دوگانه های رسانه ای علیه ایران در جنگ تحمیلی سوم

بحران های ژئوپولیتیک و چالش های بین المللی همواره بستری مناسب برای جریان های رسانه ای معاند فراهم می آورند تا از طریق ابزارهای شناختی، افکار عمومی را تحت تاثیر قرار دهند. یکی از کلیدی ترین و موثرترین این ابزارها، شگرد دوگانه سازی رسانه ای است که با تکیه بر تمایل طبیعی ادراک انسان به ساده سازی پدیده ها، تلاش می کند دوراهی های مصنوعی و کاذبی در جامعه ایجاد کند. این روش با حذف فضاهای تحلیلیِ میانی و ترکیبی، مخاطب را به سمت مطلق گرایی و تصمیمات هیجانی سوق داده و در نهایت کنش های میدانی مخربی را علیه منافع ملی رقم می زند. شناخت کارکردهای این ابزارِ پروپاگاندا در شرایط کنونی، نقشی استراتژیک در ارتقای تاب آوری ذهنی جامعه و تقویت جبهه تبیینی کشور ایفا می کند.

ضرورت و اهداف پژوهش

امروزه رسانه های معاند با بهره گیری از تکنیک های پیشرفته روان شناختی و رسانه ای، تلاش می کنند افکار عمومی جامعه ایران را دچار خطای ادراکی و محاسباتی کنند. مغز انسان به طور طبیعی تمایل دارد اطلاعات پیچیده پیرامون خود را ساده سازی و دسته بندی کند تا سریع تر به پاسخ و پاداش ذهنی دست یابد. جریان های رسانه ای بیگانه با تکیه بر همین سازوکار، اقدام به تولید دوگانه های مصنوعی و کاذب در مواجهه با بحران ها و پدیده های استراتژیک نظیر جنگ، صلح، معیشت و مذاکره می کنند. عدم تبیین دقیق این شگردها، فضای خاکستری و تحلیل های ترکیبی را در جامعه از بین برده و افکار عمومی را به سمت مطلق گرایی و تصمیمات هیجانی سوق می دهد.

هدف اصلی از نگارش این گزارش، رمزگشایی از ساختار ادراکی دوگانه سازی های رسانه ای، تحلیل دقیق چالش های برآمده از این شگردها در شرایط کنونی و ارائه راه حل های رسانه ای و عملیاتی برای جبهه تبیینی کشور است. واکاوی چالش ها نشان می دهد که شناخت ناکافی افکار عمومی از سواد رسانه ای، به پاشنه آشیلی تبدیل شده که به رسانه های بیگانه امکان می دهد دوراهی های مصنوعی ایجاد کنند. از این رو، این پژوهش با دسته بندی دوگانه های جاری در حوزه های نظامی، دیپلماتیک و عمومی، چارچوبی تحلیلی فراهم می آورد تا مسئولان و فعالان رسانه ای بتوانند روایت های اصیل و واقع بینانه را جایگزین پروپاگاندای دشمن کنند و سطح تاب آوری ذهنی جامعه را ارتقا دهند.

تبیین کارکردها و ماهیت دوگانه سازی شناختی

شگرد دوگانه سازی به عنوان ابزاری قدرتمند برای تغییر در شناخت و ادراک مخاطب عمل می کند تا از طریق افزایش هیجانات، کنش های میدانی خاصی را رقم بزند. رسانه هایی که ماموریت اصلی خود را پروپاگاندا قرار داده اند، از این ابزار بیشترین بهره را می برند. این روش اصولا روی آن بخش از بدنه جامعه اثرگذار است که از سواد رسانه ای کافی بهره مند نبوده و کارکردهای اثرگذاری بر اندیشه را نمی شناسند. افزایش سطح آگاهی رسانه ای و قدرت انتقادی افراد می تواند پادزهر این جریان القایی باشد.

البته باید توجه داشت که همه دوگانه سازی ها نامعتبر نیستند؛ چرا که برخی از آن ها مانند دوگانه اسلام و کفر یا دوگانه های اخلاقی (خوب و بد)، بر مبانی عقلانی و اصول صادق استوارند. همچنین از دوگانه سازی برای هویت سازی مستقل (نظیر هویت ملی در برابر کشورهای دیگر) استفاده می شود. با این حال، کارکردهای منفی این شگرد رسانه ای در جریان های معاند شامل مواردی همچون ساده سازی واقعیت های پیچیده، افزایش بار احساسی روایت ها، حذف دیدگاه های ترکیبی، و فریب افکار عمومی از طریق ایجاد دوراهی های مصنوعی است.

واکاوی دوگانه های رسانه ای ناظر بر جنگ و اقتدار ملی

امروزه رسانه های معاند متناسب با شرایط، دوگانه های متعددی را علیه نظام جمهوری اسلامی به کار می گیرند که بخش عمده ای از آن ها ناظر به فضای نظامی و پدیده جنگ است.

دوگانه پیروزی مطلق و شکست مطلق

این تفکر ناشی از نگاهی ساده ساز است که پیروزی در جنگ را فاقد لایه های عملکردی می بیند. رسانه های بیگانه با سانسور موفقیت ها و بزرگ نمایی ضربات تاکتیکی و موقت، تلاش می کنند احساس شکست کامل را القا کنند. در حالی که ارزیابی واقعی هر نبردی بر اساس پیروزی نسبی و میزان دست یابی مهاجم به اهداف تعیین شده صورت می گیرد. با توجه به عدم تحقق اهداف دشمن از یک سو، و مدیریت استراتژیک تنگه هرمز و حفظ انسجام درونی توسط ایران از سوی دیگر، جبهه خودی پیروز نبرد است و نباید دچار قضاوت زودهنگام شد.

دوگانه جنگ و صلح

این شگرد مدعی است که کشور یا باید در میدان جنگ تمام عیار باشد یا تسلیم صلح مطلق و عادی سازی روابط با آمریکا شود. تقابل ایران با مستکبران یک تقابل ذاتی و مبنایی است، اما این تقابل همواره به معنای جنگ سخت نیست. حالت سوم و واقع بینانه ای به نام «نه جنگ و نه صلح» وجود دارد که بر پایه بازدارندگی حقیقی، اقتدار نظامی و بالا بردن هزینه تهاجم برای دشمن استوار است.

دوگانه برنده و بازنده

دشمن با تکیه بر اقداماتی نظیر ترورها، این پرسش را القا می کند که اگر ایران برنده است، چرا متحمل ضرباتی در این سطح می شود؟ رسانه معاندی همچون اینترنشنال با برجسته کردن این ضربات مادی، معیار برد و باخت را در افکار عمومی دگرگون می کند تا جبهه خودی نتواند روایت پیروزی نسبی خود را تثبیت کند. تفاوت این دوگانه با پیروزی مطلق در این است که پیروزی مطلق بیشتر در جبهه داخلی و با انتظار نا به جا برای نابودی کامل و دفعی دشمن ایجاد می شود، اما دوگانه برنده/بازنده بر روایت ضربات دشمن تکیه دارد.

دوگانه جنگ و انرژی هسته ای

برخی جریان ها تلاش دارند وقوع جنگ را به صنعت هسته ای گره بزنند و القا کنند که با رها کردن آن، سایه جنگ برداشته می شود. در صورتی که ریشه تقابل آمریکا با ایران ژئوپولیتیک و ناشی از استقلال یک ایران بزرگ است و اتفاقا قدرت هسته ای درون زا عامل بازدارنده از وقوع جنگ است.

دوگانه نظام و جنگ

رسانه های معاند مغالطه ای را پیش می برند که مقصر اصلی خسارات جنگ را اصل نظام معرفی کنند. در حالی که بررسی های تاریخی نشان می دهد چالش اصلی دشمنان با قدرت و جغرافیای سیاسی یک ایران مستقل است و این نزاع ارتباطی به نوع نظام سیاسی مستقر ندارد.

دوگانه ایران و جبهه مقاومت (لبنان و فلسطین)

دشمن تلاش می کند حمایت از جبهه مقاومت را امری صرفا اعتقادی و برخلاف منافع ملی نشان دهد. در حالی که مقاومت در لبنان و سوریه خط مقدم و دیوار امنیت ملی ایران است و تضعیف آن ها مستقیما امنیت مرزهای کشور را به خطر می اندازد، بنابراین منافع ملی و اصول اعتقادی در این نقطه کاملا همگرا هستند.

تحلیل دوگانه های حوزه دیپلماسی و چالش های حاکمیتی

بخش دیگری از عملیات شناختی دشمن، معطوف به فرایندهای دیپلماتیک و روابط میان ساختارهای حاکمیتی با مردم است.

دوگانه همه چیز یا هیچ چیز در مذاکره

این رویکرد القا می کند که در مذاکره باید یا به تمام خواسته ها رسید یا آن را کاملا شکست خورده دانست. این نگاه با واقعیت های تاریخی ناسازگار است؛ چرا که کسب اهداف اصلی و حیاتی در بستر دیپلماسی، حتی در صورت عدم تحقق برخی موارد کم اهمیت، یک پیروزی محسوب می شود.

دوگانه مذاکره و جنگ / انتقام

رسانه های بیگانه دیپلماسی و میدان را در تضاد با یکدیگر بازنمایی می کنند. در حالی که مذاکره ابزاری برای تثبیت دستاوردهای نظامی در صحنه سیاسی است و در تاریخ موارد متعددی از مذاکره همزمان با جنگ تمام عیار وجود دارد. همچنین القای تعارض میان مذاکره و انتقام خون شهدا، شبهه ای است که مدیریت آن نیازمند تبیین روایت های صحیح برای اقناع افکار عمومی است. برای مثال، فضاسازی پیرامون برخی پیام ها و گفت وگوها نباید مایه ابهام شود؛ شرایط جنگی نیازمند تامل، صبوری و تبعیت کامل از تدابیر و فرامین رهبری است که بر اساس اطلاعات جامع، بهترین تصمیمات را اتخاذ می کنند.

دوگانه عدم شفافیت و محرمانگی

دشمن تلاش می کند از ضرورت های امنیتی پدیده ای مانند محرمانگی سوءاستفاده کند. مسئولان باید در مواردی که دشمن خود از جزئیات گفتگوها مطلع است، روایت اول را به دست گیرند تا مانع از تخریب اعتماد عمومی توسط رسانه های بیگانه شوند.

دوگانه معیشت و جنگ

این جریان ادعا می کند هزینه های نظامی مانع شکوفایی اقتصادی است. در پاسخ به این شبهه باید تبیین شود که امنیت اساس رشد اقتصادی است و اقداماتی نظیر کنترل استراتژیک تنگه هرمز، نقشی تعیین کننده در اقتصاد و بهبود معیشت جامعه دارد. پایداری و مقاومت در این مسیر، راهی برای نیل به صلح باثبات و بلندمدت است تا کشور در دام جنگ های فرسایشی نیفتد.

دوگانه های حاکمیتی و ساختاری

تلاش برای ایجاد انشقاق میان مسئولان سیاسی و نظامی، ایجاد دوقطبی میان سپاه و ارتش، یا تقابل میان سپاه و منافع ملی، همگی با هدف تضعیف ارکان اقتدار کشور صورت می گیرند. این در حالی است که تفاوت آرا در ساختار حاکمیت طبیعی بوده و نهادی مانند سپاه همواره در خط مقدم زیرساخت ها و حفظ منافع ملی قرار داشته است. همچنین دوقطبی سازی میان «انقلابیون» و «مردم» تلاشی فرقه گرایانه برای جدا کردن بدنه متعهد از عموم جامعه است، در صورتی که نیروهای انقلابی از دل همین مردم و اقشار مختلف آن برخواسته اند.

راهبردهای تبیینی و مقابله رسانه ای

بزرگ ترین خطای ادراکی که دشمن روی آن سرمایه گذاری کرده، ایجاد دوگانه میان «زندگی عادی و آرامش» با مولفه های اقتدار ملی نظیر مقاومت، غنی سازی و انقلابی گری است. آن ها با این شگرد، نظام را مانع رفاه معرفی کرده و حتی جنایات مستکبران را برای مخاطب توجیه می کنند. برای مقابله با این هجمه عمیق، اتخاذ راهبردهای زیر ضروی است:

• ارتقای سطح سواد رسانه ای عمومی و تبیین مداوم شگردهای روان شناختی دشمن به منظور خنثی سازی دوراهی های مصنوعی.
• تبیین واقع بینانه مفهوم پیروزی نسبی در جنگ ها و پرهیز از انتظارپروری برای نابودی کامل و دفعی دشمن در رسانه های داخلی.
• ارائه روایت های اول و صادقانه از سوی مسئولان در فرآیندهای دیپلماتیک و اقتصادی برای تقویت اعتماد عمومی و سلب فرصت روایت سازی از رسانه های بیگانه.
• مستندسازی شواهد تاریخی ناظر بر خوی غارتگری غرب (مانند تجربه ونزوئلا) برای اثبات این حقیقت که طمع دشمنان به جغرافیا و منابع ایران است و ارتباطی به ماهیت آیدیولوژیک نظام ندارد.
• برجسته سازی نقش امنیت، مدیریت تنگه هرمز و بازدارندگی نظامی به عنوان پیش نیازهای اصلی ثبات اقتصادی و بهبود معیشت جامعه.

جمع بندی

گزارش حاضر با کالبدشکافی شگردهای شناختی دشمن، نشان می دهد که رسانه های معاند از طریق ابزار دوگانه سازی و ساده سازی واقعیت های پیچیده، به دنبال ایجاد بحران های ادراکی، تضعیف اعتماد عمومی و القای ناامیدی در جامعه هستند. یافته های این پژوهش بر این حقیقت استوار است که دوقطبی های القا شده در حوزه های جنگ، معیشت، مذاکره و ساختارهای حاکمیتی، دوراهی های کاذبی هستند که پیوند عمیق امنیت ملی با مولفه های اقتدار کشور را هدف گرفته اند. برای عبور از این چالش ها، ارتقای سواد رسانه ای جامعه، به دست گرفتن روایت اول توسط رسانه های داخلی، تبیین پیوستگی امنیت و اقتصاد، و تقویت اعتماد و صبوری بر مبنای تدابیر کلان حاکمیتی، به عنوان راهکارهای اساسی و محوری معرفی شده اند تا از شکل گیری فضاهای دوقطبیِ آسیب رسان به منافع ملی جلوگیری شود.

این مطالعه در اندیشکده سیاست و راهبرد توسط امیر یوسفی در سال 1405 انجام شده است.