مسیر امنیت غذایی تولید گندم

امروزه اهمیت امنیت غذایی بر کسی پوشیده نیست. تمامی کشورهای پیشرفته دنیا در اولین قدم با دستیابی به خودکفایی در محصولات کشاورزی توانستند غذای مردم و خیل عظیم کارگران فعال در بخش صنعت و خدمات کشورشان را تامین کرده و سپس به سمت صنعتی شدن پیشرفت و توسعه یافتگی گام بردارند. کشور ایران تا قبل از اصلاحات ارضی دهه ۴۰ از لحاظ تولید محصولات کشاورزی همچون گندم خودکفا بود، اما پس از این زمان این خودکفایی تحت شعاع برنامه آمریکایی اصلاحات ارضی از بین رفت. تاکید بر خودکفایی در کشاورزی همواره در کلام رهبران انقلاب اسلامی وجود داشته است که نشان بر اهمیت بخش کشاورزی، خودکفایی و استقلال است.

ضرورت و اهداف پژوهش

گندم به عنوان محصولی محوری و کلیدی جایگاه ویژه ای در تولید و مصرف مواد غذایی ملل جهان دارد. در ایران این محصول جایگاهی بیش از یک محصول اساسی دارد و تامین آن با توجه به جایگاه خاص آن در الگوی تغذیه و وابستگی شدید رفاه اجتماعی طبقات متوسط و ضعیف، از اهمیت ویژه ای برخوردار است و حتی فراتر از امنیت غذایی، جزو مسائل امنیت ملی قرار می گیرد. خودکفایی در گندم، سال ها است که هدف مسئولان کشور ایران قرار گرفته است. با این حال هیچ گاه این مهم به صورت پایدار رخ نداده است. در این پژوهش تلاش بر این است تا با بازنگری عمیق تر زنجیره تولید گندم عوامل اساسی در عدم تحقق خودکفایی پایدار بررسی و راهکارهای اساسی برای حل و بهبود آن ارائه شود.

وضعیت خودکفایی گندم

در سال ۱۳۸۳ برای اولین بار جشن خودکفایی در گندم برگزار شد و تا چند سال بعد تولید خوبی صورت گرفت؛ اما این خودکفایی چندان پایدار نبود، به گونه ای که هر سال یک میلیون تن از تولید آن کاسته و به واردات افزوده شد. در سال ۱۳۸۷ نزدیک به ۶ میلیون تن و سال بعد آن ۵ میلیون تن واردات صورت گرفت و در نهایت در سال ۱۳۹۲ واردات به بیش از ۷ میلیون تن رسید و هزینه آن با توجه به بالا بودن قیمت جهانی گندم در آن سال، به حدود ۲.۵ میلیارد دلار رسید. در ابلاغیه ستاد فرماندهی اقتصاد مقاومتی در سال ۱۳۹۷ افزایش ضریب خوداتکایی در گندم، اولین پروژه در اولویت و در ادامه تامین داخلی نهاده های کشاورزی قرار گرفت؛ اما طبق آمارنامه وزارت جهاد کشاورزی در سال های ۱۳۹۸ و ۱۳۹۹ این پروژه موفقیت چندانی نداشته است.

بازار و نیاز داخلی کشور به گندم

تامین نیاز گندم کشور بر عهده شرکت بازرگانی دولتی ایران است. طبق گزارش های شرکت بازرگانی دولتی ایران در سال ۱۳۹۸، ۷.۲۷ میلیون تن گندم برای مصارف نانوایی یارانه ای و ۲.۶۳ میلیون تن برای مصارف نانوایی آزاد پز به مصرف رسیده است که جمعا برابر ۹.۹ میلیون تن گندم است که ۹۳ درصد مصرف گندم کشور را به خود اختصاص داده است. مصرف گندم در صنف و صنعت نیز برابر 753 هزار تن است که ۷ درصد مصارف گندم را تشکیل می دهد. لذا کل مصرف گندم کشور کمتر از ۱۱ میلیون تن بوده است.

بر اساس آمار سال ۱۳۹۳ مصرف گندم هر ایرانی حدود ۱۶۷.۶ کیلوگرم بود؛ در حالی که سرانه مصرف این محصول در جهان ۶۷.۱ کیلوگرم، در کشورهای در حال توسعه ۶۰ کیلوگرم و برای کشورهای توسعه یافته ۹۶.۵ کیلوگرم بود. سالانه ۱۰.۵ میلیون تن آرد باید در کشور توزیع شود که با توجه به اینکه در سطح کلان ضریب تبدیل گندم به آرد حدود ۸۰ درصد است، بیش از ۱۳ میلیون تن گندم محاسبه می شود. پس با توجه به ارقام بیان شده و در نظر گرفتن جمعیت ۸۴ میلیونی ایران، این نیاز بین ۱۳.۵ تا ۱۸.۵ میلیون برآورد می شود.

واردات و صادرات گندم و قوانین و سیاست های آن

مطابق قوانین و سیاست های کشور، واردات گندم و آرد گندم آزاد است و برای ورود باید در سازمان توسعه تجارت ثبت سفارش شود. در این خصوص قبل از ثبت سفارش، مجوز وزارت جهاد کشاورزی و وزارت بهداشت (اداره کل نظارت بر فرآورده های خوراکی و آشامیدنی) را نیاز دارد. همچنین از مالیات ارزش افزوده معاف است.

در سال های اخیر (۹۹-1398) به منظور تکمیل ذخایر استراتژیک و بالا بردن ضریب امنیت غذایی کشور، نسبت به واردات گندم صرفا توسط بخش دولتی اقداماتی صورت گرفته و از سال ۱۳۹۵ تاکنون واردات گندم توسط بخش خصوصی ممنوع بوده است. آمارهای ده ساله (۲۰۰۹ تا ۲۰۱۸) سایت نقشه مبادلات ایران نشان می دهد ایران به جز از چهار کشور واردات میلیونی نداشته است و به صورت پراکنده واردات صورت گرفته است. آمار این چهار کشور به صورت زیر است: ۲.۳ میلیون تن از امارات در سال ۲۰۱۳، 1 میلیون تن از آلمان در سال ۲۰۱۴، ۱ میلیون تن از روسیه در سال ۲۰۱۲ و 1.6 و 2 میلیون تن از سوئیس به ترتیب در سال های ۲۰۱۲ و ۲۰۱۴.

چالش های موجود به منظور خودکفایی گندم و راهکارهای رفع آن ها

برخی از این چالش ها عبارتند از:

مخاطرات طبیعی

مخاطرات طبیعی اعم از خشکسالی، سرمازدگی و سیل در کشور تاثیر به سزایی در تولید داشته است. در سال ۱۳۸۷ خشکسالی و سرمازدگی تولید گندم در کشور و خودکفایی آن را تهدید کرد و به کمترین میزان خود یعنی کمتر از ۷ میلیون تن رساند. بدین ترتیب پیشنهاد می شود نقش صندوق بیمه کشاورزی پررنگ تر شود تا مقداری از ریسک بخش کشاورزی کاهش یابد و فضای مطمئن تری را برای سرمایه گذاران فراهم کند.

وجود شرکت های مشاوره خصوصی در کنترل مخاطرات طبیعی موثر است. راهکارهای فنی مانند استفاده از ارقام مقاوم به خشکی، استفاده از اطلاعات هواشناسی و به کار بردن آبیاری تکمیلی دیم زارها و استفاده از روش های کشت جدید مانند کشت در کف جوی یا بر روی پشته های بلند توسط شرکت های مشاور می تواند به افزایش تولید گندم کمک کند.

شکاف عملکردی

متوسط عملکرد گندم در ایران با وجود موسسات تحقیقات فراوان به نسبت سایر کشورها پایین است. شکاف عملکردی در گندم به معنای تفاوت عملکرد بین کشاورزان پیشرو و عادی است. این نشان دهنده این است که آموزش بومی سازی نشده و خروجی علم و تحقیقات در دانشگاه ها به مزارع نمی رسد.

 در همین راستا پیشنهاد می شود با توجه به قانون افزایش بهره وری برای کشاورزانی که در راستای بهبود عملکرد حرکت می کنند شرایط تشویقی در نظر گرفته شود. یکی دیگر از روش های افزایش عملکرد و کاهش شکاف عملکردی استفاده از مدیریت مشارکتی مزارع است. در واقع مدیریت مشارکتی باعث می شود میانگین عملکرد بهبود یابد، شرایط کشت بهتر مهیا شود و کشاورزان در کنار یکدیگر تجربه های خود را به اشتراک گذاشته و هم فکری آن ها در پیشبرد اهداف کشور و خودکفایی بسیار مفید خواهد بود.

قیمت تضمینی گندم

در تعیین قیمت تضمینی گندم هر سال مسائل متعددی ایجاد می شود که پیشنهاد می شود در تعیین قیمت تضمینی گندم به چند نکته توجه شود:

• توجه به نرخ تورم: طبق تبصره ۶ از قانون تضمین خرید محصولات اساسی کشاورزی، میزان افزایش قیمت نباید از نرخ تورم اعلام شده کمتر باشد؛
• توجه به هزینه تولید گندم: برآورد صحیح هزینه تولید گندم باید توسط کارشناسان و با در نظر گرفتن سود متعارف برای کشاورزان انجام شود؛
• توجه به اعتبارات تعیین شده در بودجه، در برخی سال ها برآورد اعتبار مورد نیاز برای خرید تضمینی گندم بیشتر از آنچه در بودجه تعیین شده بوده است؛ بنابراین در صورت عدم توجه به آن، دولت با کمبود بودجه مواجه شده و قادر به پرداخت به کشاورزان نخواهد بود؛
• توجه به قیمت نهاده های دامی، به علت قرار گیری گندم در جیره غذایی دام و طیور، بی توجهی به بازار نهاده های دام این امکان را به وجود می آورد تا اضافی گندم، خوراک دام و طیور شود.

جمع بندی

گندم به عنوان محصولی محوری و کلیدی جایگاه ویژه ای در تولید و مصرف مواد غذایی ملل جهان دارد. خودکفایی در گندم، سال ها است که هدف مسئولان کشور ایران قرار گرفته است. در این پژوهش تلاش شد تا با بازنگری عمیق تر زنجیره تولید گندم عوامل اساسی در عدم تحقق خودکفایی پایدار بررسی و راهکارهای اساسی برای حل و بهبود آن ارائه شود. طبق آمار سازمان خواروبار جهانی مصرف سرانه گندم ایران حدود ۱۶۰ تا 170 کیلوگرم در سال است که این رقم بیش از 2.5 برابر سرانه جهانی است. مطابق بررسی های پژوهش حاضر برخی از چالش های موجود در راه خودکفایی گندم عبارتند از مخاطرات طبیعی همچون خشکسالی و سرمازدگی، شکاف عملکردی به معنای تفاوت عملکرد بین کشاورزان پیشرو و عادی و تعیین قیمت تضمینی گندم. از همین رو پیشنهادهایی مانند پررنگ شدن نقش صندوق بیمه کشاورزی ارائه شد.

این مطالعه در موسسه مطالعات و توسعه محیط زیست، آب و کشاورزی ماکا با همکاری امیرحسین خسروی، مهدی ساریجلو و رضا ابوالقاسمی در سال 1402 انجام شده است.