مدیریت مهاجرت نخبگان به خارج از کشور

مهاجرت پدیده ای چندوجهی با ابعاد مختلف اقتصادی، اجتماعی و سیاسی و برآمده از نیروهای رانشی و کششی داخلی و بین المللی است که با تاثیر بر ساختارهای جمعیتی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی می تواند کشور را با فرصت ها و تهدیدهای ناشی از آن روبه رو سازد. در میان سه وجه مهاجرت (مهاجرت به داخل، مهاجرت به خارج و مهاجرین گذری) که کشور ما از آن برخوردار است، افزایش مهاجرت در بین نیروی کار دارای مهارت و نخبگان و خروج سرمایه علمی و اقتصادی به جهت اثرات آن بر منافع ملی، از اهمیت قابل توجهی برخوردار است. به ویژه آنکه شواهد میدانی و آماری نیز حکایت از افزایش میل و تصمیم به مهاجرت در بین اقشار اجتماعی صاحب فن، تخصص و سرمایه اقتصادی دارد.

ضرورت و اهداف پژوهش

درحال حاضر کشور ما با ابعاد مختلف مهاجرپذیری و مهاجرفرستی رو به رو است. موضوع مهاجرفرستی برحسب شرایط سیاسی، اقتصادی و اجتماعی ایران در زمان های مختلف، اشکال و ابعاد مختلفی به خود گرفته است و به جهت رشد فزاینده آن در گذر تاریخی و تمایلات ایرانیان به ویژه در نسل جوان به مهاجرت های بین المللی، بسیار قابل توجه است. همچنین پدیده مهاجرت می تواند به عنوان یک فرصت در جهت رشد و توسعه وانتقال دانش تلقی گردد؛ چونان که بسیاری از کشورها با بهره گیری از دانش مدیریت مهاجرت از آن بهره برده و فرصت های حاصل از آن را افزایش و تهدیدات را کاهش داده اند. در صورتی که میل و تصمیم به مهاجرت افراد ماهر و نخبگان به درستی مدیریت نشود، می تواند پیامدها و تبعات منفی بر منافع ملی به همراه داشته باشد. از این رو در این پژوهش به بررسی وضعیت مهاجرت در ایران و ارائه پیشنهادهایی در جهت کنترل مهاجرت به خارج از کشور پرداخته شده است.

تبیین مهاجرت در ایران

طبق داده های بین المللی، جمعیت مهاجران ایرانی در دنیا در سال 2020 میلادی، 1.8 میلیون نفر است که 2.23% از جمعیت درصد از جمعیت ایران را تشکیل می دهد و طی 30 سال گذشته، 2.2 برابر شده است. براساس داده های حاصل از سالنامه مهاجرتی ایران، رتبه کشور ایران در شاخص بالقوه مهاجرت، مهاجرفرستی و دانشجوفرستی به ترتیب 87 (ازمیان 152 کشور)، 54 (از میان 232 کشور) و 19 (ازمیان 241 کشور) برآورده شده است. همچنین رتبه کشور ایران در شاخص جریان بالقوه مهاجرت جوانان بین سال های 2015 تا 2017 برابر با 77 (از میان 152 کشور) تعیین شده است.

نکته قابل توجه، روند افزایشی پناه جو فرستی و رتبه ایران در این شاخص است. ایران در سال 2020 رتبه 14 در بین 195 کشور را در این شاخص داشته است که در مجموع موارد فوق دلالت بر عدم تعادل در کیفیت جریان ورود و خروج سرمایه انسانی متخصص از کشور دارد. با وجود آنکه سال های زیادی از تبدیل شدن موضوع میل و تصمیم به مهاجرت به مسئله ای عمومی و حساسیت برانگیز در کشور می گذرد و پیشگیری از آن در سیاست های کلان نظام مورد تاکید مقام معظم رهبری قرار گرفته است، لیکن کمتر به پدیده مهاجرت به عنوان پدیده های پیچیده و چندبعدی به صورت علمی و مستدل پرداخته شده است و پاسخ ها عمدتا به صورت موقتی و در رویایی با اتفاقات مقطعی و زودگذر مطرح شده است. تردیدی نیست که دستیابی به چارچوب های سیاستی در این خصوص مستلزم واکاوی و تحلیل انگیزه ها و ریشه های اصلی میل و اقدام به مهاجرت در میان اقشار مختلف است.

بررسی علل و ریشه های مهاجرت و تاثیر تحولات اقتصادی بر مهاجرت نخبگان

در بررسی پدیده مهاجرت باید به مهم توجه داشت که بین میل و اقدام به مهاجرت تفاوت وجود دارد. به این معنا که میل به مهاجرت تنها در پاسخ به مشکلات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و یا بلایایی طبیعی در کشور مبدا شکل نمی گیرد، بلکه این بستگی بسیاری به اطلاعات، ادراک و دستگاه ارزشی جامعه مبدا و مقصد دارد. از این رو تصویر ذهنی ایجاد شده از مقصد، بر سازه های ذهنی جامعه مبدا برتری پیدا کرده و ترویج می یابد.

آمار میل و تصمیم به مشارکت نخبگان

طبق نتایج حاصل از پیمایش سنجش میل و تصمیم به مهاجرت در بین چهار گروه “دانشجویان و فارغ التحصیلان”، “فعالین استارتاپ ها”، “اساتید، پژوهشگران و محققان” و “پزشکان و پرستاران”؛ در همه گروه ها تراز میل به مهاجرت بیش از 60 درصد بوده است. علاوه بر میل به مهاجرت، شاخص تصمیم به مهاجرت که مبین تصمیم جدی به مهاجرت و برنامه ریزی و اقدام عملی است حکایت از تراز بالای 50 درصد در بین همه گروه ها دارد. میل به بازگشت قطعی نیز در همه گروه ها پایین بوده، که در میان فعالین استارپی با اختصاص رقم 12 درصد بالاترین میزان است.

عوامل موثر بر مشارکت

بررسی عوامل موثر بر میل به مهاجرت نشان می دهد که بی ثباتی اقتصادی و شیوه حکمرانی در اغلب گروه ها عامل اصلی موثر بر تمایل به مهاجرت بوده و تاثیر وضعیت اقتصادی از جمله تورم و تحریم بر میل به مهاجرت به خوبی قابل مشاهده است و به نوعی در همه عوامل، عوامل اقتصادی دخیل بوده و به عنوان پیشران مهاجرتی شناخته می شوند. کشورهای مطلوب برای مهاجرت در همه گروه ها هفت کشور کانادا، آمریکا، استرالیا، آلمان، سوئد، سوئیس، هلند و انگلستان مطرح شده است.

برآورد وضعیت تصمیم به بازگشت

بررسی ابعاد چشم انداز و جاذبه سرزمینی در میان ایرانیان که ابعادی هم چون فراهم بودن شرایط ایفای نقش در فرایند توسعه و پیشرفت کشور، احساس مفید و موثر بودن، احساس تعلق ایرانیان نسبت به تابعیت خود و تصور نسبت به آینده کشور در برمی گیرد، بیانگر تنزل این شاخص در بین گروه های اجتماعی است. جامعه ایران در حال حاضر در وضعیت خاص پیوستگی کلیه حلقه های خرد و کلان زنجیره مهاجرت قرار گرفته است و قدرت کنترل و یا مدیریت این زنجیره مهاجرت با توجه به مقدورات و امکانات موجود، بسیار سخت و دشوار می نماید.

این موضوع باعث شکل گیری نوعی سندروم مهاجرت در سطح جامعه و حتی سطح حاکمیت شده است. تشدید میل و تصمیم به مهاجرت در میان اقشار مختلف اعم از کارگران، ورزشکاران، پزشکان، محققان، کارآفرینان، سرمایه گذاران و دیگران، حکایت از این واقعیت دارد که کشور در زمینه نگه داشت و بکارگیری سرمایه های انسانی خود دچار مشکلات جدی است و عدم توجه به تبعات منفی آن می تواند خسارت های جبران ناپذیری را متوجه کشور سازد.

ارائه پیشنهادهایی جهت کنترل مهاجرت نخبگان

بی شک اگر راه حلی برای مهار میل به مهاجرت در میان جامعه ایرانی وجود داشته باشد، باید معطوف به سیاست گذاری ها و اقداماتی باشد که نتیجه نهایی آن تغییری در میان جامعه ایرانی وجود داشته باشد، باید معطوف به سیاست گذاری ها و اقداماتی باشد که نتیجه نهایی آن تغییری در میان ذهنیت ایرانیان باشد. گفتمان ملی برای درک پدیده مهاجرت به طور عام و توجه به مدیریت مهاجرت به طور خاص در سطوح سیاست گذاری، قانونگذاری و ایجاد و تقویت ترتیبات نهادی (ساختارهای اداری) و درصدد اقدامات علمی برای تحقق راهبردهایی به شرح ذیل باشد:

• افزایش ضریب امید، اعتماد، همبستگی و جاذبه سرزمینی در میان جوانان، دانشجویان و متخصصان؛
• تسهیل و تسریع در بهره بندی از سرمایه علمی تخصصی و اقتصادی ایرانیان مقیم خارج از کشور؛
• ظرفیت سازی و افزایش کشش اشتغال نخبگان و استعدادهای برتر در داخل؛
• رویکرد فعالانه در اشتغال پذیری فراسرزمینی برای نیروی کار متخصص داخل؛
• توسعه قدرت نرم و اثر گفتمان جمهوری اسلامی ایران در زمینه تمدن اسلامی در منطقه از طریق سیاست های فعال مهاجرتی؛
• ارتقای آگاهی های عمومی در خصوص مهاجرت و تبعات حقوقی و اجتماعی آن؛
• انسجام بخشی سیاستی و هماهنگی نهادهای حاکمیتی و اجرایی در حوزه مهاجرت.

جمع بندی

مهاجرت پدیده ای چند وجهی با ابعاد مختلف اقتصادی، اجتماعی و سیاسی و بین المللی است که بر ساختارهای جمعیتی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی می تواند کشور را با فرصت ها و تهدیدهای ناشی از آن روبه رو سازد. طبق داده های بین المللی جمعیت مهاجران ایرانی در دنیا در سال 2020 میلادی، 1.8 میلیون نفر است که طی 30 سال گذشته، 2.2 برابر شده است. بررسی عوامل موثر بر میل به مهاجرت نشان می دهد که بی ثباتی اقتصادی و شیوه حکمرانی در اغلب گروه ها عامل اصلی موثر بر تمایل به مهاجرت بوده است. به همین علت برای کنترل مهاجرت افراد جامعه توصیه های سیاستی همچون افزایش ضریب امید، اعتماد، همبستگی و جاذبه سرزمینی در میان جوانان، دانشجویان و متخصصان، ظرفیت سازی و افزایش کشش اشتغال نخبگان و استعدادهای برتر در داخل و انسجام بخشی سیاستی و هماهنگی نهادهای حاکمیتی و اجرایی در حوزه مهاجرت پیشنهاد می شود.

این مطالعه در مرکز بررسی های استراتژیک ریاست جمهوری در سال 1403 انجام شده است.