اولویت های نظام سلامت دولت چهاردهم

امروزه سلامت برای جامعه به عنوان یک حق طبیعی از نظر اجتماعی و برای حاکمیت به عنوان یک مسئله راهبردی از نظر اقتصادی مطرح است. هدف تعمیم مراقبت های بهداشتی و درمانی به همگان، باید براساس رفع تبعیض بین اقشار مختلف جامعه تعیین شود. در این میان، محدوده ارائه خدمات بهداشتی و درمانی بیش از آنکه یک بازار تجاری به شمار رود، به عنوان یک حق همگانی در نظر گرفته شده و از این حاکمیت متعهد است که حداقل خدمات بهداشتی و درمانی را برای تمام افراد جامعه فراهم کند. دولت ها با ایجاد و تقویت نظام سلامت، مکلف به ارائه خدمات سلامت مورد نیاز مردم هستند.

ضرورت و اهداف پژوهش

همواره با تغییر دولت ها، وزرای بهداشت، درمان و آموزش پزشکی جدید، اقدام به ارائه طرح های جدید یا تداوم برخی راه حل های قبلی برای حل مسائل نظام سلامت کشور نموده اند. با این حال عواملی همچون بخشی نگری، تعارض منافع، ضعف همکاری بین بخشی، ناکارآمدی قوانین و مقررات، نبود روحیه تحول خواهی، کوتاه بودن دوره مدیریتی، کمبود مدیران خبره و متخصص و… باعث شده تا نظام سلامت کشور ما علاوه بر مشکلات مزمنی که در دهه های اخیر با آن روبه رو بود، به مشکلات جدیدی نیز دچار شود. از این رو در این پژوهش به بررسی چالش های موجود در حوزه های نظام سلامت و ارائه پیشنهاد جهت حل موانع این حوزه پرداخته شده است.

سلامت در قانون برنامه هفتم

مباحث مرتبط با این مسئله در فصل 14 با عنوان «ارتقای نظام سلامت» ارائه شده اند. این بخش شامل شش ماده (مواد 68 تا 73) است. موضوعات اصلی ذکر شده در این برنامه عبارتند از: ارتقای کیفیت خدمات (ماده 69)، راهبری نظام سلامت (ماده70)، دارو و تجهیزات پزشکی (مواد 71 و 72) و بیمه سلامت (ماده 73).

برنامه هفتم در نظر دارد تا وضعیت شاخص هایی نظیر «سهم پرداخت از جیب بیمار»، «تعداد خانوارهای که دچار هزینه های کمرشکن»، «پوشش بیمه سلامت» ، «سرانه پزشک به جمعیت»، «مرگ ناشی از سکته های قلبی در سنین زیر 55 سال»، «پایش (شناسایی و کنترل) سه شاخص بیماری قند خون، فشار خون و چربی» را در بخش سلامت ارتقا دهد.

چالش های نظام سلامت

در این بخش شش حوزه شامل تولیت و حکمرانی، بیمه سلامت، برنامه پزشکی خانواده، نیروی انسانی، دارو و تجهیزات پزشکی و واقعی شدن تعرفه های خدمات سلامت انتخاب شده و ذیل هر کدام چالش ها و پیشنهادهای مربوطه ارائه شده است.

تولیت و حکمرانی

تولیت به معنی تعیین و تقویت قواعد اجرایی و ارائه جهت گیری ها و راهبردها برای تمامی نقش آفرینان و ذی نفعان این بخش و پذیرش مسئولیت کلان و پاسخگویی در بالاترین سطح است. در تولیت نظام سلامت کشور چالش ها و مشکلاتی وجود دارد که دیگر کارکردهای نظام سلامت و اهداف آن را نیز تحت تاثیر قرار داده است. مهم ترین این چالش ها عبارتند از: تمرکززدایی در ستاد وزارت بهداشت و حجیم بودن بیش از حد آن، عدم شفافیت مسئولیت ها و فرایندهای موجود در وازرتخانه و دانشگاه های علوم پزشکی و وجود تعارض منافع در بین ذی نفعان نظام سلامت.        

بیمه سلامت

توسعه کمی و کیفی بیمه های بهداشتی و درمانی از ضروریات یک نظام سلامت بهینه محسوب می شود که این امر با استقرار پوشش همگانی خدمات سلامت در کنار توجه به کمیت و کیفیت خدمات میسر است. اما این حوزه نیز با چالش هایی همچون پراکندگی صندوق های بیمه، فقدان پوشش بیمه ای مناسب و ناپایداری در تامین منابع مواجه است.

برنامه پزشک خانواده

از اواخر سال 1381، تیمی متشکل از تمامی سازمان های بیمه گر پایه و کارشناسان بخش های مختلف دخیل در حوزه سلامت تشکیل شده است که یکی از اقدامات این تیم استقرار سیستم جدید سلامت مبتنی بر برنامه پزشکیِ خانواده با هماهنگی سازمان های بیمه گر بود. اجرای این طرح نیز با موانعی از جمله عدم تامین پایدار مالی، نبود نیروهای آموزش دیده متناسب با این برنامه و نبود زیرساخت الکترونیک جهت نظارت بر اجرای آن روبه رو است.

نیروی انسانی

نیروی انسانی مهم ترین منبع نظام سلامت در جهت تامین سلامت افراد و برقراری عدالت اجتماعی است. شیوع روزافزون بیماری های مزمن و همچنین سالمندی جمعیت کشور باعث شده است تا نیاز به خدمات درمانی سرپایی و بستری افزایش یابد. این امر، نیازمند تامین تعداد، کیفیت و ترکیب مناسب منابع انسانی در آینده است. با این حال تامین نیروی انسانی با چالش هایی همچون مهاجرت نیروی انسانی، عدم تمایل به فعالیت در بخش دولتی و توزیع نامتناسب آن در مناطق مختلف کشور مواجه است.

دارو و تجهیزات پزشکی

دارو به دلیل اثرگذاری بر سلامت انسان ها و جوامع بشری همواره از مهم ترین ارکان سلامت بوده است. در نتیجه تولید، توزیع و قیمت گذاری آن، حتی در بحرانی ترین شرایط کشور، از اولویت های خاص دولت ها بوده است. با تغییر قیمت ارز، نه تنها داروهای وارداتی، بلکه تمام بازار دارویی کشور دچار افزایش هزینه چشمگیری می شود. علاوه بر مشکلات مرتبط با تامین ارز، بروز تخلفات در این حوزه و مشکلات اجرایی نیز خود مانعی برای تامین دارو هستند.

واقعی شدن تعرفه های خدمات سلامت

اختلاف زیاد تعرفه ها در بخش دولتی و خصوصی و همچنین عدم تعیین تعرفه بر اساس قیمت تمام شده، مشکلات عمده ای را برای نظام سلامت به وجود آورده است. مراکز ارائه دهنده خدمات دولتی به دلیل تعرفه های پایین دچار مشکلات اساسی در تامین مالی شده اند. علاوه بر این پزشکان تمایلی به حضور در بخش دولتی نداشته و به فعالیت های پرسود و غیرموثر نظیر اعمال زیبایی مشغول می شوند.

پیشنهادهایی در جهت رفع مشکلات نظام سلامت

باتوجه به چالش های نظام سلامت پیشنهادهایی جهت رفع این موانع در حوزه های مذکور ارائه شده است:

تولیت و حکمرانی

• همکاری بین بخشی مناسب از طریق شورای عالی سلامت و امنیت غذایی برای دستگاه های عضو و از طریق مصوبه هیئت وزیران برای دستگاه های دیگر؛
• انتشار و به روزرسانی مداوم اسامی و فهرست محل خدمت نیروهای دارای تعهد خدمت؛
• انجام نظارت های بین استانی علی الخصوص در حوزه های غذا، دارو و درمان.

بیمه سلامت

• تعجیل در تعیین و تخصیص سهم وزارت بهداشت در منابع حاصل از مالیات بر کالاها و خدمات آسیب رسان به سلامت؛
• تسریع در ایجاد سازوکار پرداخت سهم یارانه دولت از طریق تسویه الکترونیکی در زنجیره دارو و تجهیزات؛
• رفع ابهام از نقش سازمان برنامه و بودجه در فرایند تعیین تعرفه ها و استفاده از هوش مصنوعی در فرایند رسیدگی به اسناد.

برنامه پزشکی خانواده

• اجرای آزمایشی در چند استان و عدم توسعه به استان های دیگر پیش از ارزیابی اجرا؛
• انجام اصلاحات مورد نیاز در شیوه نامه؛
• پوشش کامل فرایند مراجعه و درمان بیمار شامل سطح یک.

نیروی انسانی

• تعیین محل طرح افراد بر اساس اولویت هایی نظیر محل تحصیل، محل زندگی خود یا خانواده؛
• تعیین سقف فعالیت برای پزشکان طرحی و دستیاران نسبت به کل فعالیت های انجام شده در مرکز درمانی و استفاده از پزشکان غیرتمام وقت با پرداخت موردی در مواجهه با کمبود نیرو؛
• اجرای مطالعه جامع جهت مقایسه تعداد پزشکان موردنیاز در شهرهای دارای مجوز آزاد با پزشکان طرحی.

دارو و تجهیزات

• امضای تفاهم نامه سه جانبه میان سازمان برنامه و بودجه کشور، بانک مرکزی و وزارت بهداشت برای تامین بودجه طرح دارویاری در قالب مصوبه هیئت وزیران؛
• پرداخت نشان دار تعهدات سازمان برنامه و بودجه؛
• تعامل با مجلس جهت تشدید مجازات شرکت های تولیدکننده متخلف.

تعرفه های خدمات سلامت

• راه اندازی پایگاه جامع قواعد سلامت و اجرای راهنمای بالینی با اولویت اقدامات شایع و گران قیمت و نظارت برآن از طریق فناوری های نوین؛
• تکمیل پرونده الکترونیک سلامت و اتصال تمامی سامانه های مربوطه؛
• مدیریت منابع سلامت صرفا از طریق بیمه ها.

جمع بندی

امروزه سلامت برای جامعه به عنوان یک حق طبیعی از نظر اجتماعی و برای حاکمیت به عنوان یک مسئله راهبردی از نظر اقتصادی مطرح است. با این حال عواملی همچون بخشی نگری، تعارض منافع، ضعف همکاری بین بخشی، ناکارآمدی قوانین و مقررات، نبود روحیه تحول خواهی، کوتاه بودن دوره مدیریتی، کمبود مدیران خبره و متخصص و… باعث شده است تا نظام سلامت کشور ما علاوه بر مشکلات مزمنی که در دهه های اخیر با آن روبه رو بود، دچار مشکلات فراوانی در سال های اخیر نیز شود. در همین راستا در این پژوهش شش حوزه شامل تولیت و حکمرانی، بیمه سلامت، برنامه پزشکی خانواده، نیروی انسانی، دارو و تجهیزات پزشکی و واقعی شدن تعرفه های خدمات سلامت انتخاب شده و ذیل هر کدام چالش ها و پیشنهادهایی برای رفع این چالش ها ارائه شده است.

این مطالعه در مرکز تحقیقات ثریا توسط علی چهرقانی در سال 1403 انجام شده است.