بررسی مسئله حاشیه نشینی در شهر زاهدان

حاشیه نشینی عموما به دلیل فاصله جغرافیایی از مراکز شهری و عدم دسترسی به منابع ضروری و فرصت های شغلی به وجود می آید و تشدید تعصبات ریشه دار و موانع فرهنگی به دنبال آن، چرخه های فقر و محرومیت را تداوم می بخشد. امروزه حاشیه نشینی بخشی از چالش های توسعه پایدار و ایمن در شهرهای بزرگ و کوچک محسوب می شود که روز به روز بر ابعاد آن اضافه می گردد. با تشدید این چالش ها، مقامات محلی نیاز مبرم به استراتژی هایی دارند که بتواند با توانمندسازی این جوامع حاشیه نشین، عدالت اجتماعی را تقویت کنند. موفقیت این استراتژی ها در گرو پرداختن موثر به این چالش ها است؛ چالش هایی مانند موانع اقتصادی، طرد اجتماعی و پویایی نهادی که این جوامع را به حاشیه برده است.

ضرورت و اهداف پژوهش

حاشیه نشینی در شهر زاهدان با نابرابری های مختلف اجتماعی، اقتصادی برابری می کند که به طور قابل توجهی بر جوامع خاص و محروم شهر تاثیرگذار بوده است. چالش های کلیدی مانند انزوای جغرافیایی، حس تبعیض نهادی و دسترسی محدود به منابع باعث شده است تا نابرابری هایی را که گروه های به حاشیه رانده شده با آن مواجه هستند تشدید شود. افزایش شهرنشینی، به دلیل مهاجرت از روستا و شهرهای اطراف به این شهر و گسترش بخش خدمات؛ از زیرساخت های موجود پیشی گرفته و منجر به نابرابری در مسکن و مدیریت شهری شده است. پرداختن به این موضوع و بررسی راهبردهای کاهش اثرات حاشیه نشینی در شهر زاهدان به عنوان مرکز استان سیستان و بلوچستان، با هدف کاهش نابرابری های اجتماعی- اقتصادی و سیاسی جوامع حاشیه نشین زاهدان ضروری است چراکه کاهش نابرابری اجتماعی و اقتصادی، منجر به تامین امنیت بیشتر شهر خواهد شد. از این رو در این پژوهش به بررسی آسیب شناسی حاشیه نشینی در شهر زاهدان و ارائه راهکارهایی جهت کاهش حاشیه نشینی شهر زاهدان پرداخته شده است.

آسیب شناسی حاشیه نشینی در شهر زاهدان

افزایش سکونتگاه های غیررسمی و حاشیه نشینی در شهر زاهدان به دلایلی همچون مهاجرت روستاییان و شهرهای اطراف و افغان های مهاجر به در اطراف شهر باعث و تشدید شده است که بخش قابل توجهی از جمعیت حاشیه نشین در شرایط فقر ناپایدار و زیرساخت های ناکافی زندگی می کنند. علاوه براین، نابرابری های اقتصادی و اجتماعی که گروه های مختلف در زاهدان تجربه می کنند، با سیاست های ملی که اغلب نیاز های این جوامع را نادیده گرفته می شود، ترکیب می گردد. مسائلی مانند بیکاری، دسترسی محدود به خدمات اجتماعی، اعتیاد و گسترش بزهکاری به ویژه در میان مهاجران غیرقانونی افغانی و پاکستانی، اقلیت های قومی و جوانان رایج است. این عوامل یک چرخه دائمی از آسیب ها را ایجاد کرده است و رشد اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی را برای گروه های حاشیه نشین دشوار می کند که تلاش برای درک مسئله را به دلیل دشواری در شناسایی دقیق گروه هایی که به حاشیه رانده شده اند و فهم دقیق دلایل زمینه ای برای حذف آنها را پیچیده کرده است.

چالش های حاشیه نشینی شهر زاهدان

 در طی سال های اخیر، فعل و انفعال های پیچیده ای از انزوای جغرافیایی، نابرابری اقتصادی و … باعث به حاشیه رانده شدن شهر زاهدان شده است. از این رو در ادامه به بررسی چالش های حاشیه نشینی شهر زاهدان پرداخته شده است.

نابرابری های جغرافیایی و اقتصادی

فاصله جغرافیایی جوامع حاشیه نشین که عمدا در منطقه شیرآباد، همت آباد و بابایان ساکن هستند از مرکز شهر به عنوان یکی از عوامل اصلی نابرابری شناخته شده است. عدم دسترسی کافی به خدمات شهری و آب و فاضلاب و سایر خدمات و سرویس های اجتماعی به دلیل این فاصله منجر به عدم توزیع منابع، فرصت های شغلی کافی و رواج شغل های محلی و کاذب که توسط افراد خارجی و مهاجرین غیرقانونی و بزهکار پر شده، جمعیت محلی را در معرض محرومیت بیشتر قرار داده است. چشم انداز اقتصادی کشور به دلیل نرخ بالای بیکاری بطور عام در کل کشور و خاص در این مناطق پیچیده تر شده است.

طرد اجتماعی و نابرابری های بهداشتی

طرد اجتماعی و نابرابری های بهداشتی، چالش مهم دیگری است که بر جوامع حاشیه نشین زاهدان تاثیر گذاشته است. تبعیض های اجتماعی در این شهر، باعث ضعیف شدن سلامت روحی و روانی افراد خانواده شده و خانواده را در چرخه های فقر و به حاشیه راندن بیشتر قرار داده است. به ویژه جوامع زنان، به دلیل دسترسی محدود به مراقبت های بهداشتی و فرصت های شغلی، با سطوح بالایی از فقر، بی ثباتی مسکن و پیامدهای بهداشتی ضعیف مواجه هستند.

احساس تبعیض

اقلیت های قومی حاشیه نشین در زاهدان با چالش های اقتصادی و حس تبعیض های سیستمی مواجه هستند که خود این موضوع حس دسترسی آن ها به آموزش، اشتغال و خدمات اجتماعی را محدود کرده است. اگر چه قانون اساسی ایران مکاتب مختلف اسلام را به رسمیت می شناسد، اما واقعیت این است که این جوامع اغلب حس تبعیض را تجربه می کنند که مبارزات سیاسی آن ها را تشدید کرده است.

راهکارها و راهبردهای پیشنهادی برای مبارزه با حاشیه نشینی شهر زاهدان

برای مقابله با چالش های حاشیه نشینی شهر زاهدان، اجرای مداخلات هدفمند که بر توسعه مهارت، آموزش حرفه ای و ایجاد شبکه های حمایتی تمرکز دارند، بسیار مهم است. از این رو در ادامه به بررسی برخی از این برنامه ها و راهبردها پرداخته شده است.

درک جوامع به حاشیه رانده شده

برای کاهش موثر حاشیه نشینی، ایجاد درک جامعی از آنچه که جوامع حاشیه نشین را تشکیل می دهد، ضروری است. رهبران محلی باید گروه های خاصی را که با حاشیه نشینی مواجه هستند، شناسایی کنند که اغلب شامل بی خانمان ها، فقیران، مهاجران جدید و کسانی هستند که به فناوری و منابع مدنی دسترس ندارند. با تعامل مستقیم با این جوامع، دولت های محلی می توانند برنامه های کمک رسانی و امدادی خود را برای برآوردن نیازهای افرادی که بیشترین آسیب را دیده اند، بهتر تنظیم کنند.

برنامه های توانمندسازی اقتصادی

افزایش فرصت های اقتصادی یکی دیگر از راهبردهای مهم در کاهش حاشیه نشینی است. این را می توان از طریق برنامه های حمایتی معیشتی چند جانبه که بر توسعه مهارت و آموزش کارآفرینی متمرکز است، به دست آورد. علاوه بر این، ایجاد یک طرح مالی خرد برای ارائه وام های کوچک به کارآفرینان مشتاق از جوامع حاشیه نشین می تواند راه اندازی کسب و کار را تسهیل کند و رشد اقتصادی محلی را تحریک کند. این برنامه ها با تلفیق توسعه مهارت با حمایت مالی می توانند چارچوبی پایدار برای بهبود معیشت در مناطق حاشیه نشین ایجاد کنند.

تلاش برای ملاحظات زیست محیطی و گسترش برنامه ریزی شهری

یافته های مطالعات مختلف حاکی از آن است که برنامه ریزی هماهنگ شهری با تمرکز بر افزایش فضاهای سبز و توسعه زیرساخت ها، برای کاهش اثرات منفی شهر نشینی در زاهدان ضروری است. پیاده سازی مدل های مدیریت رشد شهری می تواند اطمینان حاصل کند که گسترش با حفظ برابری اجتماعی و سلامت محیطی متعادل است.

گسترش عوامل و پویایی فرهنگی و اجتماعی

تخصیص موثر منابع برای موفقیت طرح های مشارکت اجتماعی بسیار مهم است. با این حال، رقابت برای تامین مالی و منابع مالی محدود می تواند منابع از اجرای برنامه های جامع با هدف ارتقای جوامع حاشیه نشین شود. برای ایجاد اعتماد در بین ذینفعان و حصول اطمینان از استفاده موثر از منابع برای رفع نیازهای جامعه، باید استراتژی هایی برای اولویت دادن به شفافیت و پاسخگویی در مدیریت مالی ابداع شود. علاوه بر این، ایجاد شاخص های واضح برای نظارت و ارزیابی برای بررسی تاثیر ابتکارات و انجام تنظیمات آگاهانه در طول زمان ضروری است.

تعریف پروژه های جامعه محور

پروژه های جامعه محور شامل ابتکاراتی است که ساکنان آن به طور فعال در برنامه ریزی و اجرای پروژه ها مشارکت می کنند. مشارکت ساکنان منجر به نوسازی ساختمان ها و ایجاد واحدهای مسکونی مقرون به صرفه می شود که به طور قابل توجهی زیرساخت های محلی و غرور جامعه را افزایش می دهد. چنین پروژه هایی نتایج مثبتی را نشان می دهند که وقتی اعضای جامعه مستقیما درگیر رسیدگی به نیازها و چالش های خود هستند، به وجود می آیند.

جمع بندی

حاشیه نشینی عموما بدلیل فاصله جغرافیایی از مراکز شهری و عدم دسترسی به منابع ضروری و فرصت های شغلی به وجود می آید. حاشیه نشینی در شهر زاهدان با نابرابری های مختلف اجتماعی و اقتصادی برابری می کند که به طور قابل توجهی بر جوامع خاص و محروم شهر تاثیر گذار بوده است. انزوای جغرافیایی، حس تبعیض نهادی و دسترسی محدود به منابع از جمله چالش های کلیدی این شهر هستند که همگی نابرابری هایی را که گروه های به حاشیه رانده شده با آن مواجه شده اند؛ تشدید کرده است. به همین دلیل پرداختن به این موضوع و بررسی راهبردهای کاهش اثرات حاشیه نشینی در شهر زاهدان، با هدف کاهش نابرابری های اجتماعی- اقتصادی و سیاسی جوامع حاشیه نشین زاهدان امری ضروری است. در این راستا تلاش برای ملاحظات زیست محیطی و گسترش برنامه ریزی شهری، گسترش عوامل و پویایی فرهنگی و اجتماعی و تعریف پروژه های جامعه محور از راهکارهای موثر در کاهش حاشیه نشینی شهر زاهدان هستند.

این مطالعه در اندیشکده علم و توسعه با همکاری مریم اعلایی و حسین علی واعظی پور در سال 1403 انجام شده است.