بحران آب تهران و توسعه شهری بی ضابطه
یادداشت تحلیلی پیرامون آشکارسازی دلایل بروز بحران آب کلان شهر تهران و پیامدهای توسعه بی ضابطه شهری و صنعتی
یادداشت عباس کشاورز و هدی کهریزی، مرکز ملی مطالعات راهبردی کشاورزی و آب اتاق ایران
موضوع بحران آب و نگرانی از دسترسی مردم تهران به آب شرب از اوایل مردادماه به مسئله ای ملی بدل شد و به سرعت از سطح وزارتخانه مسئول فراتر رفت و در دستور کار جدی و در دسترس محترم رئیس جمهور قرار گرفت. گزارش های متعدد درباره کاهش منابع آب سطحی و زیرزمینی و کمبود ذخایر سد های تأمین کننده آب پایتخت، رئیس جمهور را به بازدید از پروژه انتقال آب طالقان کشاند؛ در حالی که این چنین پروژه هایی در اصل در حوزه وظایف وزیر محترم نیرو تعریف شده است. این اتفاق در شرایطی رخ داده که دیگر استان ها و شهرهای کشور از جمله استان های اصفهان، چهارمحال وبختیاری، مشهد و شهرهای جنوبی استان خوزستان و حتی مناطقی از شرق سال هاست با مشکل تأمین آب شرب مواجه اند. از سوی دیگر، برآورد آبدهی رودخانه های حوزه هایی مانند کرج با روش های هیدرولوژیک امری شناخته و ساده است؛ بنابراین طرح بحران در دهمین ماه سال آبی و ایجاد حساسیت در بالاترین سطح مدیریت اجرایی کشور، نیاز به تامل دارد.
با این حال، نگرانی از تأمین آب تهران به سرعت به دغدغه ای عمومی تبدیل شد و به صورت کوتاه مدت، استمرار همکاری مردم در حداکثر صرفه جویی به عنوان راهکار اصلی مطرح گردید. حال آن که بحران آب نه تنها تهران، بلکه حتی مناطق حاشیه دریای خزر را نیز در بر گرفته است. مناطقی که در باور عمومی همواره از “کفایت منابع آب” برخوردار بوده اند. کالبدشکافی و آشکارسازی علل بحران آب تهران در کلان شهر تهران می تواند فرصتی ارزشمند برای شناخت ریشه های بحران و ارائه راهکارهای موثر جهوت مدیریت پایدار تامین این نهاده حیاتی باشد؛ نهاده ای که تأمین آن با کیفیت مناسب برای شرب و بهداشت، از وظایف اصلی و ذاتی دولت هاست.
استان تهران امروز در نقطه ای حساس و شکننده قرار دارد. جمعیت استان بالغ بر 14/6 میلیون نفر بوده که بیش از ۹ میلیون نفر آن در شهر تهران متمرکز شده اند. تهران به عنوان پایتخت اقتصادی، سیاسی و صنعتی کشور، با تمرکز شدید فعالیت ها و خدمات، مهاجرت های گسترده ای را از سایر استان ها جذب کرده و همین امر موجب بارگذاری جمعیتی و اقتصادی فراتر از ظرفیت اکولوژیک این منطقه شده است. در حالی است که استان تهران از نظر مساحت، بعد از قم و البرز، سومین استان کوچک کشور است. این آمار به وضوح نشان می دهد که حتی از منظر جغرافیایی و مساحتی، ظرفیت لازم برای چنین توسعه ای در استان وجود نداشته است.
بی توجهی به ظرفیت محدود اکولوژیک پیامد های گستره ای در افق بلندمدت خواهد داشت. امروز تهران یکی از آلوده ترین شهرهای جهان از نظر هوا، خاک و آلودگی صوتی محسوب می شود. آلودگی های زیست محیطی ناشی از محدودیت منابع آب، رشد جمعیت، صنعتی شدن بی ضابطه و نادیده گرفتن شاخص های توسعه پایدار؛ پسماند و منابع انرژی را به چالشی جدی بدل کرده است.
بررسی روند توسعه تهران نشان می دهد از زمان انتقال پایتخت از اصفهان تا دهه 1330، رشد این شهر محدود بود. جمعیت تهران از 1/4 میلیون نفر در سال 1333 به حدود 6 میلیـون نفر در سال 1363 افزایش یافت؛ افزایشی 416 درصدی تنها در سه دهه. این الگوی گسترش از سال 1363 تا 1393 با نر افزایش کمتری ادامه یافت و جمعیت از حدود 6 به نزدیک 8/5 میلیون نفر رسید (افزایشی 144 درصودی). در حال حاضر جمعیت این شهر از 9 میلیون نفر گذشته است. مهاجرت و سیاست های ناهماهنگ افزایش جمعیت، مدیریت منابع را دشوار ساخته و نیاز به تامین آب و استراتژی های مدیریتی پیچیده تر را افزایش داده است.
براساس گزارش شرکت آب و فاضلاب استان تهران (1404) آب شرب برای بیش از سه میلیون مهاجر غیررسمی (اتباع خارجی) در استان نیز تامین می شود. باید توجه داشت هر مهاجر جدید حدود 800 مترمکعب در سال به بیلان آب کشور اضافه می کند. مهاجرت علاوه بر بار جمعیتی، حاشیه نشینی و برداشت بی رویه منابع آب را نیز افزایش داده است.
همزمان با افزایش جمعیت و توسعه بی رویه، سیاست انتقال آب از دیگر مناطق برای تأمین آب تهران از اواخر دهه 40 آغاز شد. نخست با سد امیرکبیر که برای آبیاری دشت های کرج، مهرشهر و شهریار در نظر گرفته شده بود به تهران منتقل شد. سپس آب های سدهای هراز، لار، لتیان، ماملو و اخیراً طالقان نیز به این چرخه اضافه گردید و در کنار آن حفر چاه های عمیق گسترش یافت. چنین رویکردی، با تمرکز صرف بر تامین و انتقال آب، سبب تغییر کاربری اراضی کشاورزی اطراف پایتخت (افزایش و توسعه شهرک ها)، بیابانی شدن بخش هایی از کرج، شهریار و ورامین، دست اندازی به حقابه های این مناطق و اخیراً سفیدرود (شاخه شاهرود)، خشک شدن دشت های کرج، ورامین، شهریار، قزوین و برهم خوردن اکولوژی طالقان و متضرر شدن حقابه ایران این مناطق شده است. به بیان دیگر هرگونه انتقال آب، تعادل اکولوژیک منطقه را مختل کرده و حقابه انسان و طبیعت را به مخاطره می اندازد؛ اقدامی که بحران های جبران ناپذیری را در پی خواهد داشت.
طبق گزارش شرکت آب و فاضلاب استان تهران (1404) 38 درصد آب مصرفی استان از منابع زیرزمینی و ۶۲ درصد از منابع سطحی تأمین می شود که از این مقدار 84 درصد در بخش خانگی مصرف می شود. سرانه مصرف آب در تهران حدود 270 لیتر در روز است؛ رقمی دو برابر میانگین جهانی. همچنین براساس گزارش کارگروه سازگاری با کم آبی، از مجموع 4/2 میلیارد مترمکعب آب تجدیدپذیر استان تهران، حدود 2/4 میلیارد مترمکعب در بخش کشاورزی، 1/5 میلیارد مترمکعب در بخش خانگی، 183 میلیون مترمکعب در بخش صنعت و 119 میلیون مترمکعب در فضای سبز مصرف می شود. کاهش 44 درصدی بارندگی در سال آبی جاری نسبت به دوره بلندمدت در کنار برداشت بی رویه از سفره های زیرزمینی و گسترش فضای سبز پر آب بر (چمن) سبب کاهش ذخایر پنج سد اصلی تامین آب تهران شده است. بررسی وضعیت ذخایر آب سدهای طالقان، ماملو، امیرکبیر، لتیان و لار نشان می دهد ذخیره مخازن سدهای تهران به طور کلی در سال آبی 1404 به 431 میلیون مترمکعب کاهش یافته، رقمی که نسبت به سال گذشته (حدود 704 میلیون مترمکعب) 273 میلیون مترمکعب کاهش داشته و نسبت به میانگین نرمال (925 میلیون مترمکعب) 494 میلیون مترمکعب افت داشته است.
پیامدهای این وضعیت بسیار گسترده است: استمرار افت سطح آب های زیرزمینی، بروز پدیده شوم فرونشست زمین سالانه حدود 37 سانتی متر در سال، آلودگی منابع آبی، فرسایش خاک، بیابان زایی و گسترش آن، مهاجرت اجباری و آسیب های اکوسیستمی تنها بخشی از مشکلات مدون مرتبط با تامین آب تهران هستند. اگرچه بحران کنونی آب تهران ناشی از تغییر اقلیم و بروز خشکسالی دوره ای قلمداد می گردد اما مشکل اصلی کشور (و تهران) به «خشکسالی اجتماعی – اقتصادی» باز میگردد؛ زیرا ایران در اقلیم خشک و نیمه خشک قرار دارد و هنر و فرهنگ تاریخی مردم این سرزمین همواره سازگار با خشکی بوده است. نبود برنامه های توسعه پایدار ملی و منطقه ای، مهاجرت های گسترده، گسترش شهرهای پرجمعیت و توسعه فارغ از ظرفیت اکولوژیک و ظرفیت آمایشی، هزینه های بلندمدت فراوانی را به کشور تحمیل کرده است.
مصرف آب به بخشی اطلاق می شود که در جریان بهره برداری به صورت تبخیر (انواع خنک کننده های آبی چه خانگی و چه صنعتی) و تبخیر از سطح آب یا خاک، یا تبخیر و تعرق گیاهان از دسترس خارج می شود. بخش عمده آب تهران در سیستم های خنک کننده خانگی و صنعتی بسیار قدیمی که تکنولوژی آن ها متعلق به پیش از نیم قرن گذشته است مصرف می شود (تلف می شود). برای نمونه، مصرف آب کولرهای آبی 35 – 40 لیتر در ساعت است. این درحالی است که ناکارآمدی سیاست گذاران و مدیران آب در جایگزینی تجهیزات مدرن و کم مصرف، موجب شده مردم به ناحق متهم به بد مصرفی شوند؛ در حالی که خود بزرگ ترین متضررهای این بی تدبیری ها هستند. مطابق برخی گزارش ها حدود 32 درصد آب در شبکه های شهری هدر می رود (یا آب به حساب نیامده هستند). همچنین نیروگاه های حرارتی پر مصرف سال هاست در مناطق کم آب کشور ساخته شده اند (مانند نیروگاه شهید مفتح در همدان) و باعث برداشت مضاعف و تسریع افت سطح آب زیرزمینی و تشدید فرونشست زمین شده اند. دو واحد از این نیروگاه ها در محدوده استان بزرگ تهران قرار دارند و تاکنون برنامه ای برای جایگزینی این گونه تاسیسات پرمصرف آب اعلام نشده است و شاید بتوان گفت مسئولان آب احساس کمبود آب و ضرورت صرفه جویی برای خود قائل نیستند.
در شش دهه گذشته، تمرکز مدیریت آب کشور تنها بر پروژه های تأمین و انتقال بوده و برنامه ای جدی برای مدیریت مصرف تدوین نشده است. به نظر می رسد حتی طرح بحران آب تهران آن هم در ماه دهم سال آبی، بیشتر بهانه ای برای دریافت مجوزهای جدید انتقال آب باشد، انتقال هایی که پیامدهای اکولوژیکی نامشخصی را برای سایر مناطق در پی خواهد داشت.
از ابتدای گسترش ،تهران وزارت آب و برق (نیرو فعلی) توجه خود را بر اجرای پروژه های پرهزینه انتقال آب متمرکز کرد و سایر دستگاه های ذی ربط همچون وزارت مسکن و شهرسازی شورای عالی شهرسازی، شهرداری تهران، سیستم های بانکی و فعالان بخش خصوصی نیز بدون توجه به ظرفیت های آبی و اکولوژیک روند توسعه بی رویه را تشدید کردند. این درحالیست که در اسناد ملی از جمله «راهبردهای هجده گانه توسعه بلندمدت منابع آب کشور» (مصوب 1382 هیأت دولت)، بر ضرورت توسعه شهرها متناسب با ظرفیت آمایش آبی، اجتناب از کاشت گیاهان پرآب بر مانند چمن در فضای سبز شهرها و اجرای طرح تعادل بخشی منابع آب های زیرزمینی و … تأکید شده است. با این حال، فضای سبز تهران همچنان با گیاهان پرآب بر (چمن) و روش های آبیاری پرمصرف (آبیاری با شیلنگ یا آبیاری بارانی) با استفاده از حدود 700 حلقه چاه آبیاری می شود و حتی مواردی از استفاده آب شرب در آبیاری گزارش شده است.
از سوی دیگر، آب های کمیاب با کیفیت مطلوب و گران قیمت، پس از یکبار مصرف، بدون بازچرخانی و استفاده مجدد به پساب های غیر بهداشتی بدل می شوند و در مناطق جنوبی شهر انباشته می گردند؛ پساب هایی که متأسفانه در تولید محصولات کشاورزی آلوده استفاده می شوند و آلودگی محیط زیست را تشدید می کنند.
بنابراین با توجه به تلفات گسترده در سیستم های خنک کننده، هدر رفت آب در شبکه های توزیع انباشت پساب های غیر بهداشتی و استمرار برداشت آب های زیرزمینی برای نیروگاه های حرارتی، می توان گفت پتانسیل تأمین آب بیش از میزان نیاز فعلی است. راه حل اساسی نه در پروژه های پرهزینه انتقال بلکه در بهبود و ارتقاء مدیریت مصرف، بازچرخانی و حمایت از فناوری های نوین در همه بخش های مصرف است.
در چنین شرایطی، اتخاذ سیاست ها و برنامه ها و راهکارهای فوری و الزام آور میان مدت و بلندمدت برای عبور از بحران آب تهران و مدیریت پایدار آن ضروری است تدبیر سیاست هایی مانند توقف هرگونه توسعه شهری و صنعتی که بار جمعیتی را بر تهران می افزاید، بازسازی و نوسازی شبکه های فرسوده توزیع برای کاهش هدر رفت تدوین مقررات سخت گیرانه مصرف متناسب با ظرفیت آبی و اکولوژیک مدیریت تقاضا با اصلاح الگوی مصرف و بهره گیری از فناوری های نوین، ارزیابی اثرات محیط زیستی پیش از اجرای هر پروژه توسعه ای، تمرکز بر بازتخصیص آب و بازچرخانی پساب، ایجاد دو شبکه آبرسانی شهری مجزا برای شرب و غیر شرب نصب کنتورهای هوشمند به صورت مجزا برای هر واحد مسکونی، جایگزینی تجهیزات پرمصرف با نمونه های کم مصرف (کنتورها و شیرها و …) ظرف حداکثر ۳ سال و توسعه معیشت های جایگزین در مناطق مبدأ مهاجرت برای جلوگیری از مهاجرت های اجباری باید در اولویت قرار گیرد.
ادامه مسیر کنونی، تهران را با بحران های جبران ناپذیری مواجه خواهد کرد بحرانی که نه تنها آینده این کلان شهر، بلکه تعادل اجتماعی و اقتصادی کشور را تهدید می کند. اکنون زمان تصمیم گیری های سخت، قاطع و مبتنی بر واقعیت های اکولوژیک برای عبور از بحران فرا رسیده است.
