل مشکلات و لابی کردن قانونگذاران برای اتخاذ راه حل های آن ها تأسیس شده اند. به عنوان مثال می توان به اندیشکده هایی اشاره کرد که ایده های اقتصادی و سیاسی برای احزاب محافظه کار و کارگر در بریتانیا و احزاب سیاسی در آلمان ارائه می کنند.

2. نوع بعدی مخزن تخصصی است که شامل موسساتی است که تمرکز موضوعی دارند. رایج ترین موضوعات، سیاست خارجی و عمومی است، اما اندیشکده ها در موضوعات دیگری مانند محیط زیست نیز تخصص دارند.

3. دسته سوم شامل مؤسساتی است که نه در سطح ملی، بلکه در سطح منطقه ای مانند اندیشکده های دولتی ایالات متحده، یا در سطح فراملی، مانند مؤسساتی که در بروکسل به امور کشورهای اروپایی می پردازند، کار می کنند.

4. دسته آخر، مخازن «فکر کن و انجام بده» است که جدا از فعالیت های تحقیقاتی سنتی خود، در سطح اجرایی نیز فعالیت هایی را دارند. این نوع اندیشکده ها شباهت هایی به سازمان های غیردولتی دارند.

اندیشکده مستقل و خودمختار

اندیشکده دولتی

اندیشکده نیمه دولتی

اندیشکده دانشگاهی

اندیشکده حزبی

اندیشکده شرکتی (انتفاعی)

تمایز اندیشکده ها از دیگر سازمان ها

اندیشکده ها را می توان از سایر سازمان هایی که در عرصه سیاسی دخیل هستند، متمایز کرد. آنها با واحدهای دانشگاهی که دوره های آموزشی ارائه می دهند و همزمان پژوهش هایی نیز انجام می دهند، متفاوت هستند. آن ها همچنین با سازمان های مشاوره دولتی نیز متفاوت هستند، زیرا با ارائه حمایت فکری مستقل تر یا ارائه جایگزین های جدید برای سیاست های عمومی، نقشی متمایز و منحصر به فرد ایفا می کنند. با این وجود، مؤسسات پژوهشی دولتی در فرانسه وجود داشته اند که اغلب به عنوان اندیشکده توصیف می شوند. در نهایت، اندیشکده ها با گروه های فشار و ذینفع نیز متفاوت هستند. اگرچه این تمایز به راحتی امکان پذیر نیست، زیرا گروه های فشار به طور فزاینده ای نقدهای خوب تحقیق شده داخلی از سیاست های موجود را توسعه می دهند. یکی از مهم ترین تفاوت های اندیشکده ها با گروه های فشار این است که گروه های فشار برای حمایت از کمپین های خود درگیر تحقیقات می شوند و پژوهش معمولا علاقه اولیه آن ها محسوب نمی شود.

انریکو مندیزابل در این رابطه خاطر نشان می سازد که اندیشکده ها از یک طرف با تمایز خود از دانشگاه ها، گروه های مدافع، ارگان های عمومی و لابی ها استقلال خود را اعلام می کنند. ولی از طرف دیگر، استراتژی ها یا رفتارهایی را دنبال می کنند که از ارزش ها و روش های آن ها تقلید می کند: مثل انتصاب معاونین، سرمایه گذاری در بخش های ارتباطی و مجموعه ای از تاکتیک های حمایت، پروژه های آزمایشی، پیشنهادهای سیاستی و تلاش برای لابی گری و تأثیرگذاری بر سیاست گذاران. از این رو، اندیشکده ها به همان میزانی که سعی می کنند استقلال خود را حفظ کنند، ناچار به استفاده از برخی استراتژی ها یا رفتارهای دولتی نیز هستند.