بررسی وضعیت بازار بهینه سازی انرژی: مسائل و راهکار

یادداشت مرکز توسعه پایدار انرژی (پایا)

هر چند عمر بازار خرده فروشی انرژی به یک دهه ی پیش باز می گردد، اما راه اندازی بازار بهینه سازی انرژی در حامل های برق و گاز مربوط به یک سال پیش است. از آنجا که بازار بهینه سازی انرژی اهمیت ویژه ای در اصلاح اقتصاد انرژی و رفع ناترازی دارد، لازم است وضعیت اجرای آن در این مدت زمان کوتاه بررسی شده و جهت رفع چالش های آن، پیگیری ویژه ای صورت بگیرد. لازم به ذکر است، بازار خرده فروشی برق تاثیر زیادی در شکل گیری بازار بهینه سازی انرژی داشته است.

بررسی آمارهای عملکردی بازار بهینه سازی

طبق آمار تابلوی معاملات بازار گواهی صرفه جویی، در بخش برق از تاریخ 9 آذر 1403 تا 5 آبان 1404، 126 معامله صرفه جویی صورت گرفته که ارزش این معاملات و حجم آنها به ترتیب برابر با 243 میلیارد تومان و 90 میلیون کیلووات ساعت است. بر این اساس، متوسط قیمت گواهی تبادل شده برابر با 2700 تومان در هر کیلووات ساعت و متوسط میزان برق تبادل شده در هر گواهی حدود 1.6 کیلووات ساعت برآورد می شود. در سال 1404، قیمت گواهی اوج برای برق معامله شده، 7300 تومان در بازار گواهی صرفه جویی ثبت شده است.

در بخش گاز طبیعی نیز از تاریخ 12 تیر 1403 تا 5 آبان 1404، 1165 معامله صورت گرفته است که ارزش کل معامله گواهی های مذکور برابر با 8 هزار میلیارد تومان است. با توجه به حجم کل گاز معامله شده، می توان قیمت متوسط گاز معامله شده را 7 هزار تومان در هر مترمکعب تخمین زد. علاوه بر این، قیمت گواهی اوج صادرشده برای گاز صرفه جویی در سال 1404، 18 هزار تومان است. در مجموع می توان گفت در مدت یک سال، حجم فعالیت بازار گواهی صرفه جویی قابل توجه بوده است. در جدول زیر، خلاصه آمارهای مربوط به وضعیت فعالیت بازار در یک سال اخیر نشان داده شده است.

جدول 1 آمار معاملات در بازار بهینه سازی انرژی

بررسی چالش های موجود و احتمالی

هر چند مدت زیادی از فعالیت رسمی بازار گواهی صرفه جویی نمی گذرد، اما طی مصاحبه و گفت و گو با شرکت های خدمات انرژی (ESCo) و سازمان های اجرایی مرتبط با این موضوع (ساتبا و شرکت بهینه سازی سوخت)، اشکال و چالش های در مورد روند بازار گواهی صرفه جویی احصا شده است که نیاز به توجه و اقدام دارد.

• ورود به بازار بهینه سازی نیازمند اخذ مجوز از سوی نهادهای مرتبط است و فرایند صدور مجوز بین یک تا شش ماه زمان می برد؛ در صورتی که طولانی شدن فرایند بروکراسی و اداری بهینه سازی به ضرر سرمایه گذار است و می تواند ریسک سرمایه گذاری را افزایش بدهد.
• یکی از چالش های بازار بهینه سازی این است که هرچند در سطوح بالای تصمیم گیری به آن اعتقاد وجود دارد و تاکید می شود، اما در لایه مدیران میانی این پیگیری جدی در این رابطه وجود ندارد؛ به دلیل اینکه نمی شود برای این طرح ها روبان پاره کرد، مدیران میانی انگیزه جدی برای پیگیری این طرح ها ندارند.
• چالش های جدی بازار گواهی بهینه سازی مربوط به امنیت سرمایه گذاری است. به عنوان مثال، دولت به جای اینکه به سرمایه گذار بابت صدور گواهی صرفه جویی ضمانت بدهد؛ از سرمایه گذار بابت اجرای پروژه ضمانت می گیرد. سرمایه گذار باید تضمین داشته باشد که با تغییر دولت و مدیران، چندسال بعد از اجرای پروژه نیز می تواند گواهی صرفه جویی پروژه را دریافت نماید.
• یک چالش دیگر، نکول مزایای گواهی اوج است. طبق قانون شرکت ها می توانند با خرید گواهی صرفه جویی در اوج و اعمال آن بر روی قبض خود، مانع از قطعی برق و گاز شوند. اما پیاده سازی این مورد در عمل دشوار است. چرا که شرکت توزیع تمایل دارد وجه را به صورت مستقیم از شرکت مصرف کننده دریافت نماید و برای همین برای جلوگیری از اعمال گواهی بر روی قبض، صنعت مصرف کننده انرژی را وارد بروکراسی پیچیده می کند که شرکت از اعمال گواهی بر روی قبض خود منصرف شود. از طرف دیگر، اولویت قرار گرفتن بخش خانگی نسبت به صنایع، باعث شده است در عمل شرکت های توزیع گواهی صرفه جویی صنایع را نادیده بگیرند و برق و گاز آنها را قطع نمایند. این اتفاقات ضربه شدیدی به امنیت سرمایه گذاری می زند.
• یک چالش جدی و احتمالی برای سرمایه گذار طرح بهینه سازی، تعرفه مبدا یا قبض مجازی است. یعنی سرمایه گذار با شرکت توزیع به توافق می رسند که قبض معادل برق صرفه جویی را پرداخت نماید و معادل آن را گواهی اخذ نموده و آن را در تابلوی معاملات گواهی صرفه جویی به فروش برساند. این کار دو آسیب دارد:
  1. اول اینکه شرکت ها به سراغ پروژه هایی می روند که تعرفه مبدا آن صفر یا ناچیز است؛ مانند روشنایی معابر. این موضوع باعث می شود شرکت ها سراغ حوزه های چالش برانگیز ناترازی و عامل ایجاد پیک مانند بار سرمایش و گرمایش خانگی و صنایع انرژی بر نروند.
  2. اشکال دوم این است که یکباره اصلاح قابل توجه تعرفه صورت بگیرد و سود بازار بهینه سازی از دست برود؛ چرا که شکاف بین نرخ برق گواهی و برق مبدا بسیار کم می شود.

راهکارها

در بخش راهکارها، به ترتیب چالش های عنوان شده در بخش قبل، راه حل پیشنهاد شده است که به شرح زیر می باشد:

1. برای حل مسئله فرایند زمان بر صدور مجوز، این فرایند می تواند با مصوبه هیئت وزیران به درگاه ملی مجوزها منتقل شود و در این درگاه اقدام به صدور مجوز شود. این موضوع سبب سهولت اخذ مجوز، شفافیت در تخصیص مجوز و شناسایی مدیریت های ناکارامد میانی می شود.
2. جهت حل مسئله انگیزه مدیران میانی نیز می توان از رویکرد تشویق فعال و ارزیابی میزان پیشرفت نسبت به تسهیل اجرای پروژه های بهینه سازی استفاده نمود تا پیگیری طرح های بهینه سازی نسبت به سایر طرح ها در اولویت قرار بگیرد.
3. یک راه حل مسئله امنیت سرمایه گذاری، بحث طلب سپاری در بند پ ماده 46 قانون برنامه هفتم پیشرفت است اما هنوز آیین نامه آن تدوین نشده است. راه اندازی صندوق بهینه سازی ذیل سازمان راهبردی بهینه سازی می تواند این چالش را حل کند ولی نکول وزارت نیرو و نفت ارتباطی با صندوق ندارد. در اینجا بایستی نهاد نظارتی مواظب باشد که این نکول در گواهی صرفه جویی اوج اتفاق نیفتد؛ چرا که یکبار نکول اعتماد سرمایه گذار را به این بازار از بین می برد. جریمه برای شرکت های توزیع نمی تواند بازدارنده باشد؛ چرا که این شرکت های خصوصی نیستند و مدیر شرکت خصولتی ترسی از جریمه ندارد. این چالش نیاز به قانون و آیین نامه ندارد و مصوبه شورای عالی انرژی برای آن وجود دارد.
4. راه حل چالش و نگرانی احتمالی از تغییر یکباره و قابل توجه تعرفه مبدا این است که سازوکار افزایش سالانه نرخ مبدا در قرارداد مابین حاکمیت و سرمایه گذار شفاف و مشخص شود.

در نهایت با ابلاغ آیین نامه نحوه فعالیت شرکت های کارور گاز طبیعی (مصوب هیئت وزیران مورخ 07/04/1404) و دستورالعمل اجرایی آن از سوی وزیر نفت در تاریخ 16/07/1404، بستر حقوقی و اجرایی لازم برای رفع بخش عمده ای از چالش های بازار بهینه سازی فراهم شده است.

این آیین نامه با تعریف دقیق نقش شرکت های کارور گاز طبیعی به عنوان بازیگران رسمی بازار بهینه سازی، توانسته است:

• مسیر اخذ مجوز و ورود بخش خصوصی به بازار را شفاف و کوتاه کند.
• با تعریف نظام گواهی صرفه جویی گاز طبیعی و امکان معامله آن در بازار رسمی، زمینه امنیت سرمایه گذاری را تقویت نماید.
• با ضمانت حساب بهینه سازی، ریسک نکول دولت را کاهش دهد.
• و با تمرکز بر بهینه سازی مصرف در بخش خانگی و صنایع کوچک، بازار بهینه سازی را از حالت نمادین به مرحله عملیاتی سوق دهد.

از این رو، انتظار می رود اجرای کامل آیین نامه و دستورالعمل کارور گاز طبیعی در سال جاری، ضمن ایجاد پیوند مؤثر میان بخش خصوصی و دولت، به الگویی پایدار برای توسعه بازار بهینه سازی در سایر حامل های انرژی (برق، سوخت مایع و حرارتی) تبدیل شود و مسیر اصلاح ساختار اقتصاد انرژی کشور را تسریع نماید.