مطالعه وضعیت ستاد خدمات سفر شهر اصفهان در سال 1402

بدون شک امروزه بخش گردشگری سهم قابل توجهی در توسعه اقتصادی کشورها داشته و سهم گردشگران نیز در فعالیت های اقتصادی به طور مداوم بالا رفته است. در این میان شهرهای دارای جاذبه های گردشگری یکی از پربیننده ترین مقاصد گردشگری به شمار می آیند که هر ساله پذیرای گردشگران زیادی هستند. از جمله شروط لازم برای حرکت در مسیر توسعه پایدار شهری با تاکید بر حوزه گردشگری، شناخت دقیق نیازهای ذی نفعان مختلف و برنامه ریزی و اقدام مبتنی بر آگاهی از کلیه فرصت ها و چالش های موجود است که اولویت های ستاد خدمات سفر است. به لحاظ برخورداری شهر اصفهان از جاذبه های متنوع و موقعیت ویژه جغرافیایی، زمینه برای توسعه پایدار این شهر با تکیه بر مزیت های خاص آن فراهم است.

ضرورت و اهداف پژوهش

اصفهان به عنوان یک شهر فرهنگی و تاریخی این فرصت را دارد که مسیر رشد و توسعه خود را از سمت صنعت به سمت گردشگری تغییر دهد و به یک مقصد گردشگری تبدیل شود. با این حال، در حال حاضر نوع غالب گردشگری در اصفهان گردشگری انبوه است که آورده اقتصادی قابل قبولی نیز ندارد. در این راستا، مدیریت شهری برای مواجهه مطلوب با آسیب های گردشگری انبوه در ایام تعطیلات، به خصوص تعطیلات نوروز، ستاد هماهنگی خدمات سفر شهر اصفهان را ایجاد کرد. این ستاد به منظور ایجاد هماهنگی و انسجام در ارائه خدمات مناسب برای رفاه حال مسافران و همچنین مدیریت یکپارچه، سیاست گذاری، برنامه ریزی، سازماندهی و نظارت بر انجام فعالیت های سفر تشکیل می گردد. از آنجایی که اعضای این ستاد به عنوان یکی از مجریان بی واسطه ارائه خدمات، مهم ترین چالش ها و فرصت های گردشگری شهر اصفهان را  تجربه و ارزیابی می کنند، شناخت این مسائل از دید آن ها می تواند ابزاری مفید به منظور اصلاح ضعف ها، مقابله با تهدید ها، ارتقای نقاط قوت و بها دادن به فرصت های موجود باشد. از این رو این پژوهش به بررسی وضعیت ستاد هماهنگی خدمات سفر شهر اصفهان در سال 1402 پرداخته است.

روش شناسی پژوهش

با توجه به موضوع و اهداف، این مطالعه در بخش کمی، با استفاده از پیمایش و پرسشنامه از پیش موجود انجام شده و در بخش کیفی، جهت کسب نظرات اعضای ستاد هماهنگی خدمات سفر شهر اصفهان، از تکنیک مصاحبه عمیق استفاده کرده است. جامعه این مطالعه، در بخش کمی شامل گردشگران داخلی شهر اصفهان در ایام نوروز و در بخش کیفی شامل اعضای ستاد هماهنگی خدمات سفر شهر اصفهان است. جهت گردآوری اطلاعات از نمونه گیری تصادفی استفاده شد. در بخش کمی 600 پرسش نامه تکمیل شد و در بخش کیفی 10 مصاحبه ساختاریافته انجام پذیرفت.

بررسی وضعیت گردشگری شهر اصفهان

گردشگری به عنوان صنعتی خدماتی یکی از بخش های پیشتاز و در حال رشد در سطح بین المللی است که نقش مهم و اساسی در تحولات اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی کشورها را ایفا می کند. در صنعت گردشگری نحوه ارائه خدمات و شناخت این فرایند اهمیت ویژه ای دارد؛ زیرا این امر، علاوه بر تامین رضایتمندی گردشگر؛ به شناخت موانع و محدودیت های توسعه گردشگری و اهتمام جهت برطرف نمودن این موانع، رونق اقتصادی منطقه، ایجاد فرصت های شغلی جدید و بهبود ساختارهای زیربنایی منجر خواهد شد. از این رو مدیران و برنامه ریزان شهر اصفهان جهت توسعه گردشگری داخلی و تامین رضایتمندی گردشگران ستاد هماهنگی خدمات سفر را راه اندازی کرده است.

شناخت نیازها و دیدگاه های گردشگران به عنوان اصلی ترین راهکار در بهبود ارائه خدمات و توسعه گردشگری امری مهم و ضروری است. داده های به دست آمده نشان از آن دارد که جاذبه های جدید اصفهان عملکرد بسیار موفقی داشته اند. در سال های 1396 تا 1401 تعداد 5 جاذبه شامل منارجنبان، چهل ستون، سیتی سنتر، باغ پرندگان و آتشگاه در اولویت بازدید گردشگران بوده اند. در مقایسه، بنابر داده های به دست آمده از پرسش نامه، اولین اولویت بازدید گردشگران (به غیر از میدان نقش جهان و پل های تاریخی) چهار باغ بوده است. این موضوع نشان دهنده موفق بودن محور گردشگری چهارباغ و لزوم حفظ و ارتقای این محور است.

دلایل انتخاب جاذبه برای بازدید از سوی گردشگران به 3 دلیل عمده شهرت مکان 40 درصد، جذابیت مکان 35 درصد و توصیه دوستان و آشنایان 11 درصد است. گردشگران، اصفهان را به دلیل وجود مراکز تاریخی 34 درصد، مراکز تفریحی 21 درصد و مراکز طبیعی 16 درصد برای سفر انتخاب می کنند. در حدود 89 درصد موارد اصفهان و جاذبه هایش با آنچه در ذهن داشته اند انطباق داشته است.

میانگین اقامت در شهر اصفهان 3.31 شب است و 88 درصد گردشگران از محل اقامت خود رضایت داشته اند. دلایل انتخاب محل اقامت دسترسی مناسب 28 درصد، اقتصادی بودن 24 درصد و محدودیت انتخاب 22 درصد بوده است. 39 درصد پیش از ورود به اصفهان محل اقامت خود را رزرو کرده اند، 23 درصد از پیش محل مشخصی را مد نظر داشته اند و 37 درصد نیز بدون برنامه به اصفهان سفر کرده اند. پراستفاده ترین سایت های جستجوی محل اقامت نیز دیوار، گوگل و جاباما بوده است. بنابر داده های پرسش نامه 37 درصد گردشگرانی که وارد اصفهان شده اند از اصفهان به عنوان یک مقصد عبوری استفاده کرده اند.

مسائل پیش روی گردشگری اصفهان

به گمان بسیاری از صاحب نظران آنچه می تواند اصفهان را از شرایط بحرانی محیط زیستی نجات دهد و موج سنگین فرار سرمایه و نیروی انسانی را بکاهد، توسعه صنعت گردشگری است. ستاد دائمی خدمات سفر شهر اصفهان یکی از نهادهایی است که می تواند بار سنگین این مسئولیت را به عهده بگیرد. با توجه به توان این ستاد، نیاز است مسئولیت های جدی تری در حیطه گردشگری بر عهده آن باشد؛ اما ورود به این حیطه نیازمند ارزیابی و بازنگری چهارچوب ها و فرایندهای موجود است. در ادامه به برخی از مسائل پیش روی این نهاد اشاره شده است:

• اصفهان از نظر تاسیسات اقامتی نسبت به سایر شهرهای مقصد گردشگری توان پایین تری دارد؛
• اقدامات زیرساختی در حوزه گردشگری به دلیل تاکید بر آمار داده های کمی در کنار دوره های مدیریتی کوتاه مورد توجه قرار نگرفته است؛
• اصفهان بخشی از مخاطبان گردشگری خود را به واسطه سخت گیری های بیش از حد در خصوص موضوع حجاب و محرمیت از دست داده است و موجب شده است که اصفهان مقصدی برای سفرهای دوستانه، سفرهای کاری و سفرهای انفرادی نباشد؛
• در دهه اخیر تنها دو جاذبه سیتی سنتر و محور گردشگری چهارباغ به اصفهان اضافه شده اند که این نشان دهنده این است که اصفهان در ایجاد جاذبه های جدید چندان موفق عمل نکرده است.

پیشنهادها

عملکرد مدیران و برنامه ریزان در تامین رضایتمندی گردشگران و به حرکت درآمدن چرخ های صنعت گردشگری بر کسی پوشیده نیست. از این رو جهت رضایتمندی گردشگران و ارائه خدمات بیشتر به آنان راهکارهای زیر توصیه می شود:

زیرساخت ترافیکی

بخشی از ظرفیت پارکینگ ها به واسطه پارک ماشین ها به صورت طولانی مدت اشغال شده است، از این رو، در صورتی که در زمان تعطیلات نوروز نرخ پارکینگ افزایش یابد، بخشی از ظرفیت پارکینگ ها که به این صورت اشغال شده آزاد می شود. علاوه بر این، درآمد شهرداری در زمان نوروز از گردشگری افزایش می یابد.

تفریح و فراغت

عدم آگاهی شهروندان از جزئیات فعالیت مراکز تفریحی موجب شده است که استقبال از این مراکز کمتر از حد مورد انتظار باشد. از این رو با افزایش آگاهی شهروندان می توان موجب رونق این مراکز شد. برای افزایش آگاهی شهروندان می توان اقداماتی همچون ارائه بلیت با تخفیف به دانش آموزان و دانشجویان، برگزاری رویداد در مراکز تفریحی در طول سال و ارائه بلیت با تخفیف به مخاطبان فرهنگسراها را انجام داد.

تجهیز بناهای تاریخی

بناهای تاریخی موجود در شهر اصفهان یکی از مهم ترین جاذبه های گردشگری شهر اصفهان هستند؛ اما در خصوص مرمت و نگهداری این بناها کوتاهی شده است و تجهیزات قابل قبولی نیز در بناها وجود ندارد. از این رو پیشنهاد می شود که تجهیز این بناها در اولویت قرار گیرد.

پژوهش و برنامه ریزی

سازمان های مدیریت مقصد نقش مهمی در توسعه یک مقصد ایفا می کنند. این سازمان ها با ایجاد یک پیوند واقعی میان فرایندهای پژوهشی و اجرای زمینه، توسعه تاسیسات و زیرساخت، بازاریابی، نیروی انسانی و… را فراهم می کنند. دراین راستا، نیاز است که یک پژوهش امکان سنجی در خصوص امکان تبدیل ستاد به یک سازمان مدیریت مقصد انجام شود.

جمع بندی     

اصفهان به عنوان یک شهر فرهنگی و تاریخی این فرصت را دارد که مسیر رشد و توسعه خود را از سمت صنعت به سمت گردشگری تغییر دهد و به یک مقصد گردشگری تبدیل شود. در این راستا، مدیریت شهری برای مواجهه مطلوب با آسیب های گردشگری انبوه در ایام تعطیلات، به خصوص تعطیلات نوروز، ستاد هماهنگی خدمات سفر شهر اصفهان را ایجاد کرد با توجه به توان این ستاد، نیاز است مسئولیت های جدی تری در حیطه گردشگری بر عهده آن باشد؛ ولی چالش هایی چون ضعف تاسیسات اقامتی در شهر و عدم توفیق در ایجاد جاذبه های جدید بر سر راه این نهاد وجود دارد. به منظور رفع چالش های گردشگری شهر اصفهان راهکارهایی مانند تجهیز بناهای تاریخی شهر اصفهان، افزایش آگاهی شهروندان و ایجاد یک پیوند واقعی میان فرایندهای پژوهشی و اجرای زمینه جهت افزایش رضایتمندی گردشگران و ارائه خدمات بیشتر به آنان توصیه می شود.

این مطالعه در اندیشکده گردشگری و صنایع خلاق توسط مهری شاه زیدی با همکاری عباس کیانی بابوکانی، شقایق نصیری، هاجر مصطفایی و ریحانه السادات سجادی، به سفارش معاونت برنامه ریزی و توسعه سرمایه انسانی شهرداری اصفهان در سال 1402 انجام شده است.