برآورد سهم اثرات مستقیم و غیر مستقیم فعالیت های انسانی بر رواناب های سطحی

طبق بررسی های صورت گرفته، در صورت محدود کردن اثرات مستقیم انسانی در حد میانه دهه هفتاد شمسی حدود سیصد میلیون مترمکعب به رواناب های سطحی ورودی به سد زاینده رود اضافه خواهد شد،  رواناب های سطحی ورودی به سد کرخه در حد 2600 میلیون مترمکعب قابل افزایش خواهد بود که می تواند نقش قابل توجهی در کاهش تنش های آبی این حوضه ایفا کند و رواناب های سطحی در سد گتوند از رودخانه کارون، تقریبا 3500 میلیون مترمکعب قابل افزایش خواهد بود.  همچنین در صورت محدود کردن اثرات مستقیم انسانی در حد میانه دهه هشتاد شمسی، 127 میلیون مترمکعب در رواناب های سطحی ورودی به سد درودزن قابل دستیابی خواهد بود.

کلیدواژه: رواناب، انسان، آب.

ضرورت و اهداف پژوهش

این پژوهش متمرکز بر تعیین سهم اثرات مستقیم و غیرمستقیم انسانی در تغییر رژیم جریان های سطحی در پنج حوضه ی آبریز تالاب گاوخونی، محدوده مطالعاتی نیشابور، حوضه آبریز رودخانه کر تا محل سد درود زن، حوضه آبریز رودخانه کرخه تا محل سد کرخه و حوضه آبریز رودخانه کارون تا محل سد گتوند است. در این پژوهش اقداماتی به منظور جلوگیری از کاهش رواناب های سطحی ارائه شده است.

سهم اثرات فعالیت های انسانی در رواناب های سطحی

در ادامه سهم اثرات فعالیت های انسانی در رواناب های سطحی در برخی از حوضه های آبریز تشریح شده است.

تالاب گاوخونی

طبق بررسی نتایج سالانه در حوضه آبریز سد زاینده رود، در دوره 1385-1375، 220 میلیون مترمکعب کاهش رواناب نسبت به دوره 1374-1355 رخ داده است که می تواند ناشی از تغییر کاربری اراضی باشد. در دوره 1391-1386، 601 میلیون مترمکعب کاهش رواناب های سطحی نسبت به دوره مرجع مشاهده شده است. اثرات مستقیم انسانی در دوره  1385-1375 و  دوره 1391-1386 به ترتیب منجر به 292 و 330 میلیون مترمکعب کاهش رواناب های سطحی ورودی به سد زاینده رود شده است؛ به نظر می رسد در صورت محدود کردن اثرات مستقیم انسانی در حد میانه دهه هفتاد شمسی، حدود سیصد میلیون مترمکعب به رواناب های سطحی ورودی به سد زاینده رود اضافه خواهد شد که می تواند نقش قابل توجهی در کاهش تنش های آبی این حوضه ایفا کند.

محدوده مطالعاتی نیشابور

طبق تحلیل آمار ایستگاه های هیدرومتری زیرحوضه های چهارباغ و درود، در دوره 1391-1372 رواناب سطحی به ترتیب پنج میلیون مترمکعب و 8.33 میلیون مترمکعب نسبت به دوره 1371-1356 کاهش داشته که نشان دهنده به ترتیب 24درصد و 42درصد کاهش رواناب است. در زیرحوضه چهارباغ، 28درصد سهم اثرات مستقیم انسانی و 72درصد سهم اثرات تغییرات آب و هوایی برآورد شده است. در زیرحوضه درود، در فصل خشک سهم اثرات انسانی 112درصد می باشد و اثر تغییرات آب و هوایی 12درصد در جهت افزایش رواناب بوده است.

سد درودزن

نتایج حاصل از تحلیل ایستگاه های هیدرومتری دهکده سفید و جمال بیگ نشان می دهد که در دوره 1391-   1387 نسبت به دوره 1386-1356 به ترتیب 52 درصد و 44 درصد سطح رواناب کاهش یافته است و سهم اثرات مستقیم انسانی به ترتیب 63 تا 84 درصد و 42 تا 45 درصد بوده است. در میان حوضه بین سدهای ملاصدرا و درودزن به ترتیب 74.8 و 130.7 میلیون مترمکعب از آب های زیرزمینی و سطحی برداشت می شود. سهم اثرات مستقیم انسانی 37درصد است که منجر به 127 میلیون مترمکعب کاهش رواناب های سطحی در میان حوضه بین سدهای ملاصدرا و درودزن شده است. در صورت محدود کردن اثرات مستقیم انسانی در حد میانه دهه هشتاد شمسی، همین میزان افزایش در رواناب های سطحی ورودی به سد درودزن قابل دستیابی خواهد بود.

سد کرخه

طبق بررسی تحلیل آمار ایستگاه هیدرومتری گاماسیاب، در دوره 1391-1375 رواناب سطحی 434 میلیون مترمکعب نسبت به دوره 1353-1374 کاهش داشته که نشان دهنده حدود 62 درصد کاهش رواناب است. با توجه به تغییر کاربری ناشی از توسعه کشت دیم در حوضه آبریز کرخه و افت 11.6 متری سطح ایستایی آبخوان ها در دوره 1385-1375،  سهم اثرات مستقیم انسانی 67 تا 88 درصد برآورد شده است. طبق تحلیل آمار ایستگاه هیدرومتری پل چهر، در دوره 1391-1377 رواناب سطحی 688 میلیون مترمکعب نسبت به دوره 1376-1353 کاهش داشته که نشان دهنده نزدیک به 58درصد کاهش رواناب است. سهم اثرات مستقیم انسانی 64 تا 77 درصد برآورد شده است. بر اساس تحلیل آمار ایستگاه هیدرومتری پل دختر، در دوره 1391-1377 رواناب سطحی 852.5 میلیون مترمکعب نسبت به دوره 1376-1353 کاهش داشته که نشان دهنده بیش از 45درصد کاهش رواناب است. سهم اثرات مستقیم انسانی 34 تا 75 درصد برآورد شده است.

طبق بررسی تحلیل آمار ایستگاه هیدرومتری پای پل، در دوره 1391-1377 رواناب سطحی 3575 میلیون مترمکعب نسبت به دوره 1376-1353 کاهش داشته که نشان دهنده تقریبا 54.5درصد کاهش رواناب است؛ در صورت محدود کردن اثرات مستقیم انسانی در حد سال های انتهایی دهه هفتاد شمسی، رواناب های سطحی ورودی به سد کرخه در حد 2600 میلیون مترمکعب قابل افزایش خواهد بود که می تواند نقش قابل توجهی در کاهش تنش های آبی این حوضه و افزایش توان تنظیم و کارایی سد کرخه ایفا کند.

سد گتوند علیا

بر اساس تحلیل آمار حوضه بالادست ایستگاه های هیدرومتری ارمند، در دوره 1385-1375 رواناب سطحی 587 میلیون مترمکعب نسبت به دوره 1374-1353 کاهش داشته که نشان دهنده حدود 14درصد کاهش رواناب است. سهم اثرات مستقیم انسانی 45 تا 57درصد و سهم تغییرات آب و هوایی در حد 43 تا 55درصد تخمین زده شده است. نتایج به دست آمده از تحلیل آمار حوضه آبریز کارون3 نشان می دهد که در دوره 1385-1377 رواناب سطحی 1588 میلیون مترمکعب نسبت به دوره 1376-1353 کاهش داشته که نشان دهنده 20درصد کاهش رواناب است که بررسی ها نشان می دهد که کاهش رواناب ها در این دوره تا سقف 14درصد می تواند متاثر از تغییرات آب و هوایی باشد و در صورتی که فرآیند کاهش ضریب رواناب را متاثر از مداخلات مستقیم و غیرمستقیم انسانی در نظر بگیریم، سطح اثرات مستقیم تا حدود 53درصد می تواند باشد. طبق تحلیل آمار حوضه بالادست ایستگاه هیدرومتری جلوگیر، در دوره 1390-1385 رواناب سطحی 258 میلیون مترمکعب نسبت به دوره 1384-1369 کاهش داشته که نشان دهنده 86درصد کاهش رواناب است. سهم اثرات تغییرات آب و هوایی در دوره بعد از سال 1385، بین 49 تا 52درصد برآورد شده که نشان دهنده سهم تقریبا مساوی بین مداخلات مستقیم و غیرمستقیم انسانی است. نتایج حاصل از تحلیل آمار حوضه بالادست ایستگاه هیدرومتری گتوند نشان می دهد که در دوره 1384-1377 رواناب سطحی 1878 میلیون مترمکعب نسبت به دوره 1376-1353 کاهش داشته که نشان دهنده حدود 13درصد کاهش رواناب است؛ در مورد سهم اثرات مستقیم انسانی در کاهش رواناب های سطحی در مقطع ایستگاه هیدرومتری گتوند، به نظر می رسد با محدود کردن اثرات مستقیم انسانی در اواخر دهه هفتاد شمسی، رواناب های سطحی در این مقطع از رودخانه کارون، تقریباً 3500 میلیون مترمکعب قابل افزایش خواهد بود.

اقدامات پیشنهادی به منظور جلوگیری از کاهش رواناب های سطحی

در ادامه اقداماتی برای جلوگیری از کاهش رواناب های سطحی ارائه شده است.

• کاهش خسارات و افزایش پایداری جوامع روستایی و فعالیت های اقتصادی وابسته به آب با تمرکز بر سناریوهای سازگاری با تغییر اقلیم
• پیاده سازی ضوابط سخت گیرانه برای تغییر کاربری و متعادل سازی آبخوان ها در حوضه هایی که سهم مداخلات مستقیم انسانی زیاد باشد
• محدود شدن ساخت تأسیسات تنظیم و انتقال آب در حوضه هایی که سهم اثرات مستقیم انسانی زیاد است
• برنامه ریزی برای توسعه سامانه های پایش هیدرولوژیک به منظور شناسایی سهم اثرات مستقیم و غیرمستقیم انسانی
• توسعه تحقیقات در مورد اثرات کاهش رواناب ها بر ناپایداری اکوسیستم ها و گونه های جانوری و گیاهی

جمع بندی

انسان ها در کاهش رواناب های سطحی به طور مستقیم و غیرمستقیم نقش دارند. راهکارهایی که باید برای جلوگیری از کاهش رواناب های سطحی به کار گرفته شوند، عبارتند از: افزایش پایداری جوامع روستایی با تمرکز بر سناریوهای سازگاری با تغییر اقلیم، پیاده سازی ضوابط سخت گیرانه برای تغییر کاربری و محدود شدن ساخت تأسیسات تنظیم و انتقال آب در حوضه هایی که سهم اثرات مستقیم انسانی زیاد است، برنامه ریزی برای توسعه سامانه های پایش هیدرولوژیک به منظور شناسایی سهم اثرات انسانی و توسعه تحقیقات در مورد اثرات کاهش رواناب ها بر ناپایداری اکوسیستم ها

این مطالعه در مرکز ملی مطالعات راهبردی کشاورزی و آب اتاق ایران با همکاری دکتر بنفشه زهرایی، مهندس امین کلباسی، مهندس هما صالح آبادی و مهندس مجید رفیعی در سال 1395 انجام شده  است.