بررسی وضعیت آسیب پذیری زیرساخت ها در برابر مخاطرات طبیعی

با افزایش روند شهرنشینی و پیچیدگی ساختارهای شهری، مخاطرات طبیعی به یکی از چالش های مهم مدیریت بحران در کلان شهرها تبدیل شده اند. آسیب پذیری شهری که شامل عوامل فیزیکی، اجتماعی، اقتصادی و سازمانی است، نقش تعیین کننده ای در شدت خسارات ناشی از بلایا دارد. ارزیابی دقیق این آسیب پذیری ها، زمینه ساز برنامه ریزی موثر برای کاهش ریسک، تقویت تاب آوری و ارتقای ایمنی شهرها می شود. از این رو، بررسی جامع و چندبعدی آسیب پذیری شهری، به منظور پیش بینی، مدیریت و مقابله با پیامدهای بلایای طبیعی ضروری است. این مقدمه راه ورود به تحلیل عمیق تر روندها و چالش های مدیریت بحران شهری را فراهم می کند.

ضرورت و اهداف پژوهش

آسیب پذیری بافت های شهری و تحلیل عوامل موثر بر آن، از پیش نیازهای مهم مدیریت بحران های شهری است. با رشد جمعیت و افزایش شدت بلایای طبیعی، بسیاری کلانشهرها در معرض خطر گسل های فعال و سیلاب قرار دارند. ایران به عنوان یکی از کشور های آسیب پذیر در مواجهه با ۳۱ نوع از ۴۳ نوع بلایای شناخته شده جهانی، نیازمند شناسایی و طبقه بندی دقیق تهدیدات بالقوه است. تحلیل جامع آسیب پذیری که شامل جنبه های فیزیکی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی است، امکان پیش بینی خسارات و اولویت بندی مخاطرات را فراهم می کند.

عوامل تشدیدکننده آسیب پذیری شامل تمرکز جمعیتی بالا، ساخت و ساز غیرمجاز و عدم رعایت ضوابط ساختمانی است، در حالی که وجود فضاهای باز، زیرساخت های امداد و آموزش عمومی می تواند خسارات را کاهش دهد. تحلیل جامع و دقیق آسیب پذیری، علاوه زمینه لازم برای طراحی و اجرای برنامه های مقاوم سازی، کاهش ریسک و بهبود تاب آوری شهری را فراهم کرده و به ساخت شهرهایی امن تر و مقاوم تر در برابر بلایای طبیعی کمک می کند. لذا این پژوهش با هدف تحلیل جامع عوامل موثر بر آسیب پذیری شهری، راهکارهایی کاربردی برای ارتقای تاب آوری و امنیت کلان شهرها ارائه می دهد.

تجزیه و تحلیل آسیب پذیری، رویکردها و سطوح ارزیابی

ارزیابی آسیب پذیری ساختمان ها و زیرساخت ها از اهمیت بالایی برخوردار است، زیرا می تواند به کاهش قابل توجه آسیب ها و پیامدهای بحران ها کمک کند. توصیف و تحلیل آسیب پذیری دارایی های فیزیکی حیاتی در کشور، چارچوبی برای مدیریت انواع مخاطرات فراهم می کند. لذا ضروری است که یک الگوی مناسب برای ارزیابی حوادث، آسیب پذیری و خطرپذیری مطابق با شرایط موجود طراحی شود.

تجزیه و تحلیل آسیب پذیری

برای ارتقای تاب آوری ساختمان ها و زیرساخت ها، ابتدا باید آسیب پذیری آن ها به طور دقیق تحلیل شود، اگرچه آسیب پذیری صفر امکان پذیر نیست. این تحلیل شامل سه مرحله است:

• شناسایی آسیب های گذشته با بررسی نقاط ضعف ساختاری و چیدمان دارایی ها؛
• بررسی و ارزیابی میدانی با استفاده از چک لیست ها، مصاحبه ها و تحلیل پراکندگی مخاطرات و دارایی های حیاتی؛
• درنهایت برآورد و کمی سازی شاخص های آسیب پذیری برای تخمین شدت و سرایت آسیب ها که منجر به درجه بندی دارایی های پرخطر و بهبود مدیریت ریسک و تاب آوری می شود.

رویکردهای ارزیابی آسیب پذیری

ارزیابی آسیب پذیری شهری به دو صورت کمی و کیفی و با روش های سناریومحور و دارایی محور انجام می شود. تحلیل کیفی سریع و کاربردی ولی کم دقت است، در حالی که روش کمی دقیق تر اما زمان بر است. روش سناریومحور پیامدهای خطرات محتمل را بررسی می کند و دارایی های حیاتی را ارزیابی می کند و روش دارایی محور بر ویژگی های ذاتی دارایی ها تمرکز دارد. ترکیب این روش ها، با تبدیل معیارهای کیفی به کمی، ارزیابی جامع تر و بهبود تاب آوری شهری را ممکن می سازد.

سطوح ارزیابی آسیب پذیری ساختمان ها

ارزیابی آسیب پذیری شهری در سه سطح کلان، خرد و تلفیقی انجام می شود. سطح کلان به تحلیل در مقیاس های بزرگ با داده های آماری کلی می پردازد ولی دقیق نیست. سطح خرد تحلیل پلاک به پلاک با جزئیات کامل را فراهم می کند و نتایج دقیقی ارائه می دهد. سطح تلفیقی ترکیبی از دو سطح قبلی است و با استفاده از داده های موجود، تحلیل جامع تر و قابل اعتمادتری درباره آسیب پذیری شهرها، به ویژه در برابر زمین لرزه، ارائه می کند.

معیارها و شاخص های موثر در آسیب پذیری شهری در برابر رخدادهای طبیعی

برنامه ریزی مدیریت بحران و تخمین ریسک نیازمند شناخت دقیق آسیب پذیری شهری است که ناشی از عوامل مختلفی مانند رشد جمعیت، فقر و ضعف سازمانی است. آسیب پذیری ابعاد کالبدی، اجتماعی، اقتصادی و محیط زیستی دارد و کنترل آن ها کلید کاهش خطر و افزایش تاب آوری است. برنامه ریزی هدفمند در این زمینه به حفاظت از جان و سرمایه مردم کمک می کند. برای درک بهتر آسیب پذیری شهری، اجزای سیستم شهری مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته و عوامل موثر بر آسیب پذیری شناسایی شده اند:

بعد طبیعی و زیست محیطی

عوامل طبیعی و زیست محیطی مانند موقعیت جغرافیایی، توپوگرافی، جنس و نفوذپذیری خاک، میزان بارش، نزدیکی به گسل ها و آبراهه ها نقش اساسی در آسیب پذیری مناطق در برابر مخاطرات طبیعی دارند. خاک های ضعیف و مناطق نزدیک گسل بیشتر در معرض زلزله اند، بارش شدید و سطح پوشش گیاهی کم موجب افزایش خطر سیلاب و زمین لرزه می شود. همچنین سرعت باد و دبی سیلاب های دوره ای بر تخریب سازه ها و زیرساخت ها تاثیرگذار است. تحلیل دقیق این عوامل برای کاهش آسیب پذیری و برنامه ریزی مدیریت بحران ضروری است.

بعد کالبدی – فضایی

ساختار کالبدی و سازمان فضایی شهر نقش مهمی در آسیب پذیری شهری دارد. عواملی مانند تراکم جمعیتی و ساختمانی، نوع و دانه بندی بافت شهری، عرض و نفوذپذیری معابر، درجه محصوریت، سازگاری کاربری های هم جوار و فرسودگی بافت، میزان ریسک و دشواری امدادرسانی را مشخص می کنند. بافت های منظم، درشت دانه و معابر پهن، دسترسی آسان تر و امنیت بیشتری دارند، در حالی که بافت های فرسوده، ریزدانه و معابر باریک آسیب پذیری را افزایش می دهند. برنامه ریزی صحیح و مدیریت بهینه این شاخص ها موجب کاهش ریسک و ارتقای تاب آوری شهری می شود.

بعد کالبدی – ساختمان

آسیب پذیری ساختمان ها تحت تاثیر معیارهایی چون مقاومت بنا، نوع مصالح سازه ای، سیستم سازه ای، تعداد طبقات و قدمت آن ها است. ساختمان های با مصالح مقاوم و سیستم های سازه ای پیشرفته در برابر زلزله و بلایا مقاوم ترند، در حالی که بناهای قدیمی یا با مصالح ضعیف آسیب پذیری بیشتری دارند. ارتفاع بیشتر ساختمان باعث افزایش ناپایداری می شود. همچنین سطح اشغال بهینه فضاهای باز برای امدادرسانی را فراهم می کند. نمای ساختمان های سنگین یا شیشه ای در زلزله خطرناک اند و نمای سبک کاهش آسیب را ممکن می سازد. مرمت و مقاوم سازی سازه های قدیمی ضروری است.

بعد دسترسی

شبکه های ارتباطی کارآمد با معابر پهن و کم پیچ و خم، دسترسی سریع به مراکز حساس مانند بیمارستان و آتش نشانی را تضمین کرده و به کاهش آسیب پذیری شهری کمک می کنند. فضاهای باز عمومی مانند پارک ها و میدان ها به عنوان محل های امن برای پناه گیری، امدادرسانی و اسکان موقت نقش حیاتی دارند و تراکم جمعیتی را تعدیل می کنند. مراکز امداد و نجات باید در نقاط استراتژیک با دسترسی آسان و فاصله مناسب (حداکثر 1500 متر برای آتش نشانی، 650 تا 1500 متر برای مراکز درمانی) قرار گیرند تا عملیات امدادی سریع و موثر انجام شود. برنامه ریزی شهری با رعایت این معیارها تاب آوری را افزایش می دهد.

بعد زیرساختی

زیرساخت های شهری شامل شبکه های حمل و نقل، تاسیسات آب، برق، گاز و مخابرات است که نقش حیاتی در عملکرد شهر دارند. اختلال در این سیستم ها می تواند به بحران های گسترده، از جمله مشکلات امنیتی و اقتصادی منجر شود. شبکه حمل و نقل آسیب پذیر، سرعت امدادرسانی را کاهش می دهد و نیازمند طراحی ایمن و مقاوم است. تاسیسات حیاتی با هم تعامل دارند و خرابی هرکدام ممکن است آسیب های ثانویه ایجاد کند. همچنین مراکز پرخطر مانند پمپ بنزین، به دلیل خطر انفجار و نزدیکی به کاربری های حساس، باید با دقت مکان یابی و ایمن سازی شوند تا آسیب پذیری شهری کاهش یابد.

ارائه راهکارهای پیشنهادی به منظور کاهش آسیب پذیری در برابر مخاطرات طبیعی

مخاطرات طبیعی باعث تخریب زیرساخت های شهری، تلفات انسانی و خسارات اقتصادی می شوند و کاهش آسیب پذیری نیازمند رویکردی چندبعدی شامل برنامه ریزی دقیق، اصلاح قوانین، نظارت مستمر، آموزش عمومی و استفاده از فناوری های نوین است. راهکارهای کاهش آسیب پذیری باید در ابعاد مختلف شهری که قبلا بررسی شدند اعمال شود، زیرا هر بعد نقش مهمی در پیشگیری، آمادگی و پاسخ به بحران دارد. ضعف در هر بعد، مانند زیرساخت ها یا آگاهی عمومی، می تواند تاثیر بحران را افزایش دهد. از این رو، تدوین راهکارهای جامع و هماهنگ برای تقویت تاب آوری و کاهش ریسک ضروری است.

راهکارهای بعد محیطی

از جمله این راهکارها عبارتند از:

• محدودسازی توسعه شهری در نزدیکی گسل ها، مسیل ها و مناطق با خطر بالای وقوع حوادث از طریق اعمال قوانین و مقررات سختگیرانه؛
• تهیه و به روزرسانی نقشه های پهنه بندی خطر به منظور ارزیابی دقیق آسیب ها و امکان سنجی مقاوم سازی؛
• ارتقای وضعیت پوشش گیاهی به منظور کاهش اثرات سیلاب و فرسایش خاک.

راهکارهای بعد کالبدی

برخی از این راهکارها عبارتند از:

• نظارت دقیق بر ساخت و ساز به منظور تضمین ایمنی سازه ها در برابر خطرات طبیعی؛
• تخریب یا بازسازی ساختمان های مسکونی که قابلیت تعمیر ندارند و ایجاد تهدیدات بالقوه به دلیل فرسودگی؛
• مدیریت تراکم جمعیت از طریق ایجاد محدودیت های مربوط به ساخت و سازهای بلندمرتبه و تمرکززدایی.

راهکارهای بعد دسترسی

برخی از این راهکارها عبارتند از:

• طراحی و ساخت مراکز امداد و نجات جدید مانند آتش نشانی، بیمارستان ها، باند فرود اضطراری، پناهگاه ها و …با رعایت اصول فنی و استانداردهای ایمنی در مواجهه با بحران ها؛
• پراکندگی مراکز امداد و نجات در نقاط استراتژیک بر اساس تراکم جمعیت و نیازهای خدماتی در زمان بحران؛ سامان دهی و تجهیز فضاهای باز و سرپوشیده و شناسایی ظرفیت های موجود برای اسکان اضطراری و موقت در مناطق با آسیب پذیری بالا؛
• طراحی سیستم های مدیریتی برای اسکان موقت و امدادرسانی در بحران ها با رعایت استانداردهای ایمنی، بهداشتی، امنیتی و اجتماعی؛

راهکارهای بعد زیرساختی

از جمله این راهکارها عبارتند از:

• ایمن سازی شریان های حیاتی و مقاوم سازی آن ها به منظور تضمین تداوم خدمات دهی زیرساخت ها پس از وقوع بحران؛
• تعریض و مقاوم سازی شبکه های ارتباطی به منظور جلوگیری از قطع ارتباطات در زمان های بحرانی؛
• استفاده از فناوری های نوین اطلاعات و ارتباطات در عرصه مدیریت بحران به منظور بهبود تصمیم گیری و تسریع در عملیات امدادرسانی؛
• تعیین حریم ایمن برای ساخت وساز در اطراف مراکز خطرزا مانند پمپ بنزین ها و مخازن سوخت، نیروگاه ها، صنایع پرخطر و… .

جمع بندی

آسیب پذیری شهری در برابر بلایای طبیعی مسئله ای حیاتی برای مدیریت بحران است که نیازمند بررسی جامع عوامل فیزیکی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی است. ایران با وجود قرارگیری در مناطق پرخطر، باید تهدیدات بالقوه را شناسایی و طبقه بندی کند تا بتواند برنامه ریزی های موثری جهت کاهش ریسک و افزایش تاب آوری ارائه دهد. ارزیابی آسیب پذیری در سطوح کلان، خرد و تلفیقی و با روش های کمی و کیفی، امکان تحلیل دقیق تر و طراحی راهکارهای موثر را فراهم می کند. عوامل طبیعی، کالبدی، دسترسی و زیرساختی نقش کلیدی در شدت آسیب ها دارند که با به کارگیری راهکارهایی مانند محدودسازی توسعه در مناطق پرخطر، مقاوم سازی سازه ها، بهبود شبکه های ارتباطی و تجهیز مراکز امداد، می توان خسارات را کاهش داد. اجرای اقدامات چندبعدی و هماهنگ، ضامن ایجاد شهری امن تر و تاب آورتر در مواجهه با بحران ها خواهد بود.

این مطالعه در مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی توسط مهسا پایاب در سال 1404 انجام شده است.