اشتغال در بخش کشاورزی

بخش کشاورزی به عنوان یکی از پایه های اصلی اقتصاد هر کشور، نقش بزرگی در تامین امنیت غذایی، اشتغال آفرینی و کاهش فقر ایفا می کند. این بخش به دلیل توان بالقوه در جذب نیروی کار و تامین نیازهای اساسی جامعه، به ویژه در مناطق روستایی، اهمیت ویژه ای دارد. سرمایه گذاری اصولی و بهره گیری از راهکارهای نوین در کشاورزی می تواند علاوه بر افزایش تولید، به پویایی اقتصاد و ارتقای رفاه عمومی کمک کند. توجه جدی به توسعه کشاورزی و حمایت از تولیدات داخلی، زمینه ساز افزایش صادرات و مقاوم سازی اقتصاد در برابر تهدیدات خارجی خواهد بود.

ضرورت و اهداف پژوهش

رونق اقتصادی و اشتغال، به ویژه در بخش کشاورزی نقش کلیدی در توزیع جغرافیایی اشتغال، رفاه اقشار آسیب پذیر و امنیت غذایی کشور دارد. آمارها نشان می دهد در ایران اشتغال مستقیم در کشاورزی از سال ۱۳۳۵ تا ۱۳۹۸ افزایش داشته اما سهم آن از کل اشتغال کاهش یافته که بیانگر اولویت ندادن در سرمایه گذاری به این بخش است. تحلیل های داده ستانده سال ۹۵ نیز ظرفیت بالای اشتغال آفرینی کشاورزی نسبت به سایر بخش ها را با یک واحد سرمایه گذاری مشخص تایید می کند. بنابراین، توجه ویژه به کشاورزی در سیاست گذاری کلان اقتصادی ضروری است تا ضمن ایجاد اشتغال و رشد اقتصادی، امنیت غذایی و رفاه جامعه تضمین شود. لذا پژوهش حاضر با هدف شناسایی ظرفیت های بالای اشتغال زایی بخش کشاورزی و تدوین راهبردهای جایگزینی واردات و توسعه صادرات برای تقویت اقتصاد و امنیت غذایی کشور انجام شده است.

ضرایب اشتغال مستقیم و غیرمستقیم

برای محاسبه اثر افزایش تقاضا در کشاورزی بر اشتغال کل اقتصاد، با استفاده از ماتریس ضرایب مستقیم و غیرمستقیم لئونتیف و توان اشتغال آفرینی بخش های مختلف اقتصاد، ضریب اشتغال آفرینی کل اقتصاد محاسبه می شود. نتایج نشان می دهد به ازای هر میلیارد تومان سرمایه گذاری در بخش کشاورزی، ۱۵.۷ نفر شغل مستقیم و غیرمستقیم ایجاد می شود که بیشتر از بخش صنعت و معدن (۵ نفر) و خدمات (۸.۲ نفر) است. با توجه به تنوع اقلیمی ایران و ظرفیت بالای کشاورزی، این بخش بهترین گزینه برای تحقق اشتغال پایدار است.

محاسبات فعلی فقط شامل بخش کشاورزی تولیدی می شود و صنایع وابسته مانند فرآوری محصولات کشاورزی در بخش صنعت محاسبه شده اند. با احتساب کل زنجیره ارزش افزوده کشاورزی (شامل صنایع تبدیلی و فرآوری)، اشتغال آفرینی می تواند حداقل ۱۵ درصد افزایش یابد، یعنی حدود ۱۸ نفر شاغل به ازای هر میلیارد تومان سرمایه گذاری مبتنی بر جدول داده ستانده سال 1395 محقق خواهد شد. همچنین کشاورزی به دلیل پراکندگی جغرافیایی خود، اشتغال زایی متوازن تری در کشور ایجاد می کند.

ضرورت و اهمیت بخش کشاورزی از دیدگاه رشد اقتصادی

بخش کشاورزی علاوه بر توان بالای اشتغال زایی، نقش مهمی در رشد اقتصادی کشور از جمله تامین مواد خام صنایع پایین دستی، مصرف تولیدات صنعتی مانند کود و ماشین آلات و همچنین ارزآوری برای کشور دارد. رشد بخش کشاورزی در سال های اخیر بیش از رشد کل اقتصاد بوده و حتی در سال ۱۳۹۸ که اغلب بخش ها رشد منفی داشتند، این بخش ۳ درصد رشد مثبت داشته است. اجرای قانون تمرکز وظایف وزارت جهاد کشاورزی بین سال های ۱۳۹۲ تا ۱۳۹۶ موجب رشد پایدار بخش کشاورزی شد، اما پس از آن به دلیل عدم پیگیری و تحریم ها تاثیرات منفی مشاهده شده است.

با وجود تحریم ها، کشاورزی بخش مقاومی است که توانسته رشد قابل توجهی داشته باشد و نقش کلیدی در اقتصاد ایفا کند. همچنین رشد صنایع تبدیلی مرتبط با کشاورزی در آمار رشد این بخش محاسبه نشده است. اهمیت کشاورزی در امنیت غذایی کشور نیز بسیار بالاست. کاهش تولید کشاورزی می تواند تهدیدی برای امنیت غذایی و ملی باشد؛ بنابراین، برنامه ریزی منسجم و اصولی برای توسعه کشاورزی ضروری است.

راهبردهای پیشرفت و تحول در بخش کشاورزی

راهبردهای پیشرفت و تحول در بخش کشاورزی ایران بر دو محور اصلی استوار است: جایگزینی واردات و پیشرفت صادرات که هر دو نقش کلیدی در ارتقای امنیت غذایی، اشتغال زایی و رشد اقتصادی کشور دارند.

• راهبرد جایگزینی واردات: این راهبرد به معنی کاهش وابستگی به محصولات کشاورزی وارداتی و افزایش تولیدات داخلی است. با توجه به ظرفیت بالای ایران در تولید محصولات کشاورزی مانند دانه های روغنی و خوراک دام، این راهبرد می تواند علاوه بر جلوگیری از خروج ارز، اشتغال گسترده ای برای جوانان فراهم کند. اجرای این سیاست طی ده سال آینده قابلیت ایجاد بیش از ۳ میلیون شغل را دارد که علاوه بر کاهش بیکاری، اقتصاد روستاها را نیز تقویت می کند.
• پیشرفت صادرات: همزمان، راهبرد پیشرفت صادرات به منظور بهره گیری از بازار کشورهای همسایه و منطقه جنوب غرب آسیا، چین، هند و روسیه و ارتقای کیفیت و رقابت پذیری محصولات کشاورزی ایران است. اگرچه صادرات محصولات کشاورزی ایران در سال ۱۳۹۸ حدود ۵.۸ میلیارد دلار بوده و اشتغال مستقیم بیش از ۱.۴ میلیون نفر را تضمین کرده، اما سهم ایران در بازارهای منطقه ای بسیار کمتر از ظرفیت بالقوه است. هدف گذاری تصاحب حداقل ۱۰ درصد بازارهای محصولات کشاورزی کشورهای همسایه و منطقه می تواند صادرات را به حدود ۲۶.۹ میلیارد دلار در سال برساند و حدود ۴.۸ میلیون شغل جدید ایجاد کند. این رشد صادراتی، علاوه بر ارتقای درآمد کشاورزان، موجب رونق اقتصادی و کاهش وابستگی به حمایت های دولتی خواهد شد.

در مجموع، تلفیق دو راهبرد جایگزینی واردات و پیشرفت صادرات می تواند بیش از ۳۰ میلیارد دلار صرفه جویی ارزی و ارزآوری به همراه داشته باشد و حدود ۷.۸ میلیون شغل مستقیم و غیرمستقیم در بخش کشاورزی ایجاد کند که معادل تقریبا یک سوم کل اشتغال فعلی کشور است. چنین تحولاتی، بخش کشاورزی را به بزرگ ترین بخش اقتصادی ایران تبدیل خواهد کرد و با توسعه زیرساخت ها و صنایع تبدیلی، ظرفیت اشتغال آفرینی این بخش به مراتب افزایش خواهد یافت. بنابراین، تقویت تولید داخلی و بهره برداری هوشمندانه از بازارهای صادراتی، کلید پیشرفت پایدار و تحول بنیادین در کشاورزی ایران است که نقشی اساسی در امنیت غذایی، توسعه اقتصادی و بهبود معیشت اقشار مختلف جامعه ایفا می کند.

ملاحظات کلیدی برای توسعه اشتغال و افزایش صادرات در بخش کشاورزی ایران

در این گزارش بخش کشاورزی به عنوان بخش مستعدترین برای ایجاد بیشترین اشتغال با سرمایه گذاری مشخص معرفی شده است. برای تبدیل این مدل به سیاست اجرایی، چند ملاحظه مهم مطرح شده است:

• جمعیت مستعد کشاورزی تنها روستاییان نیستند؛ شهرهای کوچک زیر ۲۵ هزار نفر نیز شامل این طرح می شوند و با جذب سرمایه، مهاجرت معکوس به روستاها ممکن است؛
• تامین تقاضا و فروش محصولات کشاورزی که فسادپذیرند مستلزم اجرای نظام تمرکز در وزارت جهاد کشاورزی است تا تولید، توزیع و صادرات به صورت هماهنگ مدیریت شود و صنایع تبدیلی نزدیک به زمین ها ایجاد شود؛
• کشاورزان خرد به دلیل منابع مالی محدود، نیازمند نظام تامین مالی مبتنی بر قراردادهای خرید تضمینی (فکتورینگ) هستند که تجربه موفق در کشورهای چین، ترکیه و آمریکا دارد؛
• مشکل کم آبی کشور ناشی از مدیریت ناهماهنگ است؛ با مدیریت واحد منابع آب و خاک و استفاده از آبخیزداری و آبخوان داری می توان کمبود آب را جبران کرد؛
• منابع طبیعی موظف به واگذاری زمین های بلااستفاده با قراردادهای میان مدت به کشاورزان هستند تا زمین برای کشت در اختیار عموم قرار گیرد.
• تقاضای صادراتی قابل توجهی از سوی کشورهای منطقه جنوب غرب آسیا، چین، هند و روسیه وجود دارد که با اخذ تنها ۱۰ درصد از بازار واردات آن ها، می توان به پیشرفت بازارهای صادراتی ایران و افزایش تولید و اشتغال در بخش کشاورزی دست یافت.

جمع بندی

بخش کشاورزی ایران با ظرفیت بالای اشتغال زایی و نقش کلیدی در امنیت غذایی و رشد اقتصادی، بستر مناسبی برای توسعه است. پژوهش حاضر با تحلیل داده های حسابداری اجتماعی و جداول داده ستانده به محاسبه توان اشتغال آفرینی بخش کشاورزی و تبیین ضرورت تقویت این بخش از طریق دو راهبرد اصلی جایگزینی واردات و توسعه صادرات پرداخت. اجرای این سیاست ها طی ده سال آینده می تواند بیش از ۷.۸ میلیون شغل مستقیم و غیرمستقیم ایجاد کرده و صرفه جویی ارزی قابل توجهی به همراه داشته باشد. همچنین، با مدیریت بهینه منابع آبی و حمایت از کشاورزان خرد، امکان ایجاد اشتغال پایدار و کاهش مهاجرت روستایی فراهم می شود. توجه ویژه به صنایع تبدیلی، نظام تامین مالی مبتنی بر قراردادهای خرید تضمینی و بهره گیری از بازار کشورهای منطقه، کلیدهای موفقیت در این حوزه هستند. در مجموع، توسعه کشاورزی به عنوان موتور اشتغال و رشد، نقش اساسی در ارتقای رفاه جامعه و امنیت غذایی کشور دارد.

این مطالعه در اندیشکده سیاست گذاری تصمیم سازان آتی ایرانیان توسط علی صالحی دولابی انجام شده است.