بررسی تطبیقی بیمه اجتماعی مشاغل پلتفرمی

اقتصاد پلتفرمی با استفاده از فناوری های دیجیتال، مدل های جدید کسب و کار را شکل داده و فرصت های شغلی متنوعی را فراهم کرده است. این تحولات به ویژه در حوزه حمل و نقل آنلاین، موجبات رشد سریع خدمات و جذب گسترده نیروی کار را فراهم آورده اند. با این حال، کارگران پلتفرمی، به ویژه رانندگان، اغلب با عدم اطمینان شغلی و محدودیت های پوشش بیمه ای مواجه هستند که نیاز به حمایت های اجتماعی ویژه و مقررات دقیق تری را ایجاد می کند. کشورهای مختلف بسته به چارچوب های قانونی خود، راهکارهای متفاوتی برای پوشش بیمه ای این افراد اتخاذ کرده اند که اهمیت تدوین سیاست های جامع و عدالت محور در سطح ملی و بین المللی را نشان می دهد.

ضرورت و اهداف پژوهش

کسب و کارهای پلتفرمی طی سال های اخیر به عنصری کلیدی در اقتصاد جهانی تبدیل شده اند و با ساختار دوطرفه مبتنی بر فناوری دیجیتال، رشد و گسترش چشمگیری یافته اند. این پلتفرم ها در چهار دسته فروشندگان، بازارها، شبکه های اجتماعی و پلتفرم پلتفرم ها قرار می گیرند و به واسطه ایجاد تعامل میان کاربران، بازارها و رقابت ها را دگرگون کرده اند. با وجود فرصت های اقتصادی در اقتصاد پلتفرمی، چالش هایی مانند وضعیت نامطمئن کارگران، به خصوص خویش فرماها، وجود دارد که به محدودیت دسترسی آن ها به بیمه و حمایت اجتماعی منجر شده است. این مسئله نیازمند تدوین سیاست های حمایتی و عدالت محور است که همزمان نوآوری و پویایی اقتصادی را حفظ کنند. در ایران، رشد سریع پلتفرم ها ضرورت سیاست گذاری جامع را ایجاد کرده است. با این حال، نبود انسجام سیاست ها، مشکلات قانونی و اداری و شناخت ناکافی سیاست گذاران چالش های اصلی مدیریت این حوزه اند. این گزارش با بررسی تطبیقی جهانی، راهکارهایی برای بهبود حمایت های اجتماعی رانندگان ارائه می دهد تا عدالت اجتماعی، پایداری اشتغال و پویایی اقتصادی در اقتصاد پلتفرمی تضمین شود.

بررسی پژوهش های بین المللی

بررسی تطبیقی سیاست های بیمه ای در حوزه اقتصاد پلتفرمی به ویژه در صنعت حمل و نقل آنلاین، نشان می دهد تفاوت های معناداری در نحوه پوشش بیمه ای رانندگان در کشورهای مختلف وجود دارد. این تفاوت ها عمدتا تحت تاثیر عواملی همچون چارچوب های قانونی، ساختار بیمه های اجتماعی و سیاست های پلتفرم ها است. مطالعات موردی نشان می دهد در مناطقی که دولت ها قوانین نظارتی قوی تری دارند، مانند لندن، رانندگان از حمایت های بیمه ای و اجتماعی بیشتری برخوردار هستند. در مقابل، در کشورهایی با نظارت ضعیف تر، مانند روسیه و کانادا، رانندگان با چالش های گسترده ای در زمینه امنیت شغلی و بیمه مواجه اند. به طور کلی، این مقالات بر ضرورت تدوین چارچوب های قانونی استاندارد در سطح جهانی برای حمایت از حقوق رانندگان پلتفرمی تاکید می کند و هشدار می دهد که نبود چنین قوانینی می تواند به استثمار نیروی کار و افزایش نابرابری های اجتماعی در اقتصاد دیجیتال منجر شود.

سیاست های بیمه ای اوبر

اوبرکب که در مارس ۲۰۰۹ در آمریکا راه اندازی شد، ابتدا سرویس لوکس «اوبر بلک» را ارائه می داد و سپس با معرفی اوبر ایکس در ۲۰۱۲، به رانندگان غیرحرفه ای امکان فعالیت با خودروهای شخصی و هزینه کمتر را داد. این پلتفرم مبتنی بر اقتصاد مشارکتی بود و از طریق اپلیکیشن، رانندگان و مسافران را متصل می کرد و خدماتی مانند غربالگری، تعیین قیمت و پردازش تراکنش ها را انجام می داد. اوبر خود را شرکت فناوری معرفی کرد و بدون تطبیق با قوانین سنتی حمل و نقل وارد بازار شد که باعث تنش و پرسش هایی درباره مسئولیت ها شد. در واکنش، شهرها و انجمن ها اقدام به تدوین قوانین جدید برای تنظیم این مدل کسب و کار کردند.

پوشش بیمه ای رانندگان اوبر در کالیفرنیا

اوبر از زمان تاسیس در سانفرانسیسکو با چالش های نظارتی و حقوقی متعددی در کالیفرنیا مواجه شد. در ۲۰۱۳، کمیسیون خدمات عمومی اوبر را شرکت شبکه حمل و نقل شناخت و مقرراتی مانند مجوز و بررسی پیشینه را بر آن تحمیل کرد. در ۲۰۲۰، لایحه مجمع شماره ۵ تصویب شد که رانندگان را کارمند و نه پیمانکار مستقل معرفی می کرد و حقوقی مانند حداقل دستمزد و بیمه بیکاری را برایشان تضمین می کرد. اوبر با پرونده های حقوقی روبرو شد و با صرف بیش از ۲۰۰ میلیون دلار، پیشنهاد شماره ۲۲ را به تصویب رساند که رانندگان را همچنان پیمانکار مستقل می دانست، اما مزایای محدودی ارائه می داد؛ هرچند نگرانی ها درباره حقوق و بیمه ها باقی مانده است.

پوشش بیمه ای رانندگان اوبر در اروپا

اوبر با همکاری «آلیانز پارتنرز» برنامه «حمایت از همکاران» را ارائه می دهد که پوشش بیمه ای خودکار و رایگان برای رانندگان و پیک های واجد شرایط فراهم می کند. این پوشش شامل دو نوع «حین انجام سفر» (از قبول درخواست تا ۱۵ دقیقه بعد از اتمام آن) و «خارج از زمان سفر» است و کمک های مالی در حوادث، بیماری و تولد فرزند ارائه می کند. پوشش خارج از سفر مخصوص رانندگان و پیک های فعالی است که معیارهای واجد شرایط بودن را داشته باشند. راننده فعال واجد شرایط کسی است که در ۸ هفته گذشته، حداقل ۱۵۰ سفر انجام داده باشد.

حمایت اجتماعی از کارگران پلتفرمی: بررسی تحولات بین المللی

رشد اقتصاد پلتفرمی فرصت های درآمدی جدیدی ایجاد کرده اما حمایت اجتماعی کارگران پلتفرمی را در کانون توجه قرار داده است. دو نوع کار پلتفرمی وجود دارد: آنلاین مبتنی بر وب که امکان کار از هر مکان و زمان را فراهم می کند و مکان محور که نیازمند حضور فیزیکی برای خدماتی مانند تحویل کالا و حمل ونقل است. حدود ۲۲ درصد جمعیت کاری آمریکا از طریق پلتفرم ها فعالیت می کنند و تعداد پلتفرم ها از ۱۴۲ در ۲۰۱۰ به بیش از ۷۷۷ در ۲۰۲۰ افزایش یافته است. با وجود این، کارگران پلتفرمی از حمایت اجتماعی کافی برخوردار نیستند. تنها حدود ۴۰ درصد کارگران آنلاین بیمه درمانی دارند و حمایت های حوادث و بازنشستگی پایین است. طبقه بندی این کارگران به عنوان خویش فرما مانع دسترسی آن ها به نظام های تامین اجتماعی و مزایای بیمه ای می شود. تامین حمایت های پایه ای اجتماعی برای کارگران پلتفرمی ضروری است تا شغل شایسته ای فراهم شود و رقابت عادلانه حفظ شود. این امر نیازمند سیاست های مناسب، مقررات کارآمد و اطلاع رسانی شفاف است، اما اجرای آن با چالش های متعددی همراه است.

جلوگیری از طبقه بندی نادرست کارگران و مقابله با اشتغال پنهان

تعیین وضعیت استخدامی دقیق کارگران پلتفرمی برای تضمین حقوق تامین اجتماعی و کارگری ضروری است، اما نبود چارچوب های حقوقی شفاف منجر به اختلافات و آرای قضایی متناقض شده است. برخی کشورها مانند بلژیک، ایتالیا و اسپانیا قوانین جدیدی با فرض رابطه استخدامی پیش فرض تصویب کرده اند، در حالی که چین و برخی دیگر دسته بندی میانی برای کارگران پلتفرمی ایجاد کرده اند. با وجود این اقدامات، بسیاری از کارگران در وضعیت مبهم بین استخدام و خویش فرمایی باقی مانده و ممکن است حمایت های اجتماعی کافی دریافت نکنند. برخی کشورها حمایت ها را به خویش فرماها نیز گسترش داده اند.

حمایت اجتماعی برای کارگران پلتفرمی

صرف نظر از وضعیت استخدامی، کارگران پلتفرمی باید از حمایت اجتماعی پایه ای شامل مراقبت های بهداشتی و تامین امنیت درآمد در مواردی مانند بیماری، حوادث شغلی و سالمندی برخوردار باشند. ایجاد سازوکارهای موثر ثبت نام و پرداخت مشارکت برای بهره مندی همه ضروری است. کشورهایی مانند آرژانتین، بلژیک و هند قوانین حمایتی کرده و پوشش کامل تامین اجتماعی ارائه می دهند. برخی از کشورها مانند کانادا، فرانسه و کره جنوبی حمایت های معادل کارمندان فراهم کرده اند و اتریش، کلمبیا و سوئد بیمه اجباری حوادث شغلی تضمین می کنند.

آگاهی و اطلاع رسانی

کمپین های آگاهی بخشی نقش مهمی در تشویق کارگران پلتفرمی به رسمی سازی اشتغال و بهره مندی از تامین اجتماعی دارند. در فرانسه و مالزی، پلتفرم ها اطلاعات مربوط به مشارکت های تامین اجتماعی و مالیات را به کارگران ارائه می دهند. آرژانتین سازمان مالیاتی خود را در اطلاع رسانی درباره طرح های مالیاتی فعال کرده و در اندونزی، سازمان تامین اجتماعی با یک پلتفرم حمل و نقل دیجیتال همکاری می کند تا آگاهی بخشی را تقویت کنند.

پیشنهادهای سیاستی برای تامین اجتماعی کارگران پلتفرمی در ایران

با توجه به شرایط ایران، پیشنهاد می شود نظام تامین اجتماعی چندسطحی و منعطف برای کارگران پلتفرمی تدوین شود که حفاظت بیمه ای عادلانه را تضمین کند. در همین راستا پیشنهادهای سیاستی به شرح زیر ارائه می شود:

ایجاد نظام بیمه ای ترکیبی (اجباری و اختیاری)

برخی از این پیشنهادها عبارتند از:

• بیمه پایه اجباری: تمامی کارگران پلتفرمی باید به طور خودکار تحت پوشش بیمه تامین اجتماعی، شامل بیمه سلامت، بازنشستگی و ازکارافتادگی قرار گیرند. حق بیمه این بخش می تواند به صورت سهم بندی میان دولت، کارگران و پلتفرم ها تامین شود. همچنین، برای کاهش بار مالی، دولت می تواند یارانه بیمه ای ویژه کارگران کم درآمد ارائه دهد؛
• بیمه تکمیلی اختیاری: کارگران می توانند به صورت اختیاری بسته های بیمه تکمیلی مانند بیمه بیکاری، حوادث شغلی و مرخصی زایمان را خریداری کنند. همچنین امکان مشارکت صندوق های بیمه خصوصی برای ارائه این خدمات فراهم شود.

تشکیل «صندوق مشترک تامین اجتماعی کارگران پلتفرمی»

• تامین مالی این صندوق از محل درصدی از درآمد پلتفرم ها، کارگران و کمک های دولتی انجام شود؛
• هدف این صندوق، پرداخت مزایای بیکاری، حمایت از کارگران بیمار یا مصدوم و تامین حداقل حقوق بازنشستگی برای کارگران پلتفرمی است؛
• این صندوق می تواند در قالب مشارکت دولت و بخش خصوصی اداره شود تا چابک و کارآمد باشد.

الزام پلتفرم ها به همکاری در تامین اجتماعی

• پلتفرم ها باید حق بیمه کارگران را به صورت خودکار از درآمدشان کسر و به سازمان تامین اجتماعی واریز کنند؛
• شفافیت اطلاعاتی افزایش یابد، به طوری که پلتفرم ها اطلاعات درآمدی کارگران را در اختیار نهادهای بیمه ای قرار دهند تا پرداخت های بیمه ای متناسب با میزان کار انجام شود؛
• برای جلوگیری از دور زدن قانون توسط پلتفرم ها، یک نظام نظارت دیجیتال طراحی شود که بیمه پردازی را رصد کند.

 جمع بندی

کسب و کارهای پلتفرمی با رشد سریع، تحولات بزرگی در اقتصاد و اشتغال ایجاد کرده اند؛ اما کارگران این بخش خصوصا خویش فرماها با چالش های بیمه ای و حمایت اجتماعی مواجه اند. بررسی های بین المللی نشان می دهد تفاوت های قانونی و نظارتی تاثیر بسزایی بر میزان پوشش بیمه ای دارد و نبود چارچوب های منسجم منجر به آسیب پذیری کارگران می شود. تجربه اوبر در آمریکا و اروپا نمونه های متفاوت حمایت بیمه ای را نشان می دهد. برای بهبود وضعیت در ایران، پیشنهاد می شود نظام بیمه ای چندسطحی با پوشش اجباری و اختیاری ایجاد شود، صندوق مشترک تامین اجتماعی تشکیل شود و پلتفرم ها در پرداخت حق بیمه همکاری و شفافیت داشته باشند. این اقدامات عدالت اجتماعی، پایداری اشتغال و رشد اقتصادی را تضمین می کند.

این مطالعه در موسسه راهبردهای بازنشستگی صبا توسط شیوا آقایی در سال 1404 انجام شده است.