طراحی سازوکار تجمیع منابع مالی دیاسپورای ایرانی

در عصر جهانی شدن ارتباط میان کشورها و جوامع مهاجر به یکی از عوامل مهم توسعه اقتصادی، علمی و فرهنگی تبدیل شده است. بسیاری از کشورها توانسته اند با بهره گیری از ظرفیت شهروندان خود در خارج از مرزها منابع مالی جدید جذب کنند، دانش و فناوری را انتقال دهند و جایگاه خود را در اقتصاد جهانی ارتقا بخشند. تجربه های موفق نشان می دهد که مشارکت جوامع مهاجر زمانی تحقق می یابد که بسترهای قانونی، نهادی و اجرایی مناسب برای تعامل و اعتمادسازی فراهم باشد. از سوی دیگر در شرایطی که اقتصادها با محدودیت منابع و چالش های گوناگون مواجه هستند، استفاده از ظرفیت های فرامرزی می تواند نقش مهمی در تقویت سرمایه گذاری، توسعه اقتصادی و افزایش تاب آوری کشور ایفا کند.

ضرورت و اهداف پژوهش

دیاسپورای ایرانی با جمعیتی حدود ۴ تا ۶ میلیون نفر و سرمایه ای نزدیک به ۸۰۰ میلیارد دلار، یکی از مهم ترین ظرفیت های مالی، انسانی و فرهنگی ایران در خارج از کشور به شمار می آید. تجربه کشورهایی مانند هند، چین، کره جنوبی و ایرلند نشان داده است که با اتخاذ رویکردی فرصت محور و ایجاد نهادهای کارآمد، می توان از توانمندی های جوامع مهاجر برای توسعه و بازسازی ملی بهره گرفت. با این حال در ایران نبود سازوکارهای شفاف، قانونی و قابل اعتماد برای جذب و هدایت سرمایه های دیاسپورا، مانع اصلی استفاده از این ظرفیت عظیم است. پراکندگی نهادهای مسئول، نبود مرجع واحد تصمیم گیری، بی اعتمادی نهادی، نگاه تهدیدمحور به ایرانیان خارج از کشور و ویژگی هایی مانند واگرایی و فردگرایی در میان اعضای دیاسپورا، مشارکت موثر آنان را محدود کرده است. این گزارش با هدف ارائه یک سازوکار عملیاتی و پایدار، به دنبال تبدیل سرمایه ها و توانمندی های دیاسپورای ایرانی به جریانی موثر برای توسعه کشور، به ویژه در شرایط جنگی و محدودیت های ناشی از تحریم ها است.

تجارب جهانی: مدل های موفق تعامل مالی با دیاسپورا

در این بخش به بررسی مدل های موفق تعامل مالی با دیاسپورا پرداخته می شود:

• هند: با ایجاد نهادهای تخصصی برای ارتباط با دیاسپورا، از جمله وزارت امور هندی های خارج از کشور، شورای اشتغال هندی های خارج از کشور و مرکز تسهیل مشارکت های اقتصادی، توانست مشارکت هندیان مقیم خارج را تقویت کند. همچنین انتشار اوراق قرضه بازسازی هند در سال ۱۹۹۸ بیش از ۴ میلیارد دلار سرمایه جذب کرد و نقش مهمی در توسعه اقتصادی این کشور داشت؛
• چین: با تاسیس کمیسیون امور چینی های خارج از کشور، ایجاد مناطق ویژه اقتصادی با مشوق های مالیاتی، اجرای برنامه «هزار استعداد» برای جذب نخبگان و بهره گیری از پلتفرم های دیجیتال مانند وی چت، توانسته است سرمایه، دانش و ظرفیت های دیاسپورای خود را در خدمت توسعه ملی قرار دهد.
• کره جنوبی: با تصویب قانون کره ای های خارج از کشور در سال ۱۹۹۹ و تاسیس بنیاد کره ای های خارج از کشور (OKF)، چارچوبی حقوقی و نهادی برای تقویت ارتباط با دیاسپورا و مشارکت آن ها در توسعه اقتصادی و اجتماعی کشور ایجاد کرد.
• ایرلند: با تاسیس وزارت امور جوامع دور از وطن، اجرای برنامه حمایت از مهاجران (ESP) و ایجاد شبکه جهانی ایرلندی ها (GIN)، زمینه ارتباط موثر با دیاسپورا و بهره گیری از ظرفیت های اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی ایرانیان مقیم خارج را فراهم کرده است.

موانع مشارکت مالی دیاسپورای ایرانی

موانع مشارکت مالی دیاسپورای ایرانی عبارتند از:

• بی اعتمادی نهادی: بی اعتمادی به دیگری ایرانی ناشناس و سطح پایین اعتماد اجتماعی در میان ایرانیان؛
• ناهمگونی و واگرایی: ناهمگونی ناهمگرای مهاجرت ایرانی در دلایل و علل مهاجرت، فهم از تجربه ترک وطن و نداشتن گرایش به ایجاد اجتماع همبسته؛
• پراکندگی سازمانی و فقدان نهاد مرجع: پراکندگی سازمانی و فقدان یک نهاد مرجع با قابلیت اتخاذ تصمیم نهایی؛
• ضعف کار جمعی و روحیه فردگرایی: گرایش به ناپدید شدن و گم شدگی در جامعه میزبان و فردگرایی قوی در میان مهاجران ایرانی؛
• نگاه تهدیدمحور: نگاه نگران جمهوری اسلامی ایران به دیاسپورای ایرانی و تلقی نخبگان و روشنفکران به مثابه عامل تهدید از سوی دولت.

پیشنهادهای سیاستی برای افزایش مشارکت مالی دیاسپورای ایرانی

از جمله این راهبردها عبارتند از:

• تغییر رویکرد از تهدیدمحوری به فرصتمداری: قدم اول برای میسر شدن هر اقدامی، ابتدا جلب اعتماد جامعه ایرانیان خارج از کشور و تبدیل نگاه تهدیدمحور به فرصت محور است؛
• ایجاد نهاد متولی واحد: تشکیل «بنیاد توسعه ایرانیان خارج از کشور» به عنوان نهاد مرجع و تنها متولی رسمی تجمیع، تخصیص و گزارش دهی منابع، مشابه وزارت امور هندی های خارج از کشور؛
• شفافیت و گزارش دهی مستمر: طراحی سکوی آنلاین شفاف با قابلیت گزارش دهی لحظه ای و مسیرهای مطمئن پرداخت؛
• تنوع ابزارهای مالی: طراحی ابزارهای متنوع جذب منابع (کمک های نقدی محدود، تسهیلات کم بهره، ضمانت نامه های سرمایه گذاری، یارانه سود، اعتبار مالیاتی، تعهد خرید اوراق)؛
• بازتعریف ارزش های مشترک ایرانیان: باید به دنبال تعریف و ترویج ارزش هایی بود که ایرانیان سراسر دنیا با وجود تمام اختلاف عقاید در ذیل این ارزش ها بتوانند جای بگیرند.

پیشنهاد سازوکار راهبردی

در این بخش به ارائه سازوکار راهبردی تجمیع منابع مالی دیاسپورای ایرانی پرداخته شده است:

شکل حقوقی و مالی مناسب برای تجمیع منابع بازسازی

این پیشنهاد بر ایجاد «صندوق توسعه و بازسازی ایرانیان خارج از کشور» به عنوان یک نهاد عمومی غیردولتی و مستقل برای تجمیع، مدیریت و تخصیص شفاف منابع مالی دیاسپورا تمرکز دارد. این صندوق با مشارکت نمایندگان دولت، ایرانیان خارج از کشور و کارشناسان مستقل اداره شده و ابزارهایی مانند تسهیلات کم بهره، ضمانت نامه سرمایه گذاری و مشوق های مالی را ارائه می دهد. اجرای آن مستلزم تصویب قوانین و مقررات جدید، تامین سرمایه اولیه از منابع دولتی و جذب کمک های داوطلبانه ایرانیان خارج از کشور است. موفقیت طرح با میزان منابع جذب شده، تعداد پروژه های تامین مالی شده، رضایت سرمایه گذاران و سرعت تخصیص منابع سنجیده خواهد شد.

منابع قابل اتکا برای این سازوکار

برای تامین مالی پایدار صندوق دیاسپورا، ترکیبی از پنج منبع شامل بودجه دولتی، انتشار اوراق مالی اسلامی، سهمی از منابع صندوق توسعه ملی، کمک های داوطلبانه ایرانیان خارج از کشور و درآمدهای حاصل از مولدسازی دارایی های دولتی پیشنهاد شده است. اجرای این طرح نیازمند اصلاح برخی قوانین مالی و بازار سرمایه و همکاری وزارت اقتصاد، سازمان برنامه و بودجه، صندوق توسعه ملی و بانک مرکزی است. مهم ترین ریسک ها شامل نوسانات ارزی، بی اعتمادی سرمایه گذاران و تعارض منافع میان نهادهای مسئول است. موفقیت طرح نیز با میزان فروش اوراق، اعتبار مالی صندوق و عملکرد پروژه های سرمایه گذاری شده ارزیابی خواهد شد.

الزامات قانونی و مقرراتی برای ایجاد و اداره سازوکار

این بخش بر ایجاد چارچوب قانونی یکپارچه برای جذب سرمایه ایرانیان خارج از کشور تاکید دارد. مهم ترین پیشنهاد تصویب «قانون تسهیل مشارکت اقتصادی ایرانیان خارج از کشور» با هدف تضمین امنیت سرمایه گذاری، بازگشت اصل سرمایه و سود، اعطای معافیت های مالیاتی هدفمند، تسهیل افتتاح حساب های ارزی و اصلاح برخی مقررات مرتبط با مشارکت ایرانیان خارج از کشور است. اجرای این طرح با همکاری معاونت حقوقی ریاست جمهوری، مجلس و وزارت امور خارجه انجام می شود و نیازمند اصلاح یا تدوین قوانین جدید است. چالش های اصلی آن مقاومت سیاسی نسبت به برخی اصلاحات حقوقی و اختلاف نظر میان دستگاه های اجرایی است. موفقیت این برنامه نیز از طریق تصویب قانون، سرعت اجرای آن و میزان استقبال و مشارکت ایرانیان خارج از کشور ارزیابی خواهد شد.

سازوکار حسابرسی، گزارش دهی و جلوگیری از انحراف منابع

این بخش بر ایجاد شفافیت و سازوکارهای نظارتی موثر برای جلب اعتماد ایرانیان خارج از کشور و اطمینان از استفاده صحیح از منابع مالی تاکید دارد. پیشنهاد اصلی راه اندازی سامانه ای آنلاین برای رهگیری لحظه ای وجوه و اجرای سه سطح حسابرسی شامل حسابرسی داخلی، حسابرسی نهادهای نظارتی و حسابرسی مشارکتی با حضور نمایندگان دیاسپورا است. همچنین انتشار منظم گزارش های مالی و عملکردی به دو زبان فارسی و انگلیسی و بهره گیری از الگوهای موفق بین المللی پیشنهاد شده است. اجرای این طرح با همکاری وزارت اقتصاد، سازمان فناوری اطلاعات و نهادهای نظارتی انجام می شود. مهم ترین چالش ها، ضعف اعتماد عمومی و مقاومت در برابر شفافیت کامل است. موفقیت آن نیز با انتشار به موقع گزارش ها، نبود تخلفات مالی و افزایش مشارکت ایرانیان خارج از کشور سنجیده خواهد شد.

جمع بندی

دیاسپورای ایرانی با برخورداری از سرمایه مالی، انسانی و علمی گسترده، ظرفیت مهمی برای کمک به توسعه و بازسازی کشور دارد؛ اما موانعی مانند بی اعتمادی، پراکندگی نهادی، نبود قوانین شفاف و ضعف سازوکارهای مشارکت، بهره گیری از این ظرفیت را محدود کرده است. تجربه کشورهای موفق نشان می دهد که ایجاد نهادهای تخصصی، مشوق های قانونی و مالی و سازوکارهای شفاف نظارتی می تواند مشارکت ایرانیان خارج از کشور را افزایش دهد. بر این اساس تشکیل صندوق توسعه و بازسازی ایرانیان خارج از کشور، تنوع بخشی به منابع مالی، تصویب قوانین حمایتی و استقرار نظام گزارش دهی و حسابرسی شفاف، از مهم ترین راهکارهای پیشنهادی این پژوهش برای جلب اعتماد دیاسپورا و تبدیل ظرفیت های آن به سرمایه ای موثر در مسیر توسعه ملی است.

این مطالعه در شرکت دانش بنیان متد (مرکز توسعه دانش مسئله محوری) در سال 1405 انجام شده است.