مشارکت جامعه مدنی: گره‌گشای تمکین مالیاتی

درآمدهای مالیاتی از پایه‌ های اساسی تامین منابع مالی دولت ‌ها به شمار می ‌روند و نقش مهمی در برقراری عدالت اقتصادی و توسعه پایدار دارند. در دنیای امروز، افزایش کارآمدی نظام مالیاتی و ارتقای تمکین مالیاتی به ‌عنوان یکی از اولویت ‌های سیاست ‌گذاران مطرح شده است. با توجه به پیچیدگی ‌های اقتصادی و اجتماعی حاکم بر جوامع، بهره‌ گیری از رویکردهای نوین و عوامل غیراقتصادی، همچون نقش جامعه مدنی و مشارکت شهروندان، در بهبود عملکرد نظام مالیاتی ضرورت دارد. در این راستا، شناخت و اعمال راهکارهای جامع برای افزایش تمکین مالیاتی، زمینه ‌ساز توسعه اقتصادی، شفافیت مالی و تقویت اعتماد متقابل بین دولت و مردم خواهد بود.

ضرورت و اهداف پژوهش

کسب درآمد از طریق مالیات یکی از چالش ‌های اساسی حکومت ‌ها بوده است. تجربه نشان داده است که اتکا به منابع نفتی پایدار نیست و بی‌ توجهی به درآمدهای مالیاتی موجب پسرفت اقتصادی می ‌شود. افزایش «تمکین مالیاتی» که به معنای پرداخت داوطلبانه مالیات از سوی شهروندان است، کلید افزایش درآمدهای مالیاتی و کارآمدی نظام مالیاتی است. شاخص نسبت مالیات به تولید ناخالص داخلی در ایران همواره کمتر از ۱۰ درصد بوده و بسیار پایین ‌تر از کشورهای مشابه و پیشرفته جهانی است. رسیدن به سطح مطلوب نیازمند رویکردی جامع است که علاوه بر عوامل اقتصادی، ابعاد اجتماعی و روان ‌شناختی شهروندان را نیز مدنظر قرار دهد. نقش جامعه مدنی به عنوان نهاد مهم حکمرانی عمومی، در ترغیب مردم به پرداخت مالیات داوطلبانه بسیار حائز اهمیت است. لذا این نوشتار بر ضرورت تدوین الگویی اثربخش برای بهبود تمکین مالیاتی و ارتقای حکمرانی تاکید دارد.

روش شناسی پژوهش

در این پژوهش بنا به ماهیت اکتشافی آن، از روش «تحلیل مضمون» یا «تحلیل تم» استفاده شده است. روش تحلیل مضمون هم راهنمای چگونگی جمع‌آوری داده‌های پژوهشی و هم ابزار شکلی تجزیه و تحلیل یافته‌های پژوهش است. از آنجا که در این تحلیل، هدف اصلی بررسی نقش نهاد جامعه مدنی در بهبود تمکین مالیاتی است، در بررسی عمیق و شناخت موضوع علاوه بر مبانی نظری، از مصاحبه‌های عمیق با خُبرگان  استفاده شد. در این پژوهش از مصاحبه نیمه ساختاریافته استفاده ‌شد.

جامعه آماری پژوهش شامل دو بخش مجزا است: بخش اول: جامعه علمی- دانشگاهی؛ شامل خُبرگان، پژوهشگران مُشرف به موضوع و اندیشه‌ورزان ؛ و بخش دوم: مدیران اجرایی- اداری، شامل: متخصصان، مسئولان، کارشناسان و محققان شاغل در نظام مالیاتی. برای شناسایی این افراد ابتدا از رویکرد نمونه‌گیری هدفمند و در ادامه از شیوه گلوله برفی استفاده شد.

فرآیند تحلیل داده‌ها با روش‌ کیفی و بهره‌گیری از استراتژی تحلیل مضمون صورت گرفت و مطالب ذکر شده در مصاحبه  ها کدگذاری شدند. این کدها نشان‌ دهنده تفسیری عمیق از معانی صریح و ضمنی متن هستند. در مرحله بعد، کدهای توصیفی در قالب دسته ‌های مرتبط گروه ‌بندی شدند که منجر به شناسایی ۹ مضمون پایه شد. این مضامین پایه، بعدها در مراحل بعدی پژوهش به مضامین سازنده و فراگیر تبدیل می ‌شوند تا تحلیلی جامع و دقیق از داده‌ ها ارائه شود. این روند تجزیه و تحلیل مضمون، ابزار کلیدی در فهم بهتر و تبیین یافته‌ های پژوهش است.

تعریف تمکین مالیاتی

تمکین مالیاتی یکی از شاخص‌ های کلیدی کارایی نظام مالیاتی و سلامت حکومت است که به معنای پایبندی مودیان به انجام کامل تعهدات مالیاتی شامل ثبت‌ نام، ارائه اظهارنامه، نگهداری مدارک و پرداخت به موقع مالیات است. افزایش اقتصاد زیرزمینی و عدم تمکین مالیاتی، به ویژه در کشورهای در حال توسعه، چالش‌ بزرگی است که رویکردهای صرفا مجازاتی ناکافی بوده و نیازمند راهکارهای چندبُعدی شامل پاداش مثبت و الزام اجتماعی است.

ویژگی‌ های قانون، مودیان، نظام مالیاتی، عوامل سیاسی، اقتصادی و اجتماعی-فرهنگی ازجمله عوامل موثر بر تمکین مالیاتی است. عدم تعریف دقیق در قوانین مالیاتی کشور مشکلاتی در فهم و اجرای تمکین ایجاد کرده است. همچنین پژوهش ‌ها بر اهمیت بهبود اجرای قوانین و ارتقای شفافیت، پاسخگویی دولت و مشارکت جامعه در افزایش تمکین مالیاتی تاکید دارند و تاکید می‌کنند که تمکین بیشتر، نیازمند رویکردی جامع و عملیاتی است.

نقش جامعه مدنی در ارتقای تمکین مالیاتی

نتایج این پژوهش بر نقش مهم جامعه مدنی در حل مشکل عدم تمکین مالیاتی تاکید دارد. جامعه مدنی، به ‌عنوان حوزه ‌ای مستقل از دولت و بخش خصوصی، با سه بُعد تعالی (شامل آگاهی ‌بخشی، ارتقای سرمایه اجتماعی و اصلاح ساختارها)، مشارکت (توان لابی ‌گری و حضور در نهادهای تصمیم ‌گیر) و اندیشه (ایجاد اندیشکده تخصصی مستقل مالیاتی) می‌ تواند به افزایش پایبندی مالیات ‌دهندگان کمک کند. نقش جامعه مدنی در اصلاح ساختارهای مالیاتی به دلیل پیچیدگی ‌ها و تضاد منافع در بخش دولتی، مسیر نوینی برای حل مسئله محسوب می ‌شود. تشکیل اندیشکده مستقل مالیاتی نیز فضایی برای پژوهش، آزاداندیشی و حل تعارضات فراهم می‌ آورد و توسعه زیرساخت ‌های فکری در این حوزه را ممکن می ‌سازد. در کل، بهره‌ گیری از ظرفیت جامعه مدنی راهکار موثری برای مقابله با چالش ‌های تمکین مالیاتی در کشور است.

اندیشکده مالیاتی؛ کلید توسعه پایدار و عدالت اقتصادی در کشور

مالیات نقش حیاتی در ساخت آینده توسعه‌ کشور دارد و نظام مالیاتی کارآمد، ضامن توزیع عادلانه ثروت، تامین بودجه زیرساخت ‌ها، مبارزه با فساد و تشویق نوآوری است؛ اما چالش ‌های پیچیده ‌ای چون فرار مالیاتی، عدالت مالیاتی و شفافیت اقتصادی، نیازمند رویکردی پژوهش ‌محور و نوین هستند که با روش ‌های قدیمی قابل حل نیستند. در این راستا، ایجاد اندیشکده تخصصی مالیاتی به ‌عنوان مرکزی مستقل و پویا برای تحلیل، پژوهش و تولید راهکارهای نوآورانه بسیار ضروری است.

این اندیشکده با گردهم‌ آوردن متخصصان حوزه‌ های مالیات، اقتصاد، حقوق و جامعه ‌شناسی، می ‌تواند به بهبود سیاست‌ گذاری، افزایش شفافیت، کاهش فرار مالیاتی، ارتقای عدالت مالیاتی و آموزش جامعه کمک کند. همچنین، این مرکز با بهره ‌گیری از تجربیات داخلی و بین ‌المللی و تمرکز بر فناوری‌ های نوین مانند بلاک ‌چین و هوش ‌مصنوعی، می ‌تواند نظام مالیاتی کشور را متناسب با تحولات جهانی توسعه دهد.

لزوم استقلال این اندیشکده در عین ارتباط و بهره ‌مندی از تجربیات ساختارهای موجود، کلید موفقیت آن است. اندیشکده مالیاتی، با تولید دانش مبتنی بر شواهد و تحلیل ‌های جامع، به ارتقای کیفیت تصمیم ‌گیری ‌ها، افزایش اعتماد عمومی و پیشگیری از بحران ‌ها کمک خواهد کرد و نقش مهمی در تحقق توسعه پایدار و رفاه عمومی ایفا می‌کند.

جمع بندی

کسب درآمد پایدار از مالیات، به ویژه با توجه به ناپایداری منابع نفتی، از چالش ‌های مهم حکمرانی است که افزایش تمکین مالیاتی به عنوان پرداخت داوطلبانه مالیات اهمیت زیادی دارد. پژوهش حاضر با تحلیل داده ‌های مصاحبه ‌ای و استخراج مضامین مرتبط، نقش حیاتی جامعه مدنی را در ارتقای تمکین مالیاتی تاکید کرد. جامعه مدنی با تعالی آگاهی ‌بخشی، مشارکت فعال در نهادهای تصمیم ‌گیر و ایجاد اندیشکده‌ های مستقل مالیاتی می ‌تواند به اصلاح ساختارها و افزایش شفافیت کمک کند. تشکیل اندیشکده تخصصی مالیاتی، متشکل از متخصصان مختلف و بهره‌ گیر از فناوری‌ های نوین، راهکاری موثر برای مقابله با چالش ‌هایی نظیر فرار مالیاتی و عدالت مالیاتی است. استقلال این اندیشکده و تولید دانش مبتنی بر شواهد، به بهبود سیاست ‌گذاری ‌ها و افزایش اعتماد عمومی منجر می ‌شود و نقش کلیدی در توسعه پایدار و عدالت اقتصادی کشور ایفا می‌کند. بهره‌ گیری هم‌ زمان از تجارب داخلی و بین ‌المللی، این مدل را برای تحولات آینده مالیاتی ایران آماده می ‌سازد.

این مطالعه در اندیشکده صدراعظم توسط بشیر نداف با همکاری مهرداد مهرکام و محمد نعمتی در سال 1403 انجام شده ‌است.