بررسی برنامه اتحادیه اروپا برای تحریم نفت و گاز روسیه

پس از آغاز درگیری ها بین روسیه و اوکراین در فوریه 2022، اتحادیه اروپا، به منظور تحت فشار قرار دادن روسیه و کاهش درآمدهای حاصل از فروش منابع انرژی و محدود کردن دسترسی روسیه به این درآمدها، چندین بسته تحریمی پیشنهاد و تصویب کرد. هسته اصلی این تحریم ها را تحریم های حوزه مالی و بانکی برای کاهش دسترسی روسیه به ارز خارجی و تحریم های حوزه انرژی به ویژه نفت و گاز جهت کاهش درآمدهای این کشور تشکیل می دهد. هدف از اعمال محدودیت های جدید علیه گاز روسیه، کاهش درآمد حاصل از صادرات گاز طبیعی مایع شده (ال ان جی) این کشور از طریق ممنوعیت حمل و نقل در پایانه های اتحادیه اروپاست؛ موضوعی که از زمان آغاز درگیری بین دو کشور افزایش یافته است.

ضرورت و اهداف پژوهش

تحولات اخیر بازارهای جهانی انرژی، به ویژه مناقشه روسیه و اوکراین، شرایط را برای نقش آفرینی پررنگ تر ایران در مبادلات اقتصادی فراهم کرده است. به نظر می رسد، اروپا عزم خود را برای حذف روسیه از بازار انرژی این اتحادیه جزم کرده است. گرچه احتمال موفقیت طرح اتحادیه اروپا برای جایگزینی گاز مانند قطر و ترکمنستان به اروپا و تبدیل شدن به تولیدکننده ال ان جی وجود داشته باشد؛ اما در حوزه نفت خام علاوه بر به وجود آمدن فرصت نقش آفرینی ایران در بازارهای اروپایی و فرصت همکاری با روسیه در حوزه نفتکش، نفت ایران در بازارهای آسیایی باید با یک رقیب بسیار قوی، مانند نفت تخفیفی روسیه، رقابت کند. در مجموع، روی کاغذ فرصت های های مختلفی تنها در حوزه نفت و گاز برای بهره برداری از شرایط موجود وجود دارد که نیازمند برنامه ریزی دقیق و دیپلماسی قوی با کشورهای ذی نفع است. از این رو در این پژوهش به مطالعه برنامه اتحادیه اروپا برای تحریم نفت روسیه و پیامدهای آن برای اروپا و همچنین اقدامات روسیه برای مقابله با تحریم گاز طبیعی این کشور و پیامدهای تحریم های روسیه برای ایران پرداخته شده است.

برنامه اتحادیه اروپا برای تحریم نفت روسیه و پیامدهای آن برای اروپا

قطع وابستگی اروپا از منابع انرژی روسیه مهمترین رکن بسته های تحریمی علیه روسیه است. در این خصوص اتحادیه اروپا برنامه ای تحت REPowerEU را برای کاهش بیش از 60 درصدی واردات گاز روسیه تا پایان سال 2030 ارائه داده است. به منظور دستیابی به اهداف این طرح، راهبردهای زیر عنوان شده است:

• افزایش واردات ال ان جی به میزان 50 میلیارد مترمکعب؛
• افزایش واردات از طریق خط لوله به میزان 10 میلیارد مترمکعب؛
• افزایش تولید بایومتان به میزان 3.5 میلیارد مترمکعب؛
• صرفه جویی انرژی در سراسر اروپا برای کاهش تقاضای گاز به میزان 14 میلیارد مترمکعب؛
• استفاده از سلول های خورشیدی سقفی برای کاهش تقاضای گاز به میزان 2.5 میلیارد مترمکعب؛
• استفاده از پمپ گرمایی برای کاهش تقاضای گاز به میزان 1.5 میلیارد مترمکعب؛
• کاهش تقاضای گاز در بخش تولید برق با استفاده از نیروگاه های خورشیدی و بادی به میزان 20 میلیارد مترمکعب.

حتی اگر مسائل حقوقی که به دلیل کاهش چشمگیر واردات گاز روسیه تحت قرارداد های بلندمدت به وجود خواهد آمد، نادیده گرفته شود؛ تحقق اهداف هفت گانه این سند بسیار چالش برانگیز به نظر می رسد. طبق بررسی های صورت گرفته نه طرح اروپا و نه طرح روسیه برای کوتاه مدت تا میان مدت نمی تواند به تمامی قابل اجرا باشد؛ اگرچه موجب بر هم خوردن تعادل بازارهای گاز طبیعی (به خصوص ال ان جی) و تغییر مسیر تجارت در این بازارها خواهد شد.

در ارتباط با نفت خام نیز تلاش اتحادیه اروپا برای قطع کامل 4.1 میلیون بشکه در روز از واردات نفت و فراورده های نفتی روسیه است. این طرح نیز با چالش های فراوانی مواجه خواهد بود که از آن جمله می توان به دشوار بودن پیدا کردن جایگزین برای برخی از کشور های اروپایی مانند چک و اسلواکی، ایجاد هزینه های فراوان برای پالایشگاه ها اروپایی به منظور ایجاد تغییر در پالایشگاه ها برای استفاده از گرید دیگری از نفت خام و… اشاره کرد. علاوه بر این، با توجه به عدم همراهی سایر کشورهای مصرف کننده نفت به ویژه هند و چین با این تحریم ها، اصلی ترین هدف این تحریم ها که همان محدود کردن دسترسی دولت پوتین به دلارهای نفتی است، محقق نخواهد شد و بخش زیادی از نفت خام اروپا توسط آسیا جذب می شود.

اقدامات روسیه برای مقابله با تحریم گاز طبیعی این کشور

روسیه نیز در واکنش به طرح های اتحادیه اروپا برای تحریم انرژی این کشور، اقدامات متقابلی را انجام داده است. اولین اقدام دولت روسیه، دستور دولت پوتین مبنی بر الزام به پرداخت هزینه گاز تحویلی توسط کشورهای غیردوست اروپایی به روبل روسیه بود. اقدام بعدی روسیه در پاسخ به تحریم های اتحادیه اروپا، تحریم متقابل شرکت های گاز اروپایی از سوی روسیه بود. همچنین اقدام دیگر روسیه که اقدام بلندمدت تری نسبت به دو واکنش قبلی محسوب می شود، تغییر جریان صادرات گاز طبیعی از اروپا به سمت آسیا است.

پیامدهای تحریم های روسیه برای ایران

در این قسمت پیامد های تحریم انرژی روسیه برای ایران مطرح شده است:

پیامدها در حوزه نفت خام

از آنجایی که حجم خرید نفت روسیه از سوی کشورهای آسیایی در حال افزایش است، قطعا حفظ سهم کشورهای دیگر، از جمله ایران، در سبد واردات نفت کشورهای آسیایی با چالش‌هایی مواجه خواهد شد. این اتفاق بار دیگر اهمیت ایجاد بازارهای متنوع برای تضمین امنیت فروش نفت را برجسته می نماید. وابستگی بیش از حد به چین در فروش نفت تحریم شده ایران احتمالا در آینده با توجه به هجوم بیشتر نفت ارزان روسیه به بازارهای آسیایی سبب خواهد شد تا از درآمدهای نفتی ایران کاسته شود. بنابراین لازم و ضروری است تا ایران بتواند در تمام مناطق، بازار پایداری برای نفت خام خود ایجاد کند.

از سوی دیگر، با توجه به کمبود عرضه در بازار و کاهش سطح انبارهای ذخیره نفت کشورهای عضو OECD، ورود نفت خام ایران به بازار نمی تواند باعث کاهش قابل توجه قیمت شود؛ اما می تواند تا حدی از مشکلات و چالش های کشورهایی که نفت روسیه را تحریم کرده اند بکاهد و تا حدی تعادل را به بازار برگرداند. بنابراین شرایط کنونی فرصت مناسبی خواهد بود تا با تسریع توافق هسته ای میان ایران و کشورهای اروپایی، هم ایران بتواند از شرایط به وجود آمده بیشترین درآمد و بهره را کسب کند و بازارهای نفت خود را متنوع سازد و هم اتحادیه اروپا از مشکلات اقتصادی خود بکاهد. این گفته به معنای حذف کامل سایر مشتریان و تمرکز بر غرب نیست، بلکه همزمان ایران باید برای ایجاد بازار پایدار در کشورهای آسیایی و آفریقایی تلاش مضاعفی داشته باشد تا در شرایط بحرانی و پیش بینی نشده، از توانایی انجام واکنش سریع و مناسب برخوردار باشد.

پیامدها در حوزه گاز طبیعی

در ارتباط با سایر بازارهای انرژی به ویژه گاز طبیعی، جمهوری اسلامی ایران با توجه به تقاضای داخلی، حجم تولید کنونی و زیرساخت های صادراتی موجود توانایی مانور فراوانی برای صادرات گاز طبیعی ندارد. با توجه به اینکه طبق پیش بینی ها بازار ال ان جی در دنیا تا سال 2027 و حتی پس از آن با کمبودهایی در سمت عرضه مواجه خواهد شد، اکنون بیش از هرزمان دیگری طرح های ال ان جی از توجیه اقتصادی برخوردارند و می توان با جذب سرمایه گذار و عقد قراردادهای فروش ال ان جی، این طرح های نیمه تمام (مانند ایران ال ان جی و…) را به اتمام رساند.

علاوه بر فرصت های صادرات منابع، ایران می تواند با توجه به شرایط به وجود آمده از موقعیت جغرافیایی خود برای اتصال مراکز عرضه و تقاضای انرژی استفاده کند. در این ارتباط ایران می تواند با ارائه طرح های مناسب، هم نقطه اتصالی برای تحویل منابع روسیه به آسیا شود و هم حلقه وصل برای تحویل منابع خاورمیانه به اروپا باشد. از سوی دیگر با توجه به احتمال بسیار زیاد در قطع همکاری شرکت های کشتیرانی اروپایی و غربی با روسیه و نیاز روسیه به انواع مختلف نفتکش به دلیل افزایش صادرات به آسیا و نیز وجود ناوگان عظیم نفت کش در ایران، می توان از این ظرفیت برای گسترش همکاری ها با روسیه و بهره برداری از این شرایط استفاده کرد.

جمع بندی

پس از آغاز درگیری ها بین روسیه و اوکراین در فوریه 2022، اتحادیه اروپا به منظور تحت فشار قرار دادن روسیه و کاهش درآمدهای حاصل از فروش منابع انرژی و محدود کردن دسترسی روسیه به این درآمدها، چندین بسته تحریمی پیشنهاد و تصویب کرد. هسته اصلی این تحریم ها را تحریم های حوزه مالی و بانکی برای کاهش دسترسی روسیه به ارز خارجی و تحریم های حوزه انرژی به ویژه نفت وگاز جهت کاهش درآمدهای این کشور تشکیل می دهد. در تقابل با طرح اروپا، روسیه نیز با اقدام به تحریم شرکت های گاز کشورهای اروپایی و تغییر جهت صادرات گاز طبیعی خود به آسیا واکنش نشان داده است. در این شرایط ایران می تواند با ارائه طرح های مناسب هم نقطه وصلی برای تحویل منابع روسیه به آسیا شود و هم حلقه وصل برای تحول منابع خاورمیانه به اروپا باشد.

این مطالعه در اندیشکده حکمرانی انرژی و منابع ایران توسط امیرحسین سوهانکار در سال 1401 انجام شده است.